📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "नाभि" के १३ परिणाम
अमरकोश १.१.१७ — स्वर्गवर्गः
धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः ।स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः ॥
ब्रह्मा के और नाम — धाता, अब्जयोनि, द्रुहिण, विरिञ्चि, कमलासन, स्रष्टा, प्रजापति, वेधा, विधाता, विश्वसृज्, विधि (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१८ — स्वर्गवर्गः
नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः ।सदानन्दो रजोमूर्तिः सत्यको हंसवाहनः ॥
ब्रह्मा के और नाम — नाभिजन्मा, अण्डज, पूर्व, निधन, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, सत्यक, हंसवाहन।
अमरकोश १.१.२१ — स्वर्गवर्गः
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ।पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥
विष्णु के और नाम — उपेन्द्र, इन्द्रावरज, चक्रपाणि, चतुर्भुज, पद्मनाभ, मधुरिपु, वासुदेव, त्रिविक्रम।
अमरकोश १.१.७७ — स्वर्गवर्गः
हृदि प्राणो गुदोऽपानः समानो नाभिमण्डले ।उदानः कण्ठदेशे स्याद्व्यानः सर्वशरीरगः ॥
हृदय में प्राण, गुदा में अपान, नाभि-मण्डल में समान, कण्ठ में उदान और सम्पूर्ण शरीर में व्यान रहता है।
अमरकोश २.५.१४ — सिंहादिवर्गः
सरटः कृकलासः स्यान्मुसली गृहगोधिका ।लूता स्त्री तन्तुवायोर्णनाभमर्कटकाः समाः ॥
चूहे के और नाम — उन्दुरु, मूषक, आखु। छोटी चुहिया — गिरिका, बालमूषिका। गिरगिट — सरट, कृकलास। छिपकली — मुसली, गृहगोधिका। मकड़ी — लूता (स्त्री॰), तन्तुवाय, ऊर्णनाभ, मर्कटक।
अमरकोश २.६.३३ — मनुष्यवर्गः
पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितामहः ।मातुर्मातामहाद्येवं सपिण्डास्तु सनाभयः ॥
पिता के पिता — पितामह (दादा); उनके पिता — प्रपितामह (परदादा); इसी प्रकार माता के पिता — मातामह (नाना), प्रमातामह आदि। एक पिण्ड (वंश) के — सपिण्ड, सनाभि।
अमरकोश २.६.६१ — मनुष्यवर्गः
उन्मत्त उन्मादवति श्लेष्मलः श्लेष्मणः कफी ।न्युब्जो भुग्ने रुजा वृद्धनाभौ तुन्दिलतुन्दिभौ ॥
उन्माद (पागलपन) वाला — उन्मत्त, उन्मादवान्। कफ प्रकृति वाला — श्लेष्मल, श्लेष्मण, कफी। रोग से झुका (कुबड़ा) — न्युब्ज। बढ़ी नाभि (तोंद) वाला — वृद्धनाभि, तुन्दिल, तुन्दिभ।
अमरकोश २.६.७४ — मनुष्यवर्गः
सक्थि क्लीबे पुमानूरुस्तत्सन्धिः पुंसि वङ्क्षणः ।गुदं त्वपानं पायुर्ना वस्तिर्नाभेरधो द्वयोः ॥
जाँघ — सक्थि (नपुं॰), ऊरु (पुं॰); जाँघ का जोड़ (कमर से) — वंक्षण (पुं॰)। गुदा — गुद, अपान, पायु (पुं॰)। नाभि के नीचे का भाग — वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.१३० — मनुष्यवर्गः
श्रीवासो वृकधूपोऽपि श्रीवेष्टसरलद्रवौ ।मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी चाथ कोलकम् ॥
चीड़ (सरल) के गोंद (तारपीन) के और नाम — श्रीवास, वृकधूप, श्रीवेष्ट, सरलद्रव। कस्तूरी — मृगनाभि, मृगमद, कस्तूरी। कंकोल (शीतलचीनी) —
अमरकोश २.८.२४ — क्षत्रियवर्गः
अभ्रेषन्यायकल्पास्तु देशरूपं समञ्जसम् ।युक्तमौपयिकं लभ्यं भजमानाभिनीतवत् ॥
न्याय/उचित व्यवस्था — अभ्रेष, न्याय, कल्प, देशरूप, समंजस। न्यायोचित — युक्त, औपयिक, लभ्य, भजमान, अभिनीत —
अमरकोश २.८.५६ — क्षत्रियवर्गः
चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् ।पिण्डिका नाभिरक्षाग्रकीलके तु द्वयोरणिः ॥
पहिया — चक्र, रथांग। उसका बाहरी घेरा — नेमि (स्त्री॰), प्रधि (पुं॰)। बीच का गोल भाग — पिण्डिका, नाभि। धुरे के सिरे की कील — अणि (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश ३.३.१४५ — नानार्थवर्गः
क्षत्रियेऽपि च नाभिर्ना सुरभिर्गवि च स्त्रियाम् ।सभा संसदि सभ्ये च त्रिष्वध्यक्षेऽपि वल्लभः ॥
नाभि — (प्रधान) क्षत्रिय भी (नाभि, पहिये का केन्द्र भी)। सुरभि — गाय (स्त्री॰; सुगन्ध भी)। सभा — संसद्, सभासद् (समूह)। वल्लभ — अधिकारी भी (प्रिय भी)।
अमरकोश ३.५.२० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
आतपः क्षत्रिये नाभिः कुणपक्षुरकेदराः ।पूरक्षुरप्रचुक्राश्च गोलहिङ्गुलपुद्गलाः ॥
(पुल्लिंग —) आतप (धूप), क्षत्रिय अर्थ में नाभि, कुणप (शव), क्षुर (उस्तरा), केदर, पूर (बाढ़), क्षुरप्र (बाण), चुक्र (खटाई), गोल, हिंगुल (सिंगरफ़), पुद्गल (शरीर/परमाणु) —