🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:26:36 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "निपा" के ८ परिणाम

अमरकोश १.१०.१३ — वारिवर्गः
नौकादण्डः क्षेपणी स्यादरित्रं केनिपातकः ।अभ्रिः स्त्री काष्ठकुद्दालः सेकपात्रं तु सेचनम् ॥
नाव का चप्पू — नौकादण्ड, क्षेपणी; पतवार — अरित्र, केनिपातक; लकड़ी की कुदाल — अभ्रि (स्त्री॰), काष्ठकुद्दाल; नाव से पानी उलीचने का पात्र — सेकपात्र, सेचन।
अमरकोश १.१०.२६ — वारिवर्गः
आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये ।पुंस्येवान्धुः प्रहिः कूप उदपानं तु पुंसि वा ॥
कुएँ के पास (पशुओं के पानी पीने के लिये) बना हौज़ — आहाव, निपान; कुएँ के नाम — अन्धु, प्रहि, कूप (केवल पुं॰), उदपान (पुं॰ या नपुं॰)।
अमरकोश २.९.३२ — वैश्यवर्गः
पिठरः स्थाल्युखा कुण्डं कलशस्तु त्रिषु द्वयोः ।घटः कुटनिपावस्त्री शरावो वर्धमानकः ॥
हाँडी/बटलोई — पिठर, स्थाली, उखा, कुण्ड। घड़ा — कलश (तीनों लिङ्ग), घट, कुट, निप (पुं॰/नपुं॰)। सकोरा/ढकना — शराव, वर्धमानक।
अमरकोश २.९.५३ — वैश्यवर्गः
घृतमाज्यं हविः सर्पिर्नवनीतं नवोद्घृतम् ।तत्तु हैयङ्गवीनं यद्ध्योगोदोहोद्भवं घृतम् ॥
घी — घृत, आज्य, हविस्, सर्पिस्। ताज़ा निकाला मक्खन — नवनीत। कल दुहे दूध (के दही) से बना ताज़ा घी/मक्खन — हैयंगवीन।
अमरकोश ३.२.२७ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रतिबन्धः प्रविष्टम्भोऽवनायस्तु निपातनम् ।उपलम्भस्त्वनुभवः समालम्भो विलेपनम् ॥
रुकावट — प्रतिबन्ध, प्रविष्टम्भ। नीचे गिराना — अवनाय, निपातन। अनुभव — उपलम्भ, अनुभव। (केसर आदि का) लेप — समालम्भ, विलेपन।
अमरकोश ३.२.२९ — सङ्कीर्णवर्गः
निपाठनिपठौ पाठे तेमस्तेमौ समुन्दने ।आदीनवास्रवौ क्लेशे मेलके सङ्गसङ्गमौ ॥
पढ़ना — निपाठ, निपठ, पाठ। गीला होना — तेम, स्तेम, समुन्दन। क्लेश — आदीनव, आस्रव, क्लेश। मेल — मेलक, संग, संगम।
अमरकोश ३.२.३५ — सङ्कीर्णवर्गः
निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्धनः ।स्तम्बघ्नस्तु स्तम्बघनः स्तम्बो येन निहन्यते ॥
जिस लकड़ी पर (दूसरी) लकड़ी रखकर छीली जाती है — उद्घन (बढ़ई की ठीहा)। जिससे घास का गुच्छा उखाड़ा जाता है (खुरपा) — स्तम्बघ्न, स्तम्बघन।
अमरकोश ३.३.९३ — नानार्थवर्गः
अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु ।निपानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टे जले गुरौ ॥
अर्थ — शब्द का अर्थ, धन, वस्तु, प्रयोजन, निवृत्ति (रोक)। तीर्थ — (कुएँ के पास का) जलाशय, शास्त्र, ऋषियों द्वारा सेवित पवित्र जल, गुरु (और उपाय, घाट)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें