📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "नात" के २६ परिणाम
अमरकोश १.३.३८ — दिग्वर्गः
स्युः प्रभारुग्रुचिस्त्विड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः ।रोचिः शोचिरुभे क्लीबे प्रकाशो द्योत आतपः ॥
प्रभा (चमक) के नाम — प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति (स्त्री॰); रोचिस्, शोचिस् (दोनों नपुं॰)। धूप/प्रकाश के नाम — प्रकाश, द्योत, आतप।
अमरकोश १.९.३ — नरकवर्गः
विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना ।पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ॥
बलपूर्वक (नरक में) डाला जाना — विष्टि, आजू; तीव्र कष्ट — कारणा, यातना, तीव्रवेदना; दुःख के नाम — पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज —
अमरकोश २.४.१३१ — वनौषधिवर्गः
काक्षी मृत्स्ना तुवरिका मृत्तालकसुराष्ट्रजे ।कुटन्नटं दाशपुरं वानेयं परिपेलवम् ॥
फिटकरी/गोपीचन्दन (तुवरिका) के नाम — काक्षी, मृत्स्ना, तुवरिका, मृत्तालक, सुराष्ट्रज। केवटी-मोथा के नाम — कुटन्नट, दाशपुर, वानेय, परिपेलव —
अमरकोश २.५.१४ — सिंहादिवर्गः
सरटः कृकलासः स्यान्मुसली गृहगोधिका ।लूता स्त्री तन्तुवायोर्णनाभमर्कटकाः समाः ॥
चूहे के और नाम — उन्दुरु, मूषक, आखु। छोटी चुहिया — गिरिका, बालमूषिका। गिरगिट — सरट, कृकलास। छिपकली — मुसली, गृहगोधिका। मकड़ी — लूता (स्त्री॰), तन्तुवाय, ऊर्णनाभ, मर्कटक।
अमरकोश २.६.४१ — मनुष्यवर्गः
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा ।स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी — पलित; बुढ़ापा — विस्रसा, जरा। (स्तनपान करने वाली) नन्ही बच्ची — उत्तानशया, डिम्भा, स्तनपा, स्तनन्धयी।
अमरकोश २.६.१०९ — मनुष्यवर्गः
साक्षराङ्गुलिमुद्रा स्यात्कङ्कणं करभूषणम् ।स्त्रीकट्यां मेखला काञ्ची सप्तकी रशना तथा ॥
अक्षर (नाम) खुदी अँगूठी — अंगुलिमुद्रा। कलाई का गहना — कंकण, करभूषण। स्त्री की कमर का आभूषण (करधनी) — मेखला, कांची, सप्तकी, रशना।
अमरकोश २.७.२७ — ब्रह्मवर्गः
ध्रुवोपभृज्जुहूर्ना तु स्रुवो भेदाः स्रुचः स्त्रियः ।उपाकृतः पशुरसौ योऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः ॥
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू — ये स्रुक् (बड़ी कलछी) के भेद हैं (स्त्री॰); स्रुव (छोटी कलछी) पुल्लिंग है। यज्ञ में मन्त्रपूर्वक अर्पित पशु — उपाकृत।
अमरकोश २.७.४२ — ब्रह्मवर्गः
औपवस्तं तूपवासो विवेकः पृथगात्मता ।स्याद्ब्रह्मवर्चसं वृत्ताध्ययनर्द्धिरथाञ्जलिः ॥
उपवास — औपवस्त, उपवास। (आत्मा-अनात्मा का) भेद-ज्ञान — विवेक, पृथगात्मता। सदाचार और वेदाध्ययन से प्राप्त तेज — ब्रह्मवर्चस, वृत्ताध्ययनर्द्धि। अंजलि —
अमरकोश २.७.४७ — ब्रह्मवर्गः
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ।ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥
ऋषि — ऋषि, सत्यवचस् (सत्यवादी)। (वेदाध्ययन पूरा करके) स्नान किया हुआ — स्नातक, आप्लुतव्रती। जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया — यती, यति।
अमरकोश २.८.१०१ — क्षत्रियवर्गः
आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्संभावनात्मनि ।अहमहमिका तु सा स्यात्परस्परं यो भवत्यहङ्कारः ॥
घमण्ड से अपने को बड़ा मानना — आहोपुरुषिका ('अहो, मैं पुरुष हूँ!')। आपस में 'मैं-मैं' का अहंकार (प्रतिस्पर्धा) — अहमहमिका।
अमरकोश २.९.४९ — वैश्यवर्गः
भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री सदीदिविः ।भिस्सटा दग्धिका सर्वरसाग्रे मण्डमस्त्रियाम् ॥
भात (पका चावल) — भिस्सा (स्त्री॰), भक्त, अन्धस्, अन्न, ओदन (पुं॰/नपुं॰), दीदिवि। जला भात (खुरचन) — भिस्सटा, दग्धिका। सब रसों का सार (ऊपरी भाग) — मण्ड (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.६४ — वैश्यवर्गः
स्कन्धदेशे त्वस्य वहः सास्ना तु गलकम्बलः ।स्यान्नस्तितस्तु नस्योतः प्रष्ठवाड्युगपार्श्वगः ॥
बैल का कन्धा (जहाँ जुआ रखते हैं) — वह। गले की लटकती खाल — सास्ना, गलकम्बल। नाथा हुआ बैल — नस्तित, नस्योत। (सधाने के लिये) जुए के बगल में जोता बैल — प्रष्ठवाह्, युगपार्श्वग।
अमरकोश ३.१.१९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
भरण्यभुक्कर्मकरः कर्मकारस्तु तत्क्रियः ।अपस्नातो मृतस्नात आमिषाशी तु शौष्कुलः ॥
मज़दूरी लेकर काम करने वाला — भरण्यभुज्, कर्मकर। बिना वेतन (स्वयं) काम करने वाला — कर्मकार। मृतक के लिये स्नान किया हुआ — अपस्नात, मृतस्नात। मांसाहारी — आमिषाशी, शौष्कल।
अमरकोश ३.१.४४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विक्लवो विह्वलः स्यात्तु विवशोऽरिष्टदुष्टधीः ।कश्यः कश्यार्हे सन्नद्धे त्वाततायी वधोद्यते ॥
घबराया/शिथिल — विक्लव, विह्वल। (मृत्यु के लक्षणों से) भ्रष्ट-बुद्धि — विवश, अरिष्टदुष्टधी। कोड़े खाने योग्य — कश्य, कश्यार्ह। मारने को तैयार (हमलावर) — आततायी।
अमरकोश ३.१.५३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तदासेचनकं तृप्तेर्नास्त्यन्तो यस्य दर्शनात् ।अभीष्टेऽभीप्सितं हृद्यं दयितं वल्लभं प्रियम् ॥
जिसे देखते-देखते मन कभी न भरे — आसेचनक। प्रिय — अभीष्ट, अभीप्सित, हृद्य, दयित, वल्लभ, प्रिय।
अमरकोश ३.१.७१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऋजावजिह्मप्रगुणौ व्यस्ते त्वप्रगुणाकुलौ ।शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्यसदातनसनातनाः ॥
सीधा — ऋजु, अजिह्म, प्रगुण। अस्त-व्यस्त — व्यस्त, अप्रगुण, आकुल। सदा रहने वाला — शाश्वत, ध्रुव, नित्य, सदातन, सनातन।
अमरकोश ३.१.८४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्कटं ना तु सम्बाधः कलिलं गहनं समे ।सङ्कीर्णे सङ्कुलाकीर्णे मुण्डितं परिवापितम् ॥
तंग/संकरा — संकट, सम्बाध (पुं॰)। दुर्गम/घना — कलिल, गहन। भरा-पूरा/मिश्रित — संकीर्ण, संकुल, आकीर्ण। मुँडा हुआ — मुण्डित, परिवापित।
अमरकोश ३.३.६३ — नानार्थवर्गः
प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे ।सङ्कीर्णौ निचिताशुद्धाविरिणं शून्यमूषरम् ॥
प्रवण — ढलवाँ भूमि, विनम्र (तीनों लिङ्ग); चौराहा (पुं॰)। संकीर्ण — भरा हुआ, मिश्रित (अशुद्ध)। इरिण — सूना, ऊसर (बंजर)।
अमरकोश ३.३.११७ — नानार्थवर्गः
आत्मायत्नो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च ।शक्रो घातुकमत्तेभो वर्षुकाब्दो घनाघनः ॥
आत्मा — प्रयत्न, धैर्य, बुद्धि, स्वभाव, ब्रह्म (परमात्मा), शरीर। घनाघन — इन्द्र, मारने वाला मतवाला हाथी, बरसने वाला बादल।
अमरकोश ३.३.११८ — नानार्थवर्गः
अभिमानोऽर्थादिदर्पे ज्ञाने प्रणयहिंसयोः ।घनो मेघे मूर्तिगुणे त्रिषु मूर्ते निरन्तरे ॥
अभिमान — धन आदि का घमण्ड, ज्ञान (आत्म-बोध), प्रेम (प्रणय-मान), हिंसा। घन — बादल, ठोसपन (गुण); ठोस, घना (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१६६ — नानार्थवर्गः
छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः ।कक्ष्या प्रकोष्ठे हर्म्यादेः काञ्च्यां मध्येभबन्धने ॥
छाया — सूर्य की पत्नी, कान्ति, प्रतिबिम्ब, धूप का अभाव (छाँव)। कक्ष्या — महल आदि का कक्ष, करधनी, हाथी के पेट की रस्सी।
अमरकोश ३.३.१७५ — नानार्थवर्गः
कर्बुरेऽथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु सङ्गरः ।वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रो मित्रो रवावपि ॥
(शार — चितकबरा)। संगर — प्रतिज्ञा, युद्ध, समझौता, विपत्ति। मन्त्र — वेद का भाग, गुप्त मन्त्रणा। मित्र — सूर्य भी (पुं॰; सखा — नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.१९९ — नानार्थवर्गः
उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः ।एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मोत्तमाः पराः ॥
उत्तर — ऊपर, उत्तर दिशा, श्रेष्ठ (और बाद का, जवाब)। अनुत्तर — इनके विपरीत (नीचे, दक्षिण, अश्रेष्ठ), और सर्वश्रेष्ठ भी (जिससे उत्तम कोई नहीं)! पर — दूर, अन्य, उत्तम।
अमरकोश ३.३.२११ — नानार्थवर्गः
और्वानलेऽपि पातालं चेलं वस्त्रेऽधमे त्रिषु ।कुकूलं शङ्कुभिः कीर्णे श्वभ्रे ना तु तुषानले ॥
पाताल — बड़वानल भी (पाताल-लोक भी)। चेल — वस्त्र (नपुं॰); अधम (तीनों लिङ्ग)। कुकूल — खूँटियों से भरा गड्ढा (नपुं॰); भूसे की आग (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.२५० — नानार्थवर्गः
वृद्धप्रशंसयोर्ज्यायान्कनीयांस्तु युवाल्पयोः ।वरीयांस्तूरुवरयोः साधीयान्साधुबाढयोः ॥
ज्यायान् — अधिक बूढ़ा, अधिक प्रशंसनीय (श्रेष्ठ)। कनीयान् — अधिक युवा, अधिक छोटा। वरीयान् — अधिक विस्तृत, अधिक श्रेष्ठ। साधीयान् — अधिक अच्छा, अधिक दृढ़।
अमरकोश ३.५.२० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
आतपः क्षत्रिये नाभिः कुणपक्षुरकेदराः ।पूरक्षुरप्रचुक्राश्च गोलहिङ्गुलपुद्गलाः ॥
(पुल्लिंग —) आतप (धूप), क्षत्रिय अर्थ में नाभि, कुणप (शव), क्षुर (उस्तरा), केदर, पूर (बाढ़), क्षुरप्र (बाण), चुक्र (खटाई), गोल, हिंगुल (सिंगरफ़), पुद्गल (शरीर/परमाणु) —