🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:43:33 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "निकट" के १८ परिणाम

अमरकोश २.४.१६८ — वनौषधिवर्गः
तृणानां संहतिस्तृण्या नड्या तु नडसंहतिः ।तृणराजाह्वयस्तालो नालिकेरस्तु लाङ्गली ॥
घास का समूह — तृण्या; नरकट का समूह — नड्या। ताड़ — ताल (जिसे 'तृणराज' भी कहते हैं)। नारियल — नालिकेर, लांगली।
अमरकोश ३.१.६५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
घनं निरन्तरं सान्द्रं पेलवं विरलं तनु ।समीपे निकटासन्नसन्निकृष्टसनीडवत् ॥
घना — घन, निरन्तर, सान्द्र। विरल (छितरा) — पेलव, विरल, तनु। समीप — समीप, निकट, आसन्न, सन्निकृष्ट, सनीड —
अमरकोश ३.१.६६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सदेशाभ्याशसविधसमर्यादसवेशवत् ।उपकण्ठान्तिकाभ्यर्णाभ्यग्रा अप्यभितोऽव्ययम् ॥
समीप के और नाम — सदेश, अभ्याश, सविध, समर्याद, सवेश, उपकण्ठ, अन्तिक, अभ्यर्ण, अभ्यग्र; 'अभितः' (अव्यय) भी।
अमरकोश ३.१.६७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
संसक्ते त्वव्यवहितमपदान्तरमित्यपि ।नेदिष्ठमन्तिकतमं स्याद्दूरं विप्रकृष्टकम् ॥
सटा हुआ (बिना अन्तर) — संसक्त, अव्यवहित, अपदान्तर। सबसे निकट — नेदिष्ठ, अन्तिकतम। दूर — दूर, विप्रकृष्टक।
अमरकोश ३.१.९० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
रुग्णं भुग्नेऽथ निशितक्ष्णुतशातानि तेजिते ।स्याद्विनाशोन्मुखं पक्वं ह्रीणह्रीतौ तु लज्जिते ॥
टूटा/टेढ़ा — रुग्ण, भुग्न। धार लगाया हुआ — निशित, क्ष्णुत, शात, तेजित। नाश के निकट (पका) — पक्व, विनाशोन्मुख। लजाया हुआ — ह्रीण, ह्रीत, लज्जित।
अमरकोश ३.१.१०१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वरिवसिते वरिवस्यितमुपासितं चोपचरितं च ।सन्तापितसन्तप्तौ धूपितधूपायितौ च दूनश्च ॥
सेवा/उपासना किया हुआ — वरिवसित, वरिवस्यित, उपासित, उपचरित। सन्तप्त (दुःखी) — सन्तापित, सन्तप्त, धूपित, धूपायित, दून।
अमरकोश ३.२.१९ — सङ्कीर्णवर्गः
हिंसाकर्माभिचारः स्याज्जागर्या जागरा द्वयोः ।विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादुपघ्नोऽन्तिकाश्रये ॥
(तन्त्र से) मारण आदि — अभिचार। जागना — जागर्या, जागरा (पुं॰/स्त्री॰)। बाधा — विघ्न, अन्तराय, प्रत्यूह। निकट का सहारा — उपघ्न, अन्तिकाश्रय।
अमरकोश ३.२.२३ — सङ्कीर्णवर्गः
संस्तवः स्यात्परिचयः प्रसरस्तु विसर्पणम् ।नीवाकस्तु प्रयामः स्यात्सन्निधिः सन्निकर्षणम् ॥
परिचय — संस्तव, परिचय। फैलना (फोड़े आदि का) — प्रसर, विसर्पण। (अकाल में) अनाज की माँग/जमाख़ोरी — नीवाक, प्रयाम। निकटता — सन्निधि, सन्निकर्षण।
अमरकोश ३.३.११२ — नानार्थवर्गः
अविदूरोऽप्यवष्टब्धः प्रसिद्धौ ख्यातभूषितौ ।सूर्यवह्नी चित्रभानू भानू रश्मिदिवाकरौ ॥
अवष्टब्ध — सहारा लिया हुआ, निकट भी। प्रसिद्ध — विख्यात, सजा हुआ। चित्रभानु — सूर्य, अग्नि। भानु — किरण, सूर्य।
अमरकोश ३.३.१९१ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि भूरिचन्द्रौ द्वौ द्वारमात्रेऽपि गोपुरम् ।गुहादम्भौ गह्वरे द्वे रहोऽन्तिकमुपह्वरे ॥
भूरि, चन्द्र — सोना भी। गोपुर — कोई भी द्वार (नगर/मन्दिर का मुख्य द्वार)। गह्वर — गुफा, दम्भ। उपह्वर — एकान्त, निकट।
अमरकोश ३.३.२५७ — नानार्थवर्गः
स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदेऽवधारणे ।सकृत्सहैकवारे चाप्याराद्दूरसमीपयोः ॥
'स्वित्' — प्रश्न, तर्क ('किंस्वित्?')। 'तु' — भेद (परन्तु), निश्चय। 'सकृत्' — साथ, एक बार। 'आरात्' — दूर, निकट (दोनों!)।
अमरकोश ३.३.२६५ — नानार्थवर्गः
अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि ।इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्केऽर्थनिश्चये ॥
'अमा' — साथ, निकट (अमावस्या = सूर्य-चन्द्र साथ रहें)। 'कम्' — जल, सिर। 'एवम्' — जैसे, इस प्रकार। 'नूनम्' — तर्क (शायद), निश्चित रूप से।
अमरकोश ३.३.२६७ — नानार्थवर्गः
अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् ।हुं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः ॥
'अलम्' — भूषण (अलंकार), पर्याप्त, समर्थ, निषेध (बस!)। 'हुम्' — तर्क, प्रश्न (और क्रोध)। 'समया' — निकट, मध्य।
अमरकोश ३.३.२६८ — नानार्थवर्गः
पुनरप्रथमे भेदे निर्निश्चयनिषेधयोः ।स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा ॥
'पुनः' — फिर (दूसरी बार), भेद (परन्तु)। 'निर्' — निश्चय, निषेध। 'पुरा' — लगातार, बहुत पहले, निकट भविष्य में (जल्दी ही)।
अमरकोश ३.३.२७० — नानार्थवर्गः
निषेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनये खलु ।समीपोभयतश्शीघ्रसाकल्याभिमुखेऽभितः ॥
'खलु' — निषेध ('खलु रुदित्वा' = मत रो), वाक्य की शोभा, जिज्ञासा, मनाना (और निश्चय)। 'अभितः' — निकट, दोनों ओर, शीघ्र, सब ओर, सामने।
अमरकोश ३.४.७ — अव्ययवर्गः
स्युः प्याट्पाडङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक् ।अतर्किते तु सहसा स्यात्पुरः पुरतोऽग्रतः ॥
सम्बोधन — प्याट्, पाट्, अंग, हे, है, भोः। निकट — समया, निकषा, हिरुक्। अचानक — सहसा। आगे — पुरः, पुरतः, अग्रतः।
अमरकोश ३.४.१९ — अव्ययवर्गः
पुनरर्थेऽङ्ग निन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने ।सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके ॥
फिर (पुनः) — अंग। निन्दा (बुरा) — दुष्ठु। प्रशंसा (अच्छा) — सुष्ठु। सन्ध्या — सायम्। सवेरा — प्रगे, प्रातः। निकट — निकषा।
अमरकोश ३.५.४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
तल्वृन्दे येनिकट्यत्रा वैरमैथुनिकादिवुन् ।स्त्रीभावादावनि क्तिण् ण्वुल्णच्ण्वुच्क्यब्युजिञ्ङ्नि शाः ॥
समूह के अर्थ में 'तल्' प्रत्यय (जनता, ग्रामता) स्त्रीलिङ्ग; वैर, मैथुन आदि में 'वुन्'; और भाव आदि में अनि, क्तिन् (गति, मति), ण्वुल्, णच्, ण्वुच्, क्यप्, युच् (कारणा), इञ्, श (क्रिया) आदि प्रत्ययों से बने शब्द स्त्रीलिङ…
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें