🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:41:18 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "निकाल" के १७ परिणाम

अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.१०.२२ — वारिवर्गः
गण्डूपदः किञ्चुलको निहाका गोधिका समे ।रक्तपा तु जलौकायां स्त्रियां भूम्नि जलौकसः ॥
केंचुए के और नाम — गण्डूपद, किंचुलक। गोह — निहाका, गोधिका (समानार्थक)। जोंक — रक्तपा, जलौका, जलौकस् (स्त्री॰ बहुवचन में भी)।
अमरकोश २.५.१४ — सिंहादिवर्गः
सरटः कृकलासः स्यान्मुसली गृहगोधिका ।लूता स्त्री तन्तुवायोर्णनाभमर्कटकाः समाः ॥
चूहे के और नाम — उन्दुरु, मूषक, आखु। छोटी चुहिया — गिरिका, बालमूषिका। गिरगिट — सरट, कृकलास। छिपकली — मुसली, गृहगोधिका। मकड़ी — लूता (स्त्री॰), तन्तुवाय, ऊर्णनाभ, मर्कटक।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.२१ — ब्रह्मवर्गः
यूपाग्रं तर्म निर्मन्थ्यदारुणि त्वरणिर्द्वयोः ।दक्षिणाग्निर्गार्हपत्याहवनीयौ त्रयोऽग्नयः ॥
यूप का अग्रभाग — तर्म। (मथकर) आग निकालने की लकड़ी — अरणि (पुं॰/स्त्री॰)। दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य और आहवनीय — ये तीन (यज्ञ की) अग्नियाँ हैं।
अमरकोश २.७.५१ — ब्रह्मवर्गः
स्वाध्यायः स्याज्जपः सुत्याभिषवः सवनं च सा ।सर्वैनसामपध्वंसि जप्यं त्रिष्वघमर्षणम् ॥
वेद का पाठ — स्वाध्याय, जप। सोमरस निकालना — सुत्या, अभिषव, सवन। सब पापों का नाश करने वाला जप-मन्त्र — अघमर्षण (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.७.५४ — ब्रह्मवर्गः
उपवीतं ब्रह्मसूत्रं प्रोद्धृते दक्षिणे करे ।प्राचीनावीतमन्यस्मिन्निवीतं कण्ठलम्बितम् ॥
दाहिना हाथ बाहर निकालकर (बाएँ कन्धे पर) धारण किया जनेऊ — उपवीत, ब्रह्मसूत्र। बायाँ हाथ बाहर निकालकर (दाएँ कन्धे पर) — प्राचीनावीत। गले में माला की तरह लटकाया — निवीत।
अमरकोश २.८.१४ — क्षत्रियवर्गः
सांवत्सरो ज्यौतिषिको दैवज्ञगणकावपि ।स्युर्मौहूर्तिकमौहूर्तज्ञानिकार्तान्तिका अपि ॥
ज्योतिषी के नाम — सांवत्सर, ज्यौतिषिक, दैवज्ञ, गणक, मौहूर्तिक, मौहूर्त, ज्ञानी, कार्तान्तिक।
अमरकोश २.८.११३ — क्षत्रियवर्गः
प्रवासनं परासनं निषूदनं निहिंसनम् ।निर्वासनं संज्ञपनं निर्ग्रन्थनमपासनम् ॥
वध के और नाम — प्रवासन, परासन, निषूदन, निहिंसन, निर्वासन, संज्ञपन, निर्ग्रन्थन, अपासन —
अमरकोश २.९.५३ — वैश्यवर्गः
घृतमाज्यं हविः सर्पिर्नवनीतं नवोद्घृतम् ।तत्तु हैयङ्गवीनं यद्ध्योगोदोहोद्भवं घृतम् ॥
घी — घृत, आज्य, हविस्, सर्पिस्। ताज़ा निकाला मक्खन — नवनीत। कल दुहे दूध (के दही) से बना ताज़ा घी/मक्खन — हैयंगवीन।
अमरकोश २.९.१०७ — वैश्यवर्गः
मेषकम्बल ऊर्णायुः शशोर्णं शशलोमनि ।मधु क्षौद्रं माक्षिकादि मधूच्छिष्टं तु सिक्थकम् ॥
ऊनी कम्बल — मेषकम्बल, ऊर्णायु। ख़रगोश के रोएँ — शशोर्ण, शशलोम। शहद — मधु, क्षौद्र, माक्षिक आदि। मोम — मधूच्छिष्ट, सिक्थक।
अमरकोश २.१०.२७ — शूद्रवर्गः
शुल्बं वराटकं स्त्री तु रज्जुस्त्रिषु वटी गुणः ।उद्घाटनं घटीयन्त्रं सलिलोद्वाहनं प्रहेः ॥
रस्सी — शुल्ब, वराटक, रज्जु (स्त्री॰), वटी (तीनों लिङ्ग), गुण। कुएँ से पानी निकालने का यन्त्र (रहट) — उद्घाटन, घटीयन्त्र।
अमरकोश ३.१.३९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
तूष्णींशीलस्तु तूष्णीको नग्नोऽवासा दिगम्बरे ।निष्कासितोऽवकृष्टः स्यादपध्वस्तस्तु धिक्कृतः ॥
चुप रहने वाला — तूष्णींशील, तूष्णीक। नग्न — नग्न, अवासस्, दिगम्बर। निकाला हुआ — निष्कासित, अवकृष्ट। धिक्कारा हुआ — अपध्वस्त, धिक्कृत।
अमरकोश ३.१.८९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
घ्राणघ्राते दिग्धलिप्ते समुदक्तोद्धृते समे ।वेष्टितं स्याद्वलयितं संवीतं रुद्धमावृतम् ॥
सूँघा हुआ — घ्राण, घ्रात। लेप किया हुआ — दिग्ध, लिप्त। (कुएँ आदि से) निकाला हुआ — समुदक्त, उद्धृत। घेरा/ढका हुआ — वेष्टित, वलयित, संवीत, रुद्ध, आवृत।
अमरकोश ३.२.१७ — सङ्कीर्णवर्गः
अभिहारोऽभिग्रहणं निहारोऽभ्यवकर्षणम् ।अनुहारोऽनुकारः स्यादर्थस्यापगमे व्ययः ॥
सामने से पकड़ना (छीनना) — अभिहार, अभिग्रहण। (शस्त्र आदि) खींचकर निकालना — निहार, अभ्यवकर्षण। नकल — अनुहार, अनुकार। धन का ख़र्च — व्यय।
अमरकोश ३.३.९ — नानार्थवर्गः
सिते च खदिरे सोमवल्कः स्यादथ सिह्लके ।तिलकल्के च पिण्याको बाह्लीकं रामठेऽपि च ॥
सोमवल्क — कायफल, सफ़ेद खैर। पिण्याक — लोबान (सिह्लक), तिल की खली। बाह्लीक — हींग (और केसर)।
अमरकोश ३.३.१६४ — नानार्थवर्गः
कशेरुहेम्नोर्गाङ्गेयं विशल्या दन्तिकापि च ।वृषाकपायी श्रीगौर्योरभिख्या नामशोभयोः ॥
गांगेय — कसेरू, सोना (और भीष्म, कार्तिकेय)। विशल्या — दन्ती (एक औषधि) भी (गिलोय भी)। वृषाकपायी — लक्ष्मी, पार्वती। अभिख्या — नाम, शोभा।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें