📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "नाल" के ११ परिणाम
अमरकोश १.१०.११ — वारिवर्गः
उडुपं तु प्लवः कोलः स्रोतोऽम्बुसरणं स्वतः ।आतरस्तरपण्यं स्याद्द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी ॥
बेड़ा (घास-लकड़ी का) — उडुप, प्लव, कोल; स्वाभाविक जल-प्रवाह — स्रोतस्, अम्बुसरण; नदी पार करने का किराया — आतर, तरपण्य; लकड़ी की जल-नाली/डोंगी — द्रोणी।
अमरकोश १.१०.३६ — वारिवर्गः
द्वयोः प्रणाली पयसः पदव्यां त्रिषु तूत्तरौ ।देविकायां सरय्वां च भवे दाविकसारवौ ॥
जल बहने की नाली — प्रणाली (पुं॰/स्त्री॰)। देविका नदी में उत्पन्न 'दाविक' और सरयू नदी में उत्पन्न 'सारव' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.१०.४२ — वारिवर्गः
पुण्डरीकं सिताम्भोजमथ रक्तसरोरुहे ।रक्तोत्पलं कोकनदं नाला नालमथास्त्रियाम् ॥
सफ़ेद कमल — पुण्डरीक, सिताम्भोज; लाल कमल — रक्तसरोरुह, रक्तोत्पल, कोकनद; कमल की डण्डी — नाला, नाल। आगे (पुं॰/नपुं॰ में) —
अमरकोश १.१०.४३ — वारिवर्गः
मृणालं बिसमब्जादिकदम्बे षण्डमस्त्रियाम् ।करहाटः शिफाकन्दः किञ्जल्कः केसरोऽस्त्रियाम् ॥
कमल-नाल का रेशा — मृणाल, बिस; कमलों का समूह — षण्ड (पुं॰/नपुं॰); कमल की जड़ — करहाट, शिफाकन्द; कमल का केसर (पराग-तन्तु) — किंजल्क, केसर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१६८ — वनौषधिवर्गः
तृणानां संहतिस्तृण्या नड्या तु नडसंहतिः ।तृणराजाह्वयस्तालो नालिकेरस्तु लाङ्गली ॥
घास का समूह — तृण्या; नरकट का समूह — नड्या। ताड़ — ताल (जिसे 'तृणराज' भी कहते हैं)। नारियल — नालिकेर, लांगली।
अमरकोश २.७.५७ — ब्रह्मवर्गः
संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायोऽथ वीरहा ।नष्टाग्निः कुहना लोभान्मिथ्येर्यापथकल्पना ॥
संन्यास-भाव से (मृत्यु-पर्यन्त) अनशन — प्राय (प्रायोपवेश)। (उपासना की) अग्नि नष्ट कर देने वाला — वीरहा, नष्टाग्नि। लोभवश झूठा तपस्वी-वेश बनाना — कुहना।
अमरकोश २.८.११९ — क्षत्रियवर्गः
प्रग्रहोपग्रहौ बन्द्यां कारा स्याद्बन्धनालये ।पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाश्चैवं जीवोऽसुधारणम् ॥
बन्दी — प्रग्रह, उपग्रह, बन्दी। कारागार — कारा, बन्धनालय। प्राण — असवः, प्राणाः (पुं॰, सदा बहुवचन)। जीवन — जीव, असुधारण।
अमरकोश २.९.२२ — वैश्यवर्गः
धान्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः ।नाडी नालञ्च काण्डोऽस्य पलालोऽस्त्री सनिष्फलः ॥
अनाज — धान्य, व्रीहि, स्तम्बकरि। घास आदि का गुच्छा — स्तम्ब, गुच्छ। उसका डण्ठल — नाडी, नाल। दानों से रहित डण्ठल (पुआल) — पलाल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.३९ — वैश्यवर्गः
स्त्रीनपुंसकयोर्विश्वं नागरं विश्वभेषजम् ।आरनालकसौवीरकुल्माषाभिषुतानि च ॥
सोंठ के और नाम — विश्व (स्त्री॰/नपुं॰), नागर, विश्वभेषज। काँजी — आरनालक, सौवीर, कुल्माष, अभिषुत —
अमरकोश ३.२.३१ — सङ्कीर्णवर्गः
निर्वर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकनेक्षणम् ।प्रत्याख्यानं निरसनं प्रत्यादेशो निराकृतिः ॥
ध्यान से देखना — निर्वर्णन, निध्यान, दर्शन, आलोकन, ईक्षण। ठुकराना — प्रत्याख्यान, निरसन, प्रत्यादेश, निराकृति।
अमरकोश ३.५.७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्री स्यात्काचिन्मृणाल्यादिर्विवक्षापचये यदि ।लङ्का शेफालिका टीका धातकीपञ्चिकाढकी ॥
यदि छोटेपन का भाव कहना हो, तो 'मृणाली' (छोटी कमल-नाल) आदि कुछ शब्द स्त्रीलिङ्ग होते हैं। (और ये भी स्त्रीलिङ्ग —) लंका, शेफालिका (हरसिंगार), टीका, धातकी, पंजिका (पंचिका), आढकी (अरहर) —