🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:13:40 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "नागा" के ७ परिणाम

अमरकोश १.१.३६ — स्वर्गवर्गः
नागान्तको विष्णुरथः सुपर्णः पन्नगाशनः ।शम्भूरीशः पशुपतिः शिवः शूली महेश्वरः ॥
गरुड के और नाम — नागान्तक, विष्णुरथ, सुपर्ण, पन्नगाशन। शिव के नाम — शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूली, महेश्वर।
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश २.२.५ — पुरवर्गः
निशान्तवस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम् ।गृहाः पुंसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालयाः ॥
घर के और नाम — निशान्त, वस्त्य, सदन, भवन, आगार, मन्दिर, गृह (पुं॰ बहुवचन में), निकाय्य, निलय, आलय।
अमरकोश २.९.९९ — वैश्यवर्गः
सर्वं च तैजसं लौहं विकारस्त्वयसः कुशी ।क्षारः काचोऽथ चपलो रसः सूतश्च पारदे ॥
हर धातु की वस्तु — तैजस, लौह। लोहे का बना (हल का फाल) — कुशी। काँच — क्षार, काच। पारा — चपल, रस, सूत, पारद।
अमरकोश ३.३.६५ — नानार्थवर्गः
पक्षितार्क्ष्यौ गरुत्मन्तौ शकुन्तौ भासपक्षिणौ ।अग्न्युत्पातौ धूमकेतू जीमूतौ मेघपर्वतौ ॥
गरुत्मान् — पक्षी, गरुड़। शकुन्त — भास पक्षी, कोई भी पक्षी। धूमकेतु — अग्नि, पुच्छल तारा (अपशकुन)। जीमूत — बादल, पर्वत।
अमरकोश ३.३.७७ — नानार्थवर्गः
नदी नगर्योर्नागानां भोगवत्यथ सङ्गरे ।सङ्गे सभायां समितिः क्षयवासावपि क्षिती ॥
भोगवती — नागों की नदी और नगरी (पाताल में)। समिति — युद्ध, मेल, सभा। क्षिति — क्षय, निवास-स्थान (पृथ्वी भी)।
अमरकोश ३.३.१५७ — नानार्थवर्गः
स्थूलोच्चयस्त्वसाकल्ये नागानां मध्यमे गते ।समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः ॥
स्थूलोच्चय — अपूर्णता, हाथियों की मध्यम चाल। समय — शपथ, आचार, काल, सिद्धान्त, सहमति (समझौता)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें