📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "नाप" के २८ परिणाम
अमरकोश १.१.२१ — स्वर्गवर्गः
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ।पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥
विष्णु के और नाम — उपेन्द्र, इन्द्रावरज, चक्रपाणि, चतुर्भुज, पद्मनाभ, मधुरिपु, वासुदेव, त्रिविक्रम।
अमरकोश १.१.४९ — स्वर्गवर्गः
पार्वतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरग्निभूर्गुहः ।बाहुलेयस्तारकजिद्विशाखः शिखिवाहनः ॥
कार्तिकेय के और नाम — पार्वतीनन्दन, स्कन्द, सेनानी, अग्निभू, गुह, बाहुलेय, तारकजित्, विशाख, शिखिवाहन।
अमरकोश १.३.१८ — दिग्वर्गः
भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके ।चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना प्रसादस्तु प्रसन्नता ॥
टुकड़े के नाम — भित्त, शकल, खण्ड, अर्ध (पुं॰)। ठीक आधे भाग को 'अर्धम्' (नपुं॰) कहते हैं। चाँदनी — चन्द्रिका, कौमुदी, ज्योत्स्ना। निर्मलता — प्रसाद, प्रसन्नता।
अमरकोश १.७.२८ — नाट्यवर्गः
शुचौ तु चरिते शीलमुन्मादश्चित्तविभ्रमः ।प्रेमा ना प्रियता हार्दं प्रेमस्नेहोऽथ दोहदम् ॥
पवित्र आचरण 'शील' कहलाता है; पागलपन — उन्माद, चित्तविभ्रम; प्रेम के नाम — प्रेमा (पुं॰), प्रियता, हार्द, प्रेम (नपुं॰), स्नेह। इच्छा — दोहद —
अमरकोश १.९.३ — नरकवर्गः
विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना ।पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम् ॥
बलपूर्वक (नरक में) डाला जाना — विष्टि, आजू; तीव्र कष्ट — कारणा, यातना, तीव्रवेदना; दुःख के नाम — पीडा, बाधा, व्यथा, दुःख, आमनस्य, प्रसूतिज —
अमरकोश २.४.५६ — वनौषधिवर्गः
विष्वक्सेना गन्धफली कारम्भा प्रियकश्च सा ।मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः ॥
प्रियंगु के और नाम — विष्वक्सेना, गन्धफली, कारम्भा, प्रियक। सोनापाठा के नाम — मण्डूकपर्ण, पत्रोर्ण, नट, कट्वंग, टुण्टुक —
अमरकोश २.४.५७ — वनौषधिवर्गः
स्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः ।शोणकश्चारलौ तिष्यफला त्वामलकी त्रिषु ॥
सोनापाठा के और नाम — स्योनाक, शुकनास, ऋक्ष, दीर्घवृन्त, कुटन्नट, शोणक, अरलु। आँवला के नाम — तिष्यफला, आमलकी (तीनों लिङ्गों में) —
अमरकोश २.४.१६२ — वनौषधिवर्गः
ग्रन्थिर्ना पर्वपरुषी गुन्द्रस्तेजनकः शरः ।नडस्तु धमनः पोटगलोऽथो काशमस्त्रियाम् ॥
गाँठ — ग्रन्थि (पुं॰), पर्व, परुस्; सरकण्डा — गुन्द्र, तेजनक, शर; नरकट — नड, धमन, पोटगल; काँस — काश (पुं॰/नपुं॰) —
अमरकोश २.६.३ — मनुष्यवर्गः
विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना ।प्रमदा मानिनी कान्ता ललना च नितम्बिनी ॥
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम — अंगना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, प्रमदा, मानिनी, कान्ता, ललना, नितम्बिनी —
अमरकोश २.६.४६ — मनुष्यवर्गः
विकलाङ्गस्त्वपोगण्डः खर्वो ह्रस्वश्च वामनः ।खरणाः स्यात्खरणसो विग्रस्तु गतनासिकः ॥
अधूरे/विकृत अंग वाला — विकलांग, अपोगण्ड। नाटा — खर्व, ह्रस्व, वामन। तीखी नाक वाला — खरणा, खरणस। नासिका-रहित — विग्र, गतनासिक।
अमरकोश २.६.८७ — मनुष्यवर्गः
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया ।स रत्निः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥
कोहनी से फैली उँगलियों के सिरे तक का माप — हस्त (हाथ)। बँधी मुट्ठी तक — रत्नि। छोटी उँगली खुली रखकर बँधी मुट्ठी तक — अरत्नि।
अमरकोश २.६.८८ — मनुष्यवर्गः
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् ।ऊर्ध्वविस्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु ॥
दोनों बाँहें हाथों सहित दोनों ओर फैलाने पर बीच की दूरी — व्याम (पुरसा)। बाँहें ऊपर उठाए खड़े मनुष्य की ऊँचाई का माप — पौरुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.७.५२ — ब्रह्मवर्गः
दर्शश्च पौर्णमासश्च यागौ पक्षान्तयोः पृथक् ।शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः ॥
पक्ष के अन्त (अमावस्या और पूर्णिमा) पर किये जाने वाले यज्ञ — दर्श और पौर्णमास। शरीर से साध्य नित्य कर्म (अहिंसा आदि) — यम।
अमरकोश २.७.५३ — ब्रह्मवर्गः
नियमस्तु स तत्कर्म नित्यमागन्तुसाधनम् ।क्षौरं तु भद्राकरणं मुण्डनं वपनं त्रिषु ॥
जो नित्य कर्म बाहरी साधनों से होता है (शौच, सन्तोष आदि) — नियम। बाल मुँडाना — क्षौर, भद्राकरण, मुण्डन, वपन (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.८.१६ — क्षत्रियवर्गः
लिखिताक्षरविन्यासे लिपिर्लिबिरुभे स्त्रियौ ।स्यात्सन्देशहरो दूतो दूत्यं तद्भावकर्मणी ॥
लिखे अक्षरों की रचना — लिपि, लिबि (दोनों स्त्री॰)। सन्देश ले जाने वाला — सन्देशहर, दूत। दूत का भाव या कर्म — दूत्य।
अमरकोश २.८.६२ — क्षत्रियवर्गः
बलिनो ये सहस्रेण साहस्रास्ते सहस्रिणः ।परिधिस्थः परिचरः सेनानीर्वाहिनीपतिः ॥
हज़ार योद्धाओं के नायक — साहस्र, सहस्री। सेना के चारों ओर रहने वाले रक्षक — परिधिस्थ, परिचर। सेनापति — सेनानी, वाहिनीपति।
अमरकोश २.८.७८ — क्षत्रियवर्गः
ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनानीकिनी चमूः ।वरूथिनी बलं सैन्यं चक्रं चानीकमस्त्रियाम् ॥
सेना के नाम — ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना, अनीकिनी, चमू, वरूथिनी, बल, सैन्य, चक्र, अनीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.९७ — वैश्यवर्गः
रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम् ।शुल्बं म्लेच्छमुखं द्व्यष्टवरिष्टोदुम्बराणि च ॥
पीतल — रीति (स्त्री॰), आरकूट (पुं॰/नपुं॰)। ताँबा — ताम्रक, शुल्ब, म्लेच्छमुख, द्व्यष्ट, वरिष्ठ, उदुम्बर।
अमरकोश २.९.१११ — वैश्यवर्गः
गोलोमी भूतकेशो ना पत्राङ्गं रक्तचन्दनम् ।त्रिकटु त्र्यूषणं व्योषं त्रिफला तु फलत्रिकम् ॥
भूतकेशी (एक औषधि) — गोलोमी, भूतकेश (पुं॰)। लाल चन्दन — पत्रांग, रक्तचन्दन। सोंठ-पीपल-काली मिर्च का योग — त्रिकटु, त्र्यूषण, व्योष। हरड़-बहेड़ा-आँवला का योग — त्रिफला, फलत्रिक।
अमरकोश २.१०.१० — शूद्रवर्गः
क्षुरी मुण्डी दिवाकीर्तिनापितान्तावसायिनः ।निर्णेजकः स्याद्रजकः शौण्डिको मण्डहारकः ॥
नाई — क्षुरी, मुण्डी, दिवाकीर्ति, नापित, अन्तावसायी। धोबी — निर्णेजक, रजक। कलवार (मद्य बेचने वाला) — शौण्डिक, मण्डहारक।
अमरकोश २.१०.३१ — शूद्रवर्गः
पादूरुपानत्स्त्री सैवानुपदीना पदायता ।नध्री वध्री वरत्रा स्यादश्वादेस्ताडनी कशा ॥
जूता/खड़ाऊँ — पादुका, पादू, उपानह् (स्त्री॰)। पैर जितना लम्बा (पूरा) जूता — अनुपदीना। चमड़े का पट्टा — नध्री, वध्री, वरत्रा। घोड़े आदि का कोड़ा — कशा।
अमरकोश २.१०.३६ — शूद्रवर्गः
प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छाया ।प्रतिकृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिरुपमोपमानं स्यात् ॥
मूर्ति/प्रतिमा — प्रतिमान, प्रतिबिम्ब, प्रतिमा, प्रतियातना, प्रतिच्छाया, प्रतिकृति, अर्चा, प्रतिनिधि (पुं॰)। तुलना — उपमा, उपमान।
अमरकोश ३.१.४८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अज्ञे मूढयथाजातमूर्खवैधेयबालिशाः ।कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमितम्पचाः ॥
मूर्ख — अज्ञ, मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश। कंजूस — कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच।
अमरकोश ३.३.५६ — नानार्थवर्गः
ग्रामणीर्नापिते पुंसि श्रेष्ठे ग्रामाधिपे त्रिषु ।ऊर्णा मेषादिलोम्नि स्यादावर्ते चान्तरा भ्रुवोः ॥
ग्रामणी — नाई (पुं॰); श्रेष्ठ, गाँव का मुखिया (तीनों लिङ्ग)। ऊर्णा — भेड़ आदि का ऊन, भौंहों के बीच का (रोम) भँवर।
अमरकोश ३.३.१२३ — नानार्थवर्गः
आतञ्चनं प्रतीवापजवनाप्यायनार्थकम् ।व्यञ्जनं लाञ्छनं श्मश्रु निष्ठानावयवेष्वपि ॥
आतंचन — (दूध में) जामन डालना, वेग, तृप्त करना। व्यंजन — चिह्न, दाढ़ी-मूँछ, कढ़ी आदि व्यंजन, (शरीर के) अंग (और क, ख आदि वर्ण)।
अमरकोश ३.३.१७९ — नानार्थवर्गः
विपुले नकुले विष्णौ बभ्रुर्ना पिङ्गले त्रिषु ।सारो बले स्थिरांशे च न्याय्ये क्लीबं वरे त्रिषु ॥
बभ्रु (पुं॰) — बड़ा नेवला, विष्णु; भूरा-पीला (तीनों लिङ्ग)। सार — बल, स्थिर (मूल) अंश (पुं॰); न्यायोचित (नपुं॰); श्रेष्ठ (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.१९२ — नानार्थवर्गः
पुरोऽधिकमुपर्यग्राण्यगारे नगरे पुरम् ।मन्दिरं चाथ राष्ट्रोऽस्त्री विषये स्यादुपद्रवे ॥
अग्र — आगे, अधिक, ऊपर (और सिरा)। पुर, मन्दिर — घर, नगर। राष्ट्र (पुं॰/नपुं॰) — देश, उपद्रव।
अमरकोश ३.४.११ — अव्ययवर्गः
युक्ते द्वे सांप्रतं स्थानेऽभीक्ष्णं शश्वदनारते ।अभावे नह्यनो नापि मास्म मालं च वारणे ॥
उचित — साम्प्रतम्, स्थाने। निरन्तर — अभीक्ष्णम्, शश्वत्। अभाव/निषेध — नहि, अ, नो, न। रोकना — मास्म, मा, अलम्।