📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "नस" के ८०+ परिणाम
अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.४ — स्वर्गवर्गः
भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न संकरः ।कृतोऽत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमादृतेः ॥
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (उनका) द्वन्द्व समास, एकशेष और मिश्रण नहीं किया गया है — केवल क्रम के कारण जहाँ आवश्यक हो, उसे छोड़कर।
अमरकोश १.१.७ — स्वर्गवर्गः
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः ।सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ॥
देवताओं के नाम — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, विबुध, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश, दिवौकस् (सब पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२८ — स्वर्गवर्गः
शम्बरारिर्मनसिजः कुसुमेषुरनन्यजः ।पुष्पधन्वा रतिपतिर्मकरध्वज आत्मभूः ॥
कामदेव के और नाम — शम्बरारि, मनसिज, कुसुमेषु, अनन्यज, पुष्पधन्वा, रतिपति, मकरध्वज, आत्मभू।
अमरकोश १.१.३० — स्वर्गवर्गः
उन्मादनस्तापनश्च शोषणः स्तम्भनस्तथा ।संमोहनश्च कामस्य पञ्च बाणाः प्रकीर्तिताः ॥
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन — ये कामदेव के पाँच बाण (उनके प्रभाव के अनुसार) कहे गये हैं।
अमरकोश १.१.५४ — स्वर्गवर्गः
जम्भभेदी हरिहयः स्वाराण्नमुचिसूदनः ।संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघवाहनः ॥
इन्द्र के और नाम — जम्भभेदी, हरिहय, स्वराट्, नमुचिसूदन, संक्रन्दन, दुश्च्यवन, तुराषाट्, मेघवाहन।
अमरकोश १.१.६० — स्वर्गवर्गः
मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ।पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः ॥
मेरु पर्वत के नाम — मेरु, सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय। मन्दार, पारिजातक — (और आगे के तीन) ये पाँच देववृक्ष हैं —
अमरकोश १.१.६१ — स्वर्गवर्गः
सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ।सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ ॥
(पाँच देववृक्ष — मन्दार, पारिजात,) सन्तान, कल्पवृक्ष और हरिचन्दन (नपुं॰ या पुं॰)। सनत्कुमार को 'वैधात्र' (ब्रह्मा का पुत्र) कहते हैं। स्वर्ग के वैद्य अश्विनीकुमार हैं —
अमरकोश १.३.१६ — दिग्वर्गः
विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुरोषधीशो निशापतिः ।अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः ॥
चन्द्रमा के और नाम — विधु, सुधांशु, शुभ्रांशु, ओषधीश, निशापति, अब्ज, जैवातृक, सोम, ग्लौ, मृगांक, कलानिधि।
अमरकोश १.४.२२ — कालवर्गः
संवत्सरो वत्सरोऽब्दो हायनोऽस्त्री शरत्समाः ।मासेन स्यादहोरात्रः पैत्रो वर्षेण दैवतः ॥
वर्ष के नाम — संवत्सर, वत्सर, अब्द, हायन (पुं॰/नपुं॰), शरद्, समा। (मनुष्य के) एक मास का पितरों का एक दिन-रात, और एक वर्ष का देवताओं का एक दिन-रात होता है।
अमरकोश १.४.२५ — कालवर्गः
कलुषं वृजिनैनोऽघमंहो दुरितदुष्कृतम् ।स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः ॥
पाप के और नाम — कलुष, वृजिन, एनस्, अघ, अंहस्, दुरित, दुष्कृत। धर्म/पुण्य के नाम — धर्म (पुं॰/नपुं॰), पुण्य, श्रेयस्, सुकृत, वृष।
अमरकोश १.४.३३ — कालवर्गः
चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः ॥
मन के नाम — चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, हृद्, मानस, मनस् (सब नपुंसकलिङ्ग)।
अमरकोश १.५.२ — धीवर्गः
धीर्धारणावती मेधा सङ्कल्पः कर्म मानसम् ।अवधानं समाधानं प्रणिधानं तथैव च ॥
धारण-शक्ति वाली बुद्धि 'मेधा' कहलाती है। मन का कर्म 'संकल्प' है। ध्यान/एकाग्रता के नाम — अवधान, समाधान, प्रणिधान —
अमरकोश १.५.३ — धीवर्गः
चित्ताभोगा मनस्कारश्चर्चा संख्या विचारणा ।विमर्शो भावना चैव वासना च निगद्यते ॥
मन का किसी विषय में तत्पर होना — चित्ताभोग, मनस्कार; विचार करना — चर्चा, संख्या, विचारणा; संस्कार/भावना — विमर्श, भावना, वासना कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.१४ — नाट्यवर्गः
राजा भट्टारको देवस्तत्सुता भर्तृदारिका ।देवी कृताभिषेकायामितरासु तु भट्टिनी ॥
नाटक में राजा को 'भट्टारक' या 'देव', राजकुमारी को 'भर्तृदारिका', अभिषिक्त पटरानी को 'देवी' और अन्य रानियों को 'भट्टिनी' कहते हैं।
अमरकोश १.७.२२ — नाट्यवर्गः
चतुर्दश दरस्त्रासो भीतिर्भीः साध्वसं भयम् ।विकारो मानसो भावोऽनुभावो भावबोधकः ॥
भय के नाम — दर, त्रास, भीति, भी, साध्वस, भय। मन का विकार 'भाव' कहलाता है; और भाव को प्रकट करने वाला (कटाक्ष आदि) 'अनुभाव'।
अमरकोश १.७.२६ — नाट्यवर्गः
अक्षान्तिरीर्ष्यासूया तु दोषारोपो गुणेष्वपि ।वैरं विरोधो विद्वेषो मन्युशोकौ तु शुक्स्त्रियाम् ॥
दूसरे की उन्नति न सह पाना — अक्षान्ति, ईर्ष्या; गुणों में भी दोष देखना — असूया; शत्रुता — वैर, विरोध, विद्वेष; शोक — मन्यु, शोक, शुच् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.७.३० — नाट्यवर्गः
उपाधिर्ना धर्मचिन्ता पुंस्याधिर्मानसी व्यथा ।स्याच्चिन्ता स्मृतिराध्यानमुत्कण्ठोत्कलिके समे ॥
धर्म का चिन्तन — उपाधि (पुं॰), धर्मचिन्ता; मानसिक पीड़ा — आधि (पुं॰); स्मरण/चिन्तन — चिन्ता, स्मृति, आध्यान; (प्रिय की) व्याकुल याद — उत्कण्ठा, उत्कलिका।
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश १.८.५ — पातालभोगिवर्गः
तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ ।अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ ॥
गोनस सर्प 'तिलित्स' कहलाता है। अजगर के नाम — अजगर, शयु, वाहस। पानी का साँप — अलगर्द, जलव्याल। निर्विष साँप — राजिल, डुण्डुभ (समानार्थक)।
अमरकोश १.८.९ — पातालभोगिवर्गः
लेलिहानो द्विरसनो गोकर्णः कञ्चुकी तथा ।कुम्भीनसः फणधरो हरिर्भोगधरस्तथा ॥
साँप के और नाम — लेलिहान, द्विरसन, गोकर्ण, कंचुकी, कुम्भीनस, फणधर, हरि, भोगधर।
अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश १.९.३ — नरकवर्गः
विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना ।पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ॥
बलपूर्वक (नरक में) डाला जाना — विष्टि, आजू; तीव्र कष्ट — कारणा, यातना, तीव्रवेदना; दुःख के नाम — पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज —
अमरकोश १.१०.३ — वारिवर्गः
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् ।पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥
जल के नाम — अप् (स्त्री॰ बहुवचन), वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत, जीवन, भुवन, वन।
अमरकोश १.१०.३२ — वारिवर्गः
भागीरथी त्रिपथगा त्रिस्रोता भीष्मसूरपि ।कालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वसा ॥
गंगा के और नाम — भागीरथी, त्रिपथगा, त्रिस्रोता, भीष्मसू। यमुना के नाम — कालिन्दी, सूर्यतनया, यमुना, शमनस्वसा।
अमरकोश २.१.१ — भूमिवर्गः
वर्गाः पृथ्वीपुरक्ष्माभृद्वनौषधिमृगादिभिः ।नृब्रह्मक्षत्रविट्क्षूद्रैः साङ्गोपाङ्गैरिहोदिताः ॥
इस (द्वितीय काण्ड) में पृथ्वी, नगर, पर्वत, वन-औषधि, पशु आदि तथा मनुष्य, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनसे सम्बन्धित वर्ग उनके अंग-उपांगों सहित कहे गये हैं।
अमरकोश २.१.१० — भूमिवर्गः
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ।कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥
(यहाँ से 'गोष्ठ' शब्द तक विशेषण तीनों लिङ्गों में —) नरकट (नड) से भरा प्रदेश — नड्वान्, नड्वल; कुमुदों वाला — कुमुद्वान्; बेंत (वेतस) बहुल — वेतस्वान्।
अमरकोश २.१.१८ — भूमिवर्गः
अपन्थास्त्वपथं तुल्ये शृङ्गाटकचतुष्पथे ।प्रान्तरं दूरशून्योऽध्वा कान्तारं वर्त्म दुर्गमम् ॥
मार्ग का अभाव (बिना रास्ता) — अपथ; चौराहा — शृंगाटक, चतुष्पथ; छाया-जल रहित लम्बा सुनसान मार्ग — प्रान्तर; दुर्गम (चोरों आदि से भरा) मार्ग — कान्तार।
अमरकोश २.२.२ — पुरवर्गः
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः ।आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका ॥
(वह) 'शाखानगर' कहलाता है। वेश्याओं का निवास — वेश; दुकान — आपण, निषद्या; बाज़ार की पंक्ति — विपणि, पण्यवीथिका।
अमरकोश २.२.१५ — पुरवर्गः
वलीकनीध्रे पटलप्रान्तेऽथ पटलं छदिः ।गोपानसी तु वलभी छादने वक्रदारुणि ॥
छप्पर का किनारा (ओलती) — वलीक, नीध्र; छत/छप्पर — पटल, छदिस्; छप्पर की टेढ़ी लकड़ी — गोपानसी, वलभी।
अमरकोश २.२.१८ — पुरवर्गः
कपाटमररं तुल्ये तद्विष्कम्भोऽर्गलं न ना ।आरोहणं स्यात्सोपानं निश्रेणिस्त्वधिरोहिणी ॥
किवाड़ — कपाट, अरर (तीनों लिङ्गों में); किवाड़ की सिटकनी — अर्गल (पुंलिङ्ग नहीं — स्त्री॰/नपुं॰); सीढ़ी (पक्की) — आरोहण, सोपान; लकड़ी की सीढ़ी — निःश्रेणि, अधिरोहिणी।
अमरकोश २.३.३ — शैलवर्गः
हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान्पारियात्रिकः ।गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥
हिमवान् (हिमालय), निषध, विन्ध्य, माल्यवान्, पारियात्र, गन्धमादन तथा हेमकूट आदि अन्य पर्वत हैं।
अमरकोश २.४.४ — वनौषधिवर्गः
वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिः श्रेणी लेखास्तु राजयः ।वन्या वनसमूहे स्यादङ्कुरोऽभिनवोद्भिदि ॥
पंक्ति — वीथि, आलि, आवलि, पंक्ति, श्रेणी; रेखा — लेखा, राजि; वनों का समूह — वन्या; नया अंकुर — अंकुर, अभिनवोद्भिद्।
अमरकोश २.४.६ — वनौषधिवर्गः
वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः ।ओषध्यः फलपाकान्ताः स्युरवन्ध्यः फलेग्रहिः ॥
फूल आने के बाद फल देने वाला वृक्ष — वानस्पत्य; बिना फूल के फल देने वाला — वनस्पति (जैसे गूलर); फल पकने पर नष्ट होने वाले पौधे — ओषधि (जैसे धान); समय पर फल देने वाला — अवन्ध्य, फलेग्रहि।
अमरकोश २.४.१७ — वनौषधिवर्गः
स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम् ।मकरन्दः पुष्परसः परागः सुमनोरजः ॥
फूल के नाम — सुमनस् (स्त्री॰ बहुवचन), पुष्प, प्रसून, कुसुम, सुम; फूल का रस — मकरन्द, पुष्परस; फूल का पराग — पराग, सुमनोरज।
अमरकोश २.४.२६ — वनौषधिवर्गः
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः ।तिनिशे स्यन्दनो नेमी रथद्रुरतिमुक्तकः ॥
फरहद (पारिभद्र) के नाम — निम्बतरु, मन्दार, पारिजातक। तिनसा (तिनिश) के नाम — स्यन्दन, नेमी, रथद्रु, अतिमुक्तक —
अमरकोश २.४.४३ — वनौषधिवर्गः
गर्दभाण्डे कन्दरालकपीतनसुपार्श्वकाः ।प्लक्षश्च तिन्तिडी चिञ्चाम्लिकाथो पीतसारके ॥
पारस-पीपल (गर्दभाण्ड) के नाम — कन्दराल, कपीतन, सुपार्श्वक, प्लक्ष। इमली के नाम — तिन्तिडी, चिंचा, अम्लिका। अब विजयसार के अर्थ में —
अमरकोश २.४.४८ — वनौषधिवर्गः
प्रकीर्यः पूतिकरजः पूतिकः कलिमारकः ।करञ्जभेदाः षड्ग्रन्थो मर्कट्यङ्गारवल्लरी ॥
काँटेदार करंज — प्रकीर्य, पूतिकरज, पूतिक, कलिमारक। करंज के अन्य भेद — षड्ग्रन्था, मर्कटी, अंगारवल्लरी।
अमरकोश २.४.६१ — वनौषधिवर्गः
पनसः कण्टकिफलो निचुलो हिज्जलोऽम्बुजः ।काकोदुम्बरिका फल्गुर्मलयूर्जघनेफला ॥
कटहल के नाम — पनस, कण्टकिफल। जल-बेंत (हिज्जल) के नाम — निचुल, हिज्जल, अम्बुज। कठूमर (जंगली गूलर) के नाम — काकोदुम्बरिका, फल्गु, मलयू, जघनेफला।
अमरकोश २.४.६५ — वनौषधिवर्गः
चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काञ्चनाह्वयः ।जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका ॥
नागकेसर के नाम — चाम्पेय, केसर, नागकेसर, कांचनाह्वय। अरणी (जयन्ती) के नाम — जया, जयन्ती, तर्कारी, नादेयी, वैजयन्तिका —
अमरकोश २.४.६७ — वनौषधिवर्गः
एतस्यैव कलिङ्गेन्द्रयवभद्रयवं फले ।कृष्णपाकफलाविग्नसुषेणाः करमर्दके ॥
कुटज के बीज — कलिंग, इन्द्रयव, भद्रयव; करौंदा के नाम — कृष्णपाकफल, आविग्न, सुषेण, करमर्दक।
अमरकोश २.४.७३ — वनौषधिवर्गः
माध्यं कुन्दं रक्तकस्तु बन्धूको बन्धुजीवकः ।सहा कुमारी तरणिरम्लानस्तु महासहा ॥
कुन्द के नाम — माध्य, कुन्द। दुपहरिया (बन्धूक) के नाम — रक्तक, बन्धूक, बन्धुजीवक। घीकुमार के नाम — सहा, कुमारी, तरणि। अम्लान/कटसरैया — अम्लान, महासहा।
अमरकोश २.४.१२६ — वनौषधिवर्गः
व्याधिः कुष्टं पारिभाव्यं वाप्यं पाकलमुत्पलम् ।शङ्खिनी चोरपुष्पी स्यात्केशिन्यथ वितुन्नकः ॥
कूठ (कुष्ठ औषधि) के नाम — व्याधि, कुष्ठ, पारिभाव्य, वाप्य, पाकल, उत्पल। चोरपुष्पी के नाम — शंखिनी, चोरपुष्पी, केशिनी। भुईं-आँवला — वितुन्नक —
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.४.१३८ — वनौषधिवर्गः
पटुपर्णी हैमवती स्वर्णक्षीरी हिमावती ।हयपुच्छी तु काम्बोजी माषपर्णी महासहा ॥
सत्यानाशी/स्वर्णक्षीरी के नाम — पटुपर्णी, हैमवती, स्वर्णक्षीरी, हिमावती। माषपर्णी (जंगली उड़द) — हयपुच्छी, काम्बोजी, माषपर्णी, महासहा।
अमरकोश २.४.१४० — वनौषधिवर्गः
एलापर्णी तु सुवहा रास्ना युक्तरसा च सा ।चाङ्गेरी चुक्रिका दन्तशठाम्बष्ठाम्ललोणिका ॥
एलापर्णी (रास्ना-भेद) — एलापर्णी, सुवहा, रास्ना, युक्तरसा। अमलोनी (खट्टी बूटी) के नाम — चांगेरी, चुक्रिका, दन्तशठा, अम्बष्ठा, अम्ललोणिका।
अमरकोश २.४.१५९ — वनौषधिवर्गः
गोलोमी शतवीर्या च गण्डाली शकुलाक्षका ।कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ॥
सफ़ेद दूब के नाम — गोलोमी, शतवीर्या, गण्डाली, शकुलाक्षका। मोथा के नाम — कुरुविन्द, मेघनामा (बादल के नामों वाला), मुस्ता, मुस्तक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१६८ — वनौषधिवर्गः
तृणानां संहतिस्तृण्या नड्या तु नडसंहतिः ।तृणराजाह्वयस्तालो नालिकेरस्तु लाङ्गली ॥
घास का समूह — तृण्या; नरकट का समूह — नड्या। ताड़ — ताल (जिसे 'तृणराज' भी कहते हैं)। नारियल — नालिकेर, लांगली।
अमरकोश २.५.९ — सिंहादिवर्गः
मृगे कुरङ्गवातायुहरिणाजिनयोनयः ।ऐणेयमेण्याश्चर्माद्यमेणस्यैणमुभे त्रिषु ॥
हिरण के नाम — मृग, कुरंग, वातायु, हरिण, अजिनयोनि। हिरणी (एणी) का चमड़ा आदि 'ऐणेय', और हिरण (एण) का 'ऐण' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.५.२३ — सिंहादिवर्गः
स एव च चिरञ्जीवी चैकदृष्टिश्च मौकुलिः ।द्रोणकाकस्तु काकोलो दात्यूहः कालकण्ठकः ॥
कौवे के और नाम — चिरंजीवी, एकदृष्टि, मौकुलि। पहाड़ी (बड़ा) कौवा — द्रोणकाक, काकोल। जलकाक/काले कण्ठ का पक्षी — दात्यूह, कालकण्ठक।
अमरकोश २.५.२६ — सिंहादिवर्गः
हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसौकसः ।राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः ॥
हंस के नाम — हंस, श्वेतगरुत्, चक्रांग, मानसौकस्। लाल चोंच और पैरों वाले सफ़ेद हंस 'राजहंस' कहलाते हैं।
अमरकोश २.५.३९ — सिंहादिवर्गः
स्त्री पक्षतिः पक्षमूलं चञ्चुस्त्रोटिरुभे स्त्रियौ ।प्रडीनोड्डीनसंडीनान्येताः खगगतिक्रियाः ॥
पंख की जड़ — पक्षति (स्त्री॰), पक्षमूल; चोंच — चंचु, त्रोटि (दोनों स्त्री॰)। प्रडीन, उड्डीन, सण्डीन — ये पक्षियों की उड़ान के प्रकार हैं।
अमरकोश २.६.६ — मनुष्यवर्गः
भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी ।पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥
पत्नी के और नाम — भार्या, जाया, और 'दाराः' (पुं॰, सदा बहुवचन)। गृहिणी (पति-पुत्र वाली) — कुटुम्बिनी, पुरन्ध्री। सच्चरित्र स्त्री — सुचरित्रा, सती, साध्वी, पतिव्रता।
अमरकोश २.६.२२ — मनुष्यवर्गः
आपन्नसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्तर्वत्नी च गर्भिणी ।गणिकादेस्तु गाणिक्यं गार्भिणं यौवतं गणे ॥
गर्भवती — आपन्नसत्त्वा, गुर्विणी, अन्तर्वत्नी, गर्भिणी। समूह — गणिकाओं का 'गाणिक्य', गर्भिणियों का 'गार्भिण', युवतियों का 'यौवत'।
अमरकोश २.६.५१ — मनुष्यवर्गः
स्त्री रुग्रुजा चोपतापरोगव्याधिगदामयाः ।क्षयः शोषश्च यक्ष्मा च प्रतिश्यायस्तु पीनसः ॥
रोग — रुज्, रुजा (स्त्री॰), उपताप, रोग, व्याधि, गद, आमय। क्षय रोग (TB) — क्षय, शोष, यक्ष्मा। जुकाम — प्रतिश्याय, पीनस।
अमरकोश २.६.५६ — मनुष्यवर्गः
व्याधिभेदा विद्रधिः स्त्री ज्वरमेहभगन्दराः ।श्लीपदं पादवल्मीकं केशघ्नस्त्विन्द्रलुप्तकः ॥
रोगों के भेद — विद्रधि (स्त्री॰, फोड़ा), ज्वर (बुख़ार), मेह (प्रमेह/मधुमेह), भगन्दर। हाथीपाँव — श्लीपद, पादवल्मीक। गंजापन — केशघ्न, इन्द्रलुप्तक।
अमरकोश २.६.६१ — मनुष्यवर्गः
उन्मत्त उन्मादवति श्लेष्मलः श्लेष्मणः कफी ।न्युब्जो भुग्ने रुजा वृद्धनाभौ तुन्दिलतुन्दिभौ ॥
उन्माद (पागलपन) वाला — उन्मत्त, उन्मादवान्। कफ प्रकृति वाला — श्लेष्मल, श्लेष्मण, कफी। रोग से झुका (कुबड़ा) — न्युब्ज। बढ़ी नाभि (तोंद) वाला — वृद्धनाभि, तुन्दिल, तुन्दिभ।
अमरकोश २.६.६५ — मनुष्यवर्गः
बुक्काग्रमांसं हृदयं हृन्मेदस्तु वपा वसा ।पश्चाद्ग्रीवाशिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा ॥
हृदय के भीतर का मांस — बुक्का, अग्रमांस। हृदय — हृदय, हृद्। चर्बी — मेदस्, वपा, वसा। गर्दन के पीछे की नस — मन्या। नाड़ी — नाडी, धमनी, शिरा।
अमरकोश २.६.६६ — मनुष्यवर्गः
तिलकं क्लोम मस्तिष्कं गोर्दं किट्टं मलोऽस्त्रियाम् ।अन्त्रं पुरीतद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्यथ वस्नसा ॥
क्लोम (फेफड़े/मूत्राशय के पास का अंग) — तिलक, क्लोम। मस्तिष्क (भेजा) — मस्तिष्क, गोर्द। मैल — किट्ट, मल (पुं॰/नपुं॰)। आँत — अन्त्र, पुरीतत्। तिल्ली — गुल्म, प्लीहा (पुं॰)। स्नायु (नस) — वस्नसा —
अमरकोश २.६.९८ — मनुष्यवर्गः
कबरी केशवेशोऽथ धम्मिल्लः संयताः कचाः ।शिखा चूडा केशपाशी व्रतिनस्तु सटा जटा ॥
चोटी/जूड़े की रचना — कबरी, केशवेश। बँधे बाल (जूड़ा) — धम्मिल्ल। चोटी (शिखा) — शिखा, चूडा, केशपाशी। तपस्वी की जटा — सटा, जटा।
अमरकोश २.६.१२४ — मनुष्यवर्गः
तमालपत्रतिलकचित्रकाणि विशेषकम् ।द्वितीयं च तुरीयं च न स्त्रियामथ कुङ्कुमम् ॥
माथे का तिलक — तमालपत्र, तिलक, चित्रक, विशेषक (दूसरा और चौथा पुं॰/नपुं॰ में)। केसर के नाम —
अमरकोश २.६.१३१ — मनुष्यवर्गः
कक्कोलकं कोशफलमथ कर्पूरमस्त्रियाम् ।घनसारश्चन्द्रसंज्ञः सिताभ्रो हिमवालुका ॥
कंकोल के और नाम — कक्कोलक, कोशफल। कपूर — कर्पूर (पुं॰/नपुं॰), घनसार, चन्द्रसंज्ञ (चन्द्रमा के नाम वाला), सिताभ्र, हिमवालुका।
अमरकोश २.७.३ — ब्रह्मवर्गः
महाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः ।ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्चतुष्टये ॥
कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति — महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, सज्जन, साधु। ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, भिक्षु (संन्यासी) — इन चारों के लिये —
अमरकोश २.७.३५ — ब्रह्मवर्गः
षट्तु त्रिष्वर्घ्यमर्घार्थे पाद्यं पादाय वारिणि ।क्रमादातिथ्यातिथेये अतिथ्यर्थेऽत्र साधुनि ॥
(आगे के) छह शब्द तीनों लिङ्गों में — पूजा के अर्घ के लिये जल — अर्घ्य; पैर धोने का जल — पाद्य; अतिथि के लिये उपयुक्त (सत्कार) — आतिथ्य, आतिथेय।
अमरकोश २.७.३८ — ब्रह्मवर्गः
व्रज्याटाट्या पर्यटनं चर्या त्वीर्यापथे स्थितिः ।उपस्पर्शस्त्वाचमनमथ मौनमभाषणम् ॥
घूमना — व्रज्या, अटाट्या, पर्यटन। (योगी/भिक्षु का) नियमित आचरण-मार्ग में स्थित रहना — चर्या। आचमन — उपस्पर्श, आचमन। चुप रहना — मौन, अभाषण।
अमरकोश २.७.५१ — ब्रह्मवर्गः
स्वाध्यायः स्याज्जपः सुत्याभिषवः सवनं च सा ।सर्वैनसामपध्वंसि जप्यं त्रिष्वघमर्षणम् ॥
वेद का पाठ — स्वाध्याय, जप। सोमरस निकालना — सुत्या, अभिषव, सवन। सब पापों का नाश करने वाला जप-मन्त्र — अघमर्षण (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.७.५९ — ब्रह्मवर्गः
सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मिन्नुदेति च ।अंशुमानभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ च यथाक्रमम् ॥
जिसके सोते-सोते सूर्य अस्त हो जाए — अभिनिर्मुक्त; और जिसके सोते-सोते सूर्य उदय हो जाए — अभ्युदित।
अमरकोश २.८.४ — क्षत्रियवर्गः
राजन्यकं च नृपतिक्षत्रियाणां गणे क्रमात् ।मन्त्री धीसचिवोऽमात्योऽन्ये कर्मसचिवास्ततः ॥
राजाओं का समूह — राजक; क्षत्रियों का समूह — राजन्यक। (सलाह देने वाला) मन्त्री — मन्त्री, धीसचिव, अमात्य। उनसे भिन्न (कार्य सँभालने वाले) — कर्मसचिव।
अमरकोश २.८.१० — क्षत्रियवर्गः
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः ।रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः ॥
उनसे भी परे (तटस्थ) राजा — उदासीन। पीछे से आक्रमण करने वाला राजा — पार्ष्णिग्राह। शत्रु के नाम — रिपु, वैरी, सपत्न, अरि, द्विषत्, द्वेषण, दुर्हृद् —
अमरकोश २.८.१५ — क्षत्रियवर्गः
तान्त्रिको ज्ञातसिद्धान्तः सत्री गृहपतिः समौ ।लिपिकारोऽक्षरचरणोऽक्षरचुञ्चुश्च लेखके ॥
सिद्धान्त (शास्त्र) का ज्ञाता — तान्त्रिक, ज्ञातसिद्धान्त। सदा अन्न-दान करने वाला गृहस्थ — सत्री, गृहपति। लेखक — लिपिकार, अक्षरचण, अक्षरचुंचु, लेखक।
अमरकोश २.८.२३ — क्षत्रियवर्गः
रहश्चोपांशु चालिङ्गे रहस्यं तद्भवे त्रिषु ।समौ विस्रम्भविश्वासौ भ्रेषो भ्रंशो यथोचितात् ॥
एकान्त में — रहः, उपांशु (अव्यय)। एकान्त से सम्बद्ध (गुप्त) — रहस्य (तीनों लिङ्ग)। विश्वास — विस्रम्भ, विश्वास। उचित मार्ग से गिरना — भ्रेष।
अमरकोश २.८.४४ — क्षत्रियवर्गः
वाजिवाहार्वगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः ।आजानेयाः कुलीनाः स्युर्विनीताः साधुवाहिनः ॥
घोड़े के और नाम — वाजी, वाह, अर्वा, गन्धर्व, हय, सैन्धव, सप्ति। उत्तम नस्ल के घोड़े — आजानेय, कुलीन। सधे हुए अच्छी चाल वाले — विनीत, साधुवाही।
अमरकोश २.८.४५ — क्षत्रियवर्गः
वनायुजाः पारसीकाः काम्बोजा बाह्लिका हयाः ।ययुरश्वोऽश्वमेधीयो जवनस्तु जवाधिकः ॥
वनायु (अरब), पारसीक (फ़ारस), काम्बोज और बाह्लीक (बल्ख) देशों के घोड़े (प्रसिद्ध हैं)। अश्वमेध का घोड़ा — ययु। बहुत तेज़ घोड़ा — जवन।
अमरकोश २.८.५१ — क्षत्रियवर्गः
याने चक्रिणि युद्धार्थे शताङ्गः स्यन्दनो रथः ।असौ पुष्परथश्चक्रयानं न समराय यत् ॥
पहियों वाला युद्ध-वाहन — शतांग, स्यन्दन, रथ। जो पहियों वाला वाहन युद्ध के लिये न हो (उत्सव/क्रीड़ा का) — पुष्परथ।
अमरकोश २.८.५२ — क्षत्रियवर्गः
कर्णीरथः प्रवहणं डयनं च समं त्रयम् ।क्लीबेऽनः शकटोऽस्त्री स्याद्गन्त्री कम्बलिवाह्यकम् ॥
कन्धों पर उठाया जाने वाला (डोली जैसा) वाहन — कर्णीरथ, प्रवहण, डयन। बैलगाड़ी — अनस् (नपुं॰), शकट (पुं॰/नपुं॰)। छोटी गाड़ी (बैलों से खिंचने वाली) — गन्त्री, कम्बलिवाह्यक।
अमरकोश २.८.७६ — क्षत्रियवर्गः
स्यादुरस्वानुरसिलो रथिरो रथिको रथी ।कामङ्गाम्यनुकामीनो ह्यत्यन्तीनस्तथा भृशम् ॥
चौड़ी छाती वाला — उरस्वान्, उरसिल। रथ वाला — रथिर, रथिक, रथी। इच्छानुसार चलने वाला — कामंगामी, अनुकामीन। बहुत अधिक चलने वाला — अत्यन्तीन।
अमरकोश २.९.२७ — वैश्यवर्गः
स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिलिञ्जकौ ।समानौ रसवत्यां तु पाकस्थानमहानसे ॥
कपड़े का थैला — स्यूत, प्रसेव। बाँस की टोकरी — कण्डोल, पिट। चटाई — कट, किलिंजक। रसोई — रसवती, पाकस्थान, महानस।
अमरकोश २.९.३० — वैश्यवर्गः
अङ्गारधानिकाङ्गारशकट्यपि हसन्त्यपि ।हसन्यप्यथ न स्त्री स्यादङ्गारोऽलातमुल्मुकम् ॥
अँगीठी — अंगारधानिका, अंगारशकटी, हसन्ती, हसनी। अंगारा — अंगार (पुं॰/नपुं॰)। जलती लकड़ी (लुकाठी) — अलात, उल्मुक।
अमरकोश २.९.६४ — वैश्यवर्गः
स्कन्धदेशे त्वस्य वहः सास्ना तु गलकम्बलः ।स्यान्नस्तितस्तु नस्योतः प्रष्ठवाड्युगपार्श्वगः ॥
बैल का कन्धा (जहाँ जुआ रखते हैं) — वह। गले की लटकती खाल — सास्ना, गलकम्बल। नाथा हुआ बैल — नस्तित, नस्योत। (सधाने के लिये) जुए के बगल में जोता बैल — प्रष्ठवाह्, युगपार्श्वग।
अमरकोश २.९.९७ — वैश्यवर्गः
रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम् ।शुल्बं म्लेच्छमुखं द्व्यष्टवरिष्टोदुम्बराणि च ॥
पीतल — रीति (स्त्री॰), आरकूट (पुं॰/नपुं॰)। ताँबा — ताम्रक, शुल्ब, म्लेच्छमुख, द्व्यष्ट, वरिष्ठ, उदुम्बर।