🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:20:46 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "नमक" के ७ परिणाम

अमरकोश १.५.१० — धीवर्गः
तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥
कसैला — तुवर, कषाय (पुं॰/नपुं॰); मधुर (मीठा), लवण (नमकीन), कटु (तीखा), तिक्त (कड़वा) और अम्ल (खट्टा) — ये छह रस (स्वाद) पुंलिङ्ग में; और उन रसों वाली वस्तुओं के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश २.१.२० — भूमिवर्गः
द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ द्यावाभूमी च रोदसी ।दिवस्पृथिव्यौ गञ्जा तु रुमा स्याल्लवणाकरः ॥
आकाश और पृथ्वी (एक साथ) — द्यावापृथिवी, रोदसी, द्यावाभूमी, दिवस्पृथिवी (द्विवचन); नमक की खान — गञ्जा, रुमा, लवणाकर।
अमरकोश २.५.२९ — सिंहादिवर्गः
वर्वणा मक्षिका नीला सरघा मधुमक्षिका ।पतङ्गिका पुत्तिका स्याद्दंशस्तु वनमक्षिका ॥
मक्खी — वर्वणा, मक्षिका, नीला; मधुमक्खी — सरघा, मधुमक्षिका; छोटी मधुमक्खी — पतंगिका, पुत्तिका; डाँस (जंगली मक्खी) — दंश, वनमक्षिका।
अमरकोश २.८.४४ — क्षत्रियवर्गः
वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ।आजानेयाः कुलीनाः स्युर्विनीताः साधुवाहिनः ॥
घोड़े के और नाम — वाजी, वाह, अर्वा, गन्धर्व, हय, सैन्धव, सप्ति। उत्तम नस्ल के घोड़े — आजानेय, कुलीन। सधे हुए अच्छी चाल वाले — विनीत, साधुवाही।
अमरकोश २.९.४२ — वैश्यवर्गः
सामुद्रं यत्तु लवणमक्षीवं वशिरं च तत् ।सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं माणिमन्थं च सिन्धुजे ॥
समुद्री नमक — सामुद्र, लवण, अक्षीव, वशिर। सिन्ध का (सेंधा) नमक — सैन्धव (पुं॰/नपुं॰), शीतशिव, माणिमन्थ, सिन्धुज।
अमरकोश २.९.४३ — वैश्यवर्गः
रौमकं वसुकं पाक्यं विडं च कृतके द्वयम् ।सौवर्चलेऽक्षरुचके तिलकं तत्र मेचके ॥
साँभर झील का नमक — रौमक, वसुक। बनाया हुआ (पकाया) नमक — पाक्य, बिड। काला/सौंचर नमक — सौवर्चल, अक्ष, रुचक; उनमें काला वाला — तिलक।
अमरकोश ३.५.२३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
फलहेमशुल्बलोहसुखदुःखशुभाशुभम् ।जलपुष्पाणि लवणं व्यञ्जनान्यनुलेपनम् ॥
(नपुंसकलिङ्ग —) फल, सोना, ताँबा, लोहा, सुख, दुःख, शुभ, अशुभ, जल में उगने वाले फूल (कमल आदि), नमक, व्यंजन, लेप (के पर्याय)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें