🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:08:40 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "नष्ट" के १५ परिणाम

अमरकोश १.४.९ — कालवर्गः
अमावास्या त्वमावस्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः ।सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सा नष्टेन्दुकला कुहूः ॥
अमावस्या के नाम — अमावास्या, अमावस्या, दर्श, सूर्येन्दुसंगम। जिसमें चन्द्रमा थोड़ा दिखे वह 'सिनीवाली', और जिसमें चन्द्रकला बिल्कुल न दिखे वह 'कुहू' कहलाती है।
अमरकोश १.७.३५ — नाट्यवर्गः
घर्मो निदाघः स्वेदः स्यात्प्रलयो नष्टचेष्टता ।अवहित्थाकारगुप्तिः समौ संवेगसंभ्रमौ ॥
पसीना — घर्म, निदाघ, स्वेद; चेतना-शून्यता (मूर्च्छा) — प्रलय, नष्टचेष्टता; भाव छिपाना — अवहित्था, आकारगुप्ति; उत्तेजना/हड़बड़ी — संवेग, सम्भ्रम (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.६ — वनौषधिवर्गः
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युरवन्ध्यः फलेग्रहिः ॥
फूल आने के बाद फल देने वाला वृक्ष — वानस्पत्य; बिना फूल के फल देने वाला — वनस्पति (जैसे गूलर); फल पकने पर नष्ट होने वाले पौधे — ओषधि (जैसे धान); समय पर फल देने वाला — अवन्ध्य, फलेग्रहि।
अमरकोश २.४.१०६ — वनौषधिवर्गः
समन्तदुग्धाथो वेल्लममोघा चित्रतण्डुला ।तण्डुलश्च कृमिघ्नश्च विडङ्गं पुन्नपुंसकम् ॥
थूहर का और नाम — समन्तदुग्धा। वायविडंग के नाम — वेल्ल, अमोघा, चित्रतण्डुला, तण्डुल, कृमिघ्न, विडंग (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१४६ — वनौषधिवर्गः
अव्यथातिचरा पद्मा चारटी पद्मचारिणी ।काम्पिल्यः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनीत्यपि ॥
स्थल-कमलिनी (पद्मचारिणी) के नाम — अव्यथा, अतिचरा, पद्मा, चारटी, पद्मचारिणी। कबीला (कम्पिल्लक) के नाम — काम्पिल्य, कर्कश, चन्द्र, रक्तांग, रोचनी।
अमरकोश २.४.१४७ — वनौषधिवर्गः
प्रपुन्नाडस्त्वेडगजो दद्रुघ्नश्चक्रमर्दकः ।पद्माट उरणाख्यश्च पलाण्डुस्तु सुकन्दकः ॥
चकवड़ (पुन्नाड) के नाम — प्रपुन्नाट, एडगज, दद्रुघ्न, चक्रमर्दक, पद्माट, उरणाख्य। प्याज़ के नाम — पलाण्डु, सुकन्दक।
अमरकोश २.४.१४९ — वनौषधिवर्गः
पुनर्नवा तु शोथघ्नी वितुन्नं सुनिषण्णकम् ।स्याद्वातकः शीतलोऽपराजिता शणपर्ण्यपि ॥
पुनर्नवा के नाम — पुनर्नवा, शोथघ्नी; चौपतिया — वितुन्न, सुनिषण्णक; शणपर्णी (सन-भेद) — वातक, शीतल, अपराजिता, शणपर्णी।
अमरकोश २.४.१५७ — वनौषधिवर्गः
अर्शोघ्नः सूरणः कन्दो गण्डीरस्तु समष्ठिला ।कलम्ब्युपोदिका स्त्री तु मूलकं हिलमोचिका ॥
जिमीकन्द (सूरन) — अर्शोघ्न, सूरण, कन्द; गण्डीर — गण्डीर, समष्ठिला; कलमी साग — कलम्बी; पोई — उपोदिका; मूली — मूलक; हिलमोचिका —
अमरकोश २.४.१५८ — वनौषधिवर्गः
वास्तुकं शाकभेदाः स्युर्दूर्वा तु शतपर्विका ।सहस्रवीर्याभार्गव्यौ रुहानन्ताथ सा सिता ॥
बथुआ (वास्तुक) — ये सब साग के भेद हैं। दूब के नाम — दूर्वा, शतपर्विका, सहस्रवीर्या, भार्गवी, रुहा, अनन्ता। और वह सफ़ेद दूब —
अमरकोश २.७.५७ — ब्रह्मवर्गः
संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायोऽथ वीरहा ।नष्टाग्निः कुहना लोभान्मिथ्येर्यापथकल्पना ॥
संन्यास-भाव से (मृत्यु-पर्यन्त) अनशन — प्राय (प्रायोपवेश)। (उपासना की) अग्नि नष्ट कर देने वाला — वीरहा, नष्टाग्नि। लोभवश झूठा तपस्वी-वेश बनाना — कुहना।
अमरकोश २.८.९६ — क्षत्रियवर्गः
स्यादासारः प्रसरणं प्रचक्रं चलितार्थकम् ।अहितान्प्रत्यभीतस्य रणे यानमभिक्रमः ॥
सेना का चारों ओर फैलना — आसार, प्रसरण। चल पड़ी सेना — प्रचक्र, चलित। युद्ध में शत्रुओं की ओर निर्भय बढ़ना — अभिक्रम।
अमरकोश २.८.१०९ — क्षत्रियवर्गः
अजन्यं क्लीबमुत्पात उपसर्गः समं त्रयम् ।मूर्छा तु कश्मलं मोहोऽप्यवमर्दस्तु पीडनम् ॥
अपशकुन/उपद्रव — अजन्य (नपुं॰), उत्पात, उपसर्ग। मूर्च्छा — मूर्छा, कश्मल, मोह। (शत्रु द्वारा) रौंदना — अवमर्द, पीडन।
अमरकोश २.८.११२ — क्षत्रियवर्गः
पराजितपराभूतौ त्रिषु नष्टतिरोहितौ ।प्रमापणं निबर्हणं निकारणं विशारणम् ॥
हारा हुआ — पराजित, पराभूत; छिपा/भागा हुआ — नष्ट, तिरोहित (तीनों लिङ्ग)। मारना (वध) — प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण —
अमरकोश २.९.७० — वैश्यवर्गः
वशा वन्ध्यावतोका तु स्रवद्गर्भाथ सन्धिनी ।आक्रान्ता वृषभेणाथ वेहद्गर्भोपघातिनी ॥
बाँझ गाय — वशा, वन्ध्या। जिसका गर्भ गिर जाए — अवतोका, स्रवद्गर्भा। बैल से समागम कर चुकी — सन्धिनी। (समागम से) गर्भ नष्ट करने वाली — वेहत्, गर्भोपघातिनी।
अमरकोश ३.३.१९० — नानार्थवर्गः
अजिरं विषये कायेऽप्यम्बरं व्योम्नि वाससि ।चक्रं राष्ट्रेऽप्यक्षरं तु मोक्षेऽपि क्षीरमप्सु च ॥
अजिर — विषय, शरीर (और आँगन)। अम्बर — आकाश, वस्त्र। चक्र — राष्ट्र (राज्य) भी (पहिया, समूह भी)। अक्षर — मोक्ष भी (अक्षर-वर्ण, ब्रह्म भी)। क्षीर — जल भी (दूध भी)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें