🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:20:04 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "नना" के ३५ परिणाम

अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.४८ — स्वर्गवर्गः
अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः ।कार्तिकेयो महासेनः शरजन्मा षडाननः ॥
गणेश के और नाम — एकदन्त, हेरम्ब, लम्बोदर, गजानन। कार्तिकेय के नाम — कार्तिकेय, महासेन, शरजन्मा, षडानन।
अमरकोश १.३.१५ — दिग्वर्गः
अपिधानतिरोधानपिधानाच्छादनानि च ।हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दुः कुमुदबान्धवः ॥
आवरण के और नाम — अपिधान, तिरोधान, पिधान, आच्छादन। चन्द्रमा के नाम — हिमांशु, चन्द्रमा, चन्द्र, इन्दु, कुमुदबान्धव।
अमरकोश १.३.१९ — दिग्वर्गः
कलङ्काङ्कौ लाञ्छनं च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् ।सुषमा परमा शोभा शोभा कान्तिर्द्युतिश्छविः ॥
चिह्न के नाम — कलंक, अंक, लांछन, चिह्न, लक्ष्म, लक्षण। परम शोभा 'सुषमा' कहलाती है। शोभा के नाम — शोभा, कान्ति, द्युति, छवि।
अमरकोश १.४.३० — कालवर्गः
हेतुर्ना कारणं बीजं निदानं त्वादिकारणम् ।क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम् ॥
कारण के नाम — हेतु (पुं॰), कारण, बीज। मूल कारण — निदान, आदिकारण। आत्मा के नाम — क्षेत्रज्ञ, आत्मा, पुरुष। प्रकृति के नाम — प्रधान, प्रकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.५.५ — धीवर्गः
मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकता व्यापादो द्रोहचिन्तनम् ।समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः ॥
परलोक आदि न मानने का भाव — मिथ्यादृष्टि, नास्तिकता; दूसरे का अहित सोचना — व्यापाद, द्रोहचिन्तन; निश्चित मत — सिद्धान्त, राद्धान्त; गलत ज्ञान — भ्रान्ति, मिथ्यामति, भ्रम।
अमरकोश १.६.१ — शब्दादिवर्गः
ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती ।व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः ॥
वाणी के नाम — ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्, वाणी, सरस्वती। कथन/वचन के नाम — व्याहार, उक्ति, लपित, भाषित, वचन, वचस्।
अमरकोश १.७.२४ — नाट्यवर्गः
अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रिया ।रीढावमाननावज्ञावहेलनमसूर्क्षणम् ॥
अपमान के नाम — अनादर, परिभव, परीभाव, तिरस्क्रिया, रीढा, अवमानना, अवज्ञा, अवहेलन, असूर्क्षण।
अमरकोश १.७.३८ — नाट्यवर्गः
स्यान्निद्रा शयनं स्वापः स्वप्नः संवेश इत्यपि ।तन्द्री प्रमीला भ्रकुटिर्भ्रुकुटिर्भ्रूकुटिः स्त्रियाम् ॥
नींद के नाम — निद्रा, शयन, स्वाप, स्वप्न, संवेश; थकान से आई ऊँघ — तन्द्री, प्रमीला; भौंह चढ़ाना — भ्रकुटि, भ्रुकुटि, भ्रूकुटि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.२.१८ — पुरवर्गः
कपाटमररं तुल्ये तद्विष्कम्भोऽर्गलं न ना ।आरोहणं स्यात्सोपानं निश्रेणिस्त्वधिरोहिणी ॥
किवाड़ — कपाट, अरर (तीनों लिङ्गों में); किवाड़ की सिटकनी — अर्गल (पुंलिङ्ग नहीं — स्त्री॰/नपुं॰); सीढ़ी (पक्की) — आरोहण, सोपान; लकड़ी की सीढ़ी — निःश्रेणि, अधिरोहिणी।
अमरकोश २.४.१ — वनौषधिवर्गः
अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम् ।महारण्यमरण्यानी गृहारामास्तु निष्कुटाः ॥
वन के नाम — अटवी, अरण्य, विपिन, गहन, कानन, वन। विशाल वन — महारण्य, अरण्यानी। घर के उद्यान — गृहाराम, निष्कुट।
अमरकोश २.४.४५ — वनौषधिवर्गः
नदीसर्जो वीरतरुरिन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः ।राजादनः फलाध्यक्षः क्षीरिकायामथ द्वयोः ॥
अर्जुन वृक्ष के नाम — नदीसर्ज, वीरतरु, इन्द्रद्रु, ककुभ, अर्जुन। खिरनी के नाम — राजादन, फलाध्यक्ष, क्षीरिका। आगे (दो लिङ्गों में) —
अमरकोश २.४.५३ — वनौषधिवर्गः
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥
मैनफल के और नाम — शल्य, मदन। देवदारु के नाम — शक्रपादप, पारिभद्रक, भद्रदारु, द्रुकिलिम, पीतदारु, दारु —
अमरकोश २.४.१२८ — वनौषधिवर्गः
कुणिः कच्छः कान्तलको नन्दिवृक्षोऽथ राक्षसी ।चण्डा धनहरी क्षेमदुष्पत्रगणहासकाः ॥
तुन के और नाम — कुणि, कच्छ, कान्तलक, नन्दिवृक्ष। चण्डा (गन्धद्रव्य) के नाम — राक्षसी, चण्डा, धनहरी, क्षेम, दुष्पत्र, गणहासक —
अमरकोश २.६.२९ — मनुष्यवर्गः
जनयित्री प्रसूर्माता जननी भगिनी स्वसा ।ननान्दा तु स्वसा पत्युर्नप्त्री पौत्री सुतात्मजा ॥
माता — जनयित्री, प्रसू, माता, जननी। बहन — भगिनी, स्वसा। पति की बहन (ननद) — ननान्दा। पोती — नप्त्री, पौत्री, सुतात्मजा।
अमरकोश २.६.७६ — मनुष्यवर्गः
कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे ।स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः ॥
कमर के पीछे के दो गड्ढे — कूपक, ककुन्दर (पुं॰/नपुं॰)। नितम्ब के मांसपिण्ड — स्फिच् (स्त्री॰), कटिप्रोथ। आगे कहे जाने वाले (जननांगों) के लिये — उपस्थ।
अमरकोश २.६.७७ — मनुष्यवर्गः
भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी ।मुष्कोऽण्डकोशो वृषणः पृष्ठवंशाधरे त्रिकम् ॥
स्त्री-जननांग — भग, योनि (पुं॰/स्त्री॰)। पुरुष-जननांग — शिश्न, मेढ्र, मेहन, शेफस्। अण्डकोश — मुष्क, अण्डकोश, वृषण। रीढ़ के नीचे का भाग — त्रिक।
अमरकोश २.६.७८ — मनुष्यवर्गः
पिचण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं स्तनौ कुचौ ।चूचुकं तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम् ॥
पेट — पिचण्ड, कुक्षि, जठर, उदर, तुन्द। स्तन — स्तन, कुच। स्तनाग्र — चूचुक, कुचाग्र। गोद/छाती का मध्य — क्रोड (पुं॰ नहीं), भुजान्तर।
अमरकोश २.७.३ — ब्रह्मवर्गः
महाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः ।ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये ॥
कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति — महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, सज्जन, साधु। ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, भिक्षु (संन्यासी) — इन चारों के लिये —
अमरकोश २.७.३२ — ब्रह्मवर्गः
प्रादेशनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।मृतार्थं तदहे दानं त्रिषु स्यादौर्ध्वदेहिकम् ॥
दान के और नाम — प्रादेशन, निर्वपण, अपवर्जन, अंहति। मृत व्यक्ति के लिये उसी (मृत्यु के) दिन दिया दान — और्ध्वदेहिक (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.१०१ — क्षत्रियवर्गः
आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्संभावनात्मनि ।अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परं यो भवत्यहङ्कारः ॥
घमण्ड से अपने को बड़ा मानना — आहोपुरुषिका ('अहो, मैं पुरुष हूँ!')। आपस में 'मैं-मैं' का अहंकार (प्रतिस्पर्धा) — अहमहमिका।
अमरकोश २.९.२ — वैश्यवर्गः
स्त्रियां कृषिः पाशुपाल्यं वाणिज्यं चेति वृत्तयः ।सेवा श्ववृत्तिरनृतं कृषिरुञ्छशिलं त्वृतम् ॥
खेती (स्त्री॰), पशुपालन और व्यापार — ये (वैश्य की) वृत्तियाँ हैं। सेवा (नौकरी) — श्ववृत्ति। खेती — अनृत। खेत में गिरे दाने चुनकर जीना — उञ्छशिल, ऋत।
अमरकोश २.९.५७ — वैश्यवर्गः
जेमनं लेह आहारो निघासो न्याद इत्यपि ।सौहित्यं तर्पणं तृप्तिः फेला भुक्तसमुज्झितम् ॥
भोजन के और नाम — जेमन, लेह, आहार, निघस, न्याद। तृप्ति — सौहित्य, तर्पण, तृप्ति। खाकर छोड़ा (जूठा) अन्न — फेला, भुक्तसमुज्झित।
अमरकोश २.९.९० — वैश्यवर्गः
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु ।हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमर्थरैविभवा अपि ॥
धन के नाम — द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन, वसु, हिरण्य, द्रविण, द्युम्न, अर्थ, रै, विभव।
अमरकोश २.१०.३८ — शूद्रवर्गः
निभसङ्काशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः ।कर्मण्या तु विधाभृत्याभृतयो भर्म वेतनम् ॥
(समास के अन्त में 'के समान' अर्थ में) — निभ, संकाश, नीकाश, प्रतीकाश, उपम आदि। वेतन — कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्म, वेतन —
अमरकोश २.१०.३९ — शूद्रवर्गः
भरण्यं भरणं मूल्यं निर्वेशः पण इत्यपि ।सुरा हलिप्रिया हाला परिस्रुद्वरुणात्मजा ॥
वेतन के और नाम — भरण्य, भरण, मूल्य, निर्वेश, पण। मदिरा — सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा —
अमरकोश ३.२.६ — सङ्कीर्णवर्गः
आक्रोशनमभीषङ्गः संवेदो वेदना न ना ।सम्मूर्च्छनमभिव्याप्तिर्याञ्चा भिक्षार्थनार्दना ॥
शाप देना/कोसना — आक्रोशन, अभीषंग। अनुभव — संवेद, वेदना (पुं॰ नहीं)। सब ओर फैलना — सम्मूर्च्छन, अभिव्याप्ति। माँगना — याच्ञा, भिक्षा, अर्थना, अर्दना।
अमरकोश ३.२.८ — सङ्कीर्णवर्गः
ग्रहे ग्राहो वशः कान्तौ रक्ष्णस्त्राणे रणः क्वणे ।व्यधो वेधे पचा पाके हवो हूतौ वरो वृत्तौ ॥
पकड़ना — ग्रह, ग्राह। चाह — वश, कान्ति। रक्षा — रक्ष्ण, त्राण। ध्वनि — रण, क्वण। छेदना — व्यध, वेध। पकाना — पचा, पाक। पुकारना — हव, हूति। चुनना — वर, वृत्ति।
अमरकोश ३.२.१५ — सङ्कीर्णवर्गः
निकारो विप्रकारः स्यादाकारस्त्विङ्ग इङ्गितम् ।परिणामो विकारे द्वे समे विकृतिविक्रिये ॥
अपकार/अपमान — निकार, विप्रकार। मन के भाव प्रकट करने वाली चेष्टा — आकार, इंग, इंगित। रूपान्तर — परिणाम, विकार, विकृति, विक्रिया।
अमरकोश ३.२.१७ — सङ्कीर्णवर्गः
अभिहारोऽभिग्रहणं निहारोऽभ्यवकर्षणम् ।अनुहारोऽनुकारः स्यादर्थस्यापगमे व्ययः ॥
सामने से पकड़ना (छीनना) — अभिहार, अभिग्रहण। (शस्त्र आदि) खींचकर निकालना — निहार, अभ्यवकर्षण। नकल — अनुहार, अनुकार। धन का ख़र्च — व्यय।
अमरकोश ३.३.२८ — नानार्थवर्गः
योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु ।भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः ॥
योग — कवच पहनना, उपाय, ध्यान, मेल, युक्ति। भोग — सुख, स्त्री आदि का भरण-पोषण (वेतन), साँप का फन और शरीर।
अमरकोश ३.३.१७५ — नानार्थवर्गः
कर्बुरेऽथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु सङ्गरः ।वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रो मित्रो रवावपि ॥
(शार — चितकबरा)। संगर — प्रतिज्ञा, युद्ध, समझौता, विपत्ति। मन्त्र — वेद का भाग, गुप्त मन्त्रणा। मित्र — सूर्य भी (पुं॰; सखा — नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.१७७ — नानार्थवर्गः
अभिहारोऽभियोगे च चौर्ये सन्नहनेऽपि च ।स्याज्जङ्गमे परीवारः खड्गकोषे परिच्छदे ॥
अभिहार — आक्रमण, चोरी, कवच पहनना। परीवार — परिजन, म्यान, साज़-सामान।
अमरकोश ३.३.२१० — नानार्थवर्गः
छदिर्नेत्ररुजोः क्लीबं समूहे पटलं न ना ।अधस्स्वरूपयोरस्त्री तलं स्याच्चामिषे पलम् ॥
पटल — छप्पर, आँख का एक रोग (परदा), समूह (पुं॰ नहीं)। तल (पुं॰/नपुं॰) — नीचे का भाग, स्वरूप (और हथेली)। पल — मांस (और भार की इकाई, समय)।
अमरकोश ३.५.४६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षट्संज्ञकास्त्रिषु समा युष्मदस्मत्तिङ्व्ययम् ।परं विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगतः ॥
'षट्'-संज्ञक संख्याएँ (पञ्च, षट् आदि), युष्मद् (तुम), अस्मद् (मैं), तिङन्त (क्रियापद) और अव्यय — तीनों लिङ्गों में समान रहते हैं। नियमों में विरोध हो तो बाद वाला नियम मान्य; और शेष (जो यहाँ नहीं कहा गया) शिष्ट जनों के प…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें