📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "नाद" के २२ परिणाम
अमरकोश १.६.२४ — शब्दादिवर्गः
सत्यं तथ्यमृतं सम्यगमूनि त्रिषु तद्वति ।शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः ॥
सत्य के नाम — सत्य, तथ्य, ऋत, सम्यक् (सत्य वस्तु के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में)। ध्वनि के नाम — शब्द, निनाद, निनद, ध्वनि, ध्वान, रव, स्वन।
अमरकोश १.६.२५ — शब्दादिवर्गः
स्वाननिर्घोषनिर्ह्रादनादनिस्वाननिस्वनाः ।आरवारावसंरावविरावा अथ मर्मरः ॥
ध्वनि के और नाम — स्वान, निर्घोष, निर्ह्राद, नाद, निस्वान, निस्वन, आरव, आराव, संराव, विराव। सरसराहट 'मर्मर' —
अमरकोश १.७.२४ — नाट्यवर्गः
अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रिया ।रीढावमाननावज्ञावहेलनमसूर्क्षणम् ॥
अपमान के नाम — अनादर, परिभव, परीभाव, तिरस्क्रिया, रीढा, अवमानना, अवज्ञा, अवहेलन, असूर्क्षण।
अमरकोश २.४.३० — वनौषधिवर्गः
रथाभ्रपुष्पविदुरशीतवानीरवञ्जुलाः ।द्वौ परिव्याधविदुलौ नादेयी चाम्बुवेतसे ॥
बेंत के नाम — वेतस, रथ, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल। जल-बेंत के नाम — परिव्याध, विदुल, नादेयी, अम्बुवेतस।
अमरकोश २.४.३८ — वनौषधिवर्गः
ऐरावतो नागरङ्गो नादेयी भूमिजम्बुका ।तिन्दुकः स्फूर्जकः कालस्कन्धश्च शितिसारके ॥
नारंगी के नाम — ऐरावत, नागरंग। भूमि-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका। तेंदू के नाम — तिन्दुक, स्फूर्जक, कालस्कन्ध, शितिसारक।
अमरकोश २.४.६५ — वनौषधिवर्गः
चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काञ्चनाह्वयः ।जया जयन्ती तर्कारी नादेयी वैजयन्तिका ॥
नागकेसर के नाम — चाम्पेय, केसर, नागकेसर, कांचनाह्वय। अरणी (जयन्ती) के नाम — जया, जयन्ती, तर्कारी, नादेयी, वैजयन्तिका —
अमरकोश २.४.११८ — वनौषधिवर्गः
ज्योत्स्नी पटोलिका जाली नादेयी भूमिजम्बुका ।स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा काकाङ्गी काकनासिका ॥
परवल की बेल — ज्योत्स्नी, पटोलिका, जाली; भू-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका; कलिहारी — लांगलिकी, अग्निशिखा; काकजंघा — काकांगी, काकनासिका।
अमरकोश २.५.३३ — सिंहादिवर्गः
शिखावलः शिखी केकी मेघनादानुलास्यपि ।केका वाणी मयूरस्य समौ चन्द्रकमेचकौ ॥
मोर के और नाम — शिखावल, शिखी, केकी, मेघनादानुलासी। मोर की बोली — केका। मोरपंख के चन्द्राकार चिह्न — चन्द्रक, मेचक।
अमरकोश २.६.९२ — मनुष्यवर्गः
रदना दशना दन्ता रदास्तालु तु काकुदम् ।रसज्ञा रसना जिह्वा प्रान्तावोष्ठस्य सृक्किणी ॥
दाँत — रदन, दशन, दन्त, रद। तालु — तालु, काकुद। जीभ — रसज्ञा, रसना, जिह्वा। होंठ के दोनों कोने — सृक्किणी।
अमरकोश २.७.५६ — ब्रह्मवर्गः
स्याद्ब्रह्मभूयं ब्रह्मत्वं ब्रह्मसायुज्यमित्यपि ।देवभूयादिकं तद्वत्कृच्छ्रं सान्तपनादिकम् ॥
ब्रह्म-भाव की प्राप्ति — ब्रह्मभूय, ब्रह्मत्व, ब्रह्मसायुज्य। इसी प्रकार देवभाव की प्राप्ति — देवभूय आदि। सान्तपन आदि (कठोर प्रायश्चित्त-व्रत) — कृच्छ्र।
अमरकोश २.८.१०६ — क्षत्रियवर्गः
समुदायः स्त्रियः संयत्समित्याजिसमिद्युधः ।नियुद्धं बाहुयुद्धेऽथ तुमुलं रणसङ्कुले ॥
युद्ध के और नाम — समुदाय; संयत्, समिति, आजि, समित्, युध् (स्त्री॰)। कुश्ती — नियुद्ध, बाहुयुद्ध। घमासान युद्ध — तुमुल, रणसंकुल।
अमरकोश २.८.१०७ — क्षत्रियवर्गः
क्ष्वेडा तु सिंहनादः स्यात्करिणां घटना घटा ।क्रन्दनं योधसंरावो बृंहितं करिगर्जितम् ॥
वीरों की गर्जना — क्ष्वेडा, सिंहनाद। हाथियों का समूह — घटना, घटा। योद्धाओं का (ललकार भरा) शोर — क्रन्दन, योधसंराव। हाथी की चिंघाड़ — बृंहित।
अमरकोश २.९.४९ — वैश्यवर्गः
भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री सदीदिविः ।भिस्सटा दग्धिका सर्वरसाग्रे मण्डमस्त्रियाम् ॥
भात (पका चावल) — भिस्सा (स्त्री॰), भक्त, अन्धस्, अन्न, ओदन (पुं॰/नपुं॰), दीदिवि। जला भात (खुरचन) — भिस्सटा, दग्धिका। सब रसों का सार (ऊपरी भाग) — मण्ड (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.६४ — वैश्यवर्गः
स्कन्धदेशे त्वस्य वहः सास्ना तु गलकम्बलः ।स्यान्नस्तितस्तु नस्योतः प्रष्ठवाड्युगपार्श्वगः ॥
बैल का कन्धा (जहाँ जुआ रखते हैं) — वह। गले की लटकती खाल — सास्ना, गलकम्बल। नाथा हुआ बैल — नस्तित, नस्योत। (सधाने के लिये) जुए के बगल में जोता बैल — प्रष्ठवाह्, युगपार्श्वग।
अमरकोश ३.३.३० — नानार्थवर्गः
यानाद्यङ्गे युगः पुंसि युगं युग्मे कृतादिषु ।स्वर्गेषुपशुवाग्वज्रदिङ्नेत्रधृणिभूजले ॥
युग — (पुं॰) गाड़ी का जुआ; (नपुं॰) जोड़ा, सत्ययुग आदि। (गो —) स्वर्ग, बाण, पशु (गाय), वाणी, वज्र, दिशा, नेत्र, किरण, पृथ्वी, जल —
अमरकोश ३.३.४९ — नानार्थवर्गः
सर्पमांसात्पशू व्याडौ गोभूवाचस्त्विडा इलाः ।क्ष्वेडा वंशशलाकापि नाडी कालेऽपि षट्क्षणे ॥
व्याड — साँप, मांसाहारी हिंसक पशु। इडा/इला — गाय, पृथ्वी, वाणी। क्ष्वेडा — बाँस की खपच्ची भी (सिंहनाद भी)। नाडी — छह क्षण का समय भी (नस भी)।
अमरकोश ३.३.१५५ — नानार्थवर्गः
पर्जन्यौ रसदब्देन्द्रौ स्यादर्यः स्वामिवैश्ययोः ।तिष्यः पुष्ये कलियुगे पर्यायोऽवसरे क्रमे ॥
पर्जन्य — बरसने वाला बादल, इन्द्र। अर्य — स्वामी, वैश्य। तिष्य — पुष्य नक्षत्र, कलियुग। पर्याय — अवसर, क्रम (और समानार्थक शब्द)।
अमरकोश ३.३.१६७ — नानार्थवर्गः
कृत्या क्रियादेवतयोस्त्रिषु भेद्ये धनादिभिः ।जन्यं स्याज्जनवादेऽपि जघन्योऽन्त्येऽधमेऽपि च ॥
कृत्या — क्रिया, (अभिचार की) देवी; धन आदि से फोड़े जा सकने वाला (तीनों लिङ्ग)। जन्य — लोकनिन्दा भी (युद्ध, उत्पन्न भी)। जघन्य — अन्तिम, अधम।
अमरकोश ३.३.२३५ — नानार्थवर्गः
ना द्यूताङ्गे कर्षचक्रे व्यवहारे कलिद्रुमे ।कर्षूर्वार्त्ता करीषाग्निः कर्षूः कुल्याभिधायिनी ॥
अक्ष (पुं॰) — पासा, (भार) कर्ष/पहिये का धुरा, मुक़दमा (व्यवहार), बहेड़ा वृक्ष। कर्षु — उपलों की आग, जीविका (कृषि) (पुं॰); नहर (स्त्री॰, कर्षू)।
अमरकोश ३.३.२५२ — नानार्थवर्गः
तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मौ प्रग्राहः प्रग्रहोऽपि च ।पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः ॥
प्रग्राह/प्रग्रह — तराज़ू की डोरी, घोड़े आदि की लगाम (और बन्दी)। परिग्रह — पत्नी, परिवार, ग्रहण करना, मूल (जड़), शाप।
अमरकोश ३.५.१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
सलिङ्गशास्त्रैः सन्नादि कृत्तद्धितसमासजैः ।अनुक्तैः संग्रहे लिङ्गं संकीर्णवदिहोन्नयेत् ॥
इस संग्रह (वर्ग) में जो शब्द नहीं कहे गए, उनका लिङ्ग — लिङ्गानुशासन के नियमों से, तथा कृत्, तद्धित, समास आदि प्रत्ययों से बने शब्दों से — संकीर्ण वर्ग की तरह अनुमान कर लेना चाहिये।
अमरकोश ३.५.३४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कुष्ठं मुण्डं शीधु बुस्तं क्ष्वेडितं क्षेमकुट्टिमम् ।संगमं शतमानार्मशम्बलाव्ययताण्डवम् ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) कुष्ठ, मुण्ड, शीधु (मदिरा), बुस्त, क्ष्वेडित (सिंहनाद), क्षेम, कुट्टिम (फ़र्श), संगम, शतमान (एक माप), अर्म, शम्बल (पाथेय), अव्यय, ताण्डव —