📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "निग" के १९ परिणाम
अमरकोश १.१.८२ — स्वर्गवर्गः
तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढबाढदृढानि च ।क्लीबे शीघ्राद्यसत्त्वे स्यात्त्रिष्वेषां सत्त्वगामि यत् ॥
अतिशय के और नाम — तीव्र, एकान्त, नितान्त, गाढ, बाढ, दृढ। 'शीघ्र' आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण न हों (क्रिया-विशेषण हों) तो नपुंसकलिङ्ग में, और जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.५.३ — धीवर्गः
चित्ताभोगा मनस्कारश्चर्चा संख्या विचारणा ।विमर्शो भावना चैव वासना च निगद्यते ॥
मन का किसी विषय में तत्पर होना — चित्ताभोग, मनस्कार; विचार करना — चर्चा, संख्या, विचारणा; संस्कार/भावना — विमर्श, भावना, वासना कहलाते हैं।
अमरकोश १.८.५ — पातालभोगिवर्गः
तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ ।अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ ॥
गोनस सर्प 'तिलित्स' कहलाता है। अजगर के नाम — अजगर, शयु, वाहस। पानी का साँप — अलगर्द, जलव्याल। निर्विष साँप — राजिल, डुण्डुभ (समानार्थक)।
अमरकोश १.१०.२० — वारिवर्गः
तिमिङ्गलादयश्चाथ यादांसि जलजन्तवः ।तद्भेदाः शिशुमारोद्रशङ्कवो मकरादयः ॥
तिमिंगिल आदि (भी मछलियाँ हैं)। जलचर जीवों के नाम — यादस्, जलजन्तु; उनके भेद — शिशुमार, उद्र, शंकु, मकर आदि।
अमरकोश २.२.१ — पुरवर्गः
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् ।स्थानीयं निगमोऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ॥
नगर के नाम — पुर् (स्त्री॰), पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय, निगम। और जो मूल नगर (राजधानी) से भिन्न नगर हो —
अमरकोश २.७.६२ — ब्रह्मवर्गः
त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः ।सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥
धर्म, अर्थ, काम — त्रिवर्ग; मोक्ष सहित — चतुर्वर्ग (चार पुरुषार्थ); बल सहित इन चारों से — चतुर्भद्र। वर के स्नेही (बाराती) — जन्य।
अमरकोश २.८.१२ — क्षत्रियवर्गः
वयस्यः स्निग्धः सवया अथ मित्रं सखा सुहृत् ।सख्यं साप्तपदीनं स्यादनुरोधोऽनुवर्तनम् ॥
समवयस्क साथी — वयस्य, स्निग्ध, सवयस्। मित्र — मित्र, सखा, सुहृद्। मित्रता — सख्य, साप्तपदीन। अनुसरण — अनुरोध, अनुवर्तन।
अमरकोश २.८.४१ — क्षत्रियवर्गः
तोत्रं वेणुकमालानं बन्धस्तम्भेऽथ शृङ्खले ।अन्दुको निगडोऽस्त्री स्यादङ्कुशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम् ॥
हाथी हाँकने का डण्डा — तोत्र, वेणुक। हाथी बाँधने का खूँटा — आलान, बन्धस्तम्भ। ज़ंजीर — शृंखल, अन्दुक, निगड (पुं॰/नपुं॰)। अंकुश — अंकुश (पुं॰/नपुं॰), सृणि (स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.४८ — क्षत्रियवर्गः
निगालस्तु गलोद्देशो वृन्दे त्वश्वीयमश्ववत् ।आस्कन्दितं धौरितकं रेचितं वल्गितं प्लुतम् ॥
घोड़े के गले का भाग — निगाल। घोड़ों का झुण्ड — अश्वीय, आश्व। आस्कन्दित, धौरितक, रेचित, वल्गित, प्लुत —
अमरकोश २.९.४७ — वैश्यवर्गः
चिक्कणं मसृणं स्निग्धं तुल्ये भावितवासिते ।आपक्वं पौलिरभ्यूषो लाजाः पुंभूम्नि चाक्षताः ॥
चिकना — चिक्कण, मसृण, स्निग्ध। (हींग आदि की) सुगन्ध से बसाया — भावित, वासित। अधपकी रोटी — आपक्व, पौलि, अभ्यूष। धान की खील — लाजाः; अखण्डित चावल — अक्षताः (दोनों पुं॰, बहुवचन)।
अमरकोश २.९.७९ — वैश्यवर्गः
वैदेहकः सार्थवाहो नैगमो वाणिजो वणिक् ।पण्याजीवो ह्यापणिकः क्रयविक्रयिकश्च सः ॥
व्यापारी — वैदेहक, सार्थवाह, नैगम, वाणिज, वणिक्, पण्याजीव, आपणिक, क्रयविक्रयिक।
अमरकोश ३.१.१४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सत्कृत्यालङ्कृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः ।लक्ष्मीवान्लक्ष्मणः श्रीलः श्रीमान्स्निग्धस्तु वत्सलः ॥
जो सत्कारपूर्वक अलंकृत कन्या का दान करे — कूकुद। लक्ष्मीवान् — लक्ष्मीवान्, लक्ष्मण, श्रील, श्रीमान्। स्नेहशील — स्निग्ध, वत्सल।
अमरकोश ३.१.३० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निराकरिष्णुः क्षिप्नुः स्यात्सान्द्रस्निग्धस्तु मेदुरः ।ज्ञाता तु विदुरो विन्दुर्विकासी तु विकस्वरः ॥
हटाने/तिरस्कार करने वाला — निराकरिष्णु, क्षिप्नु। घना और चिकना — सान्द्रस्निग्ध, मेदुर। जानने वाला — ज्ञाता, विदुर, विन्दु। खिलने वाला — विकासी, विकस्वर।
अमरकोश ३.१.११० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अभ्यवहृतान्नजग्धग्रस्तग्लस्ताशितं भुक्ते ।क्षेपिष्ठक्षोदिष्ठप्रेष्ठवरिष्ठस्थविष्ठबंहिष्ठाः ॥
खाया हुआ — अभ्यवहृत, अन्न, जग्ध, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, भुक्त। क्षेपिष्ठ (सबसे शीघ्र), क्षोदिष्ठ (सबसे छोटा), प्रेष्ठ (सबसे प्रिय), वरिष्ठ (सबसे विस्तृत), स्थविष्ठ (सबसे स्थूल), बंहिष्ठ (सबसे अधिक) —
अमरकोश ३.२.११ — सङ्कीर्णवर्गः
उत्कर्षोऽतिशये सन्धिः श्लेषे विषय आश्रये ।क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ॥
अधिकता — उत्कर्ष, अतिशय। जोड़ — सन्धि, श्लेष। आश्रय — विषय, आश्रय। फेंकना — क्षिपा, क्षेपण। निगलना — गीर्णि, गिरि। उठाना/परिश्रम — गुरण, उद्यम।
अमरकोश ३.२.१२ — सङ्कीर्णवर्गः
उन्नाय उन्नये श्रायः श्रयणे जयने जयः ।निगादो निगदे मादो मद उद्वेग उद्भ्रमे ॥
ऊपर ले जाना — उन्नाय, उन्नय। आश्रय लेना — श्राय, श्रयण। जीत — जय, जयन। कहना — निगाद, निगद। मद — माद, मद। घबराहट — उद्वेग, उद्भ्रम।
अमरकोश ३.२.१३ — सङ्कीर्णवर्गः
विमर्दनं परिमलोऽभ्युपपत्तिरनुग्रहः ।निग्रहस्तद्विरुद्धः स्यादभियोगस्त्वभिग्रहः ॥
(केसर आदि का) मलना/सुगन्ध — विमर्दन, परिमल। कृपा — अभ्युपपत्ति, अनुग्रह। उसका उलटा (दण्ड/रोक) — निग्रह। (लड़ाई के लिये) ललकारना/आरोप — अभियोग, अभिग्रह।
अमरकोश ३.२.३७ — सङ्कीर्णवर्गः
निगारोद्गारविक्षावोद्ग्राहास्तु गरणादिषु ।आरत्यवरतिविरतय उपरामेऽथ स्त्रियां तु निष्ठेवः ॥
निगलना — निगार; उगलना/डकार — उद्गार; छींकना — विक्षाव; उठाना — उद्ग्राह। रुकना/विरक्ति — आरति, अवरति, विरति, उपराम। थूकना — निष्ठेव (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश ३.३.१४८ — नानार्थवर्गः
वणिक्पथः पुरं वेदो निगमो नागरो वणिक् ।नैगमौ द्वौ बले रामो नीलचारुसिते त्रिषु ॥
निगम — बाज़ार, नगर, वेद। नैगम — नागरिक, व्यापारी। राम — बलराम; काला, सुन्दर, सफ़ेद (तीनों लिङ्ग)।