🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:46:47 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "निष्ठ" के १९ परिणाम

अमरकोश १.३.२४ — दिग्वर्गः
राधा विशाखा पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ श्रविष्ठया ।समा धनिष्ठाः स्युः प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रियः ॥
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं; पुष्य को सिध्य और तिष्य; श्रविष्ठा और धनिष्ठा समान हैं; प्रोष्ठपदा और भाद्रपदा (स्त्री॰ बहुवचन) एक ही हैं।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१६ — नाट्यवर्गः
अत्तिका भगिनी ज्येष्ठा निष्ठानिर्वहणे समे ।हण्डे हञ्जे हलाह्वाने नीचां चेटीं सखीं प्रति ॥
बड़ी बहन को 'अत्तिका' कहते हैं; नाटक का उपसंहार — निष्ठा, निर्वहण। नीच स्त्री को 'हण्डे', दासी को 'हञ्जे' और सखी को 'हला' कहकर पुकारा जाता है।
अमरकोश २.६.४३ — मनुष्यवर्गः
वर्षीयान्दशमी ज्यायान्पूर्वजस्त्वग्रियोऽग्रजः ।जघन्यजे स्युः कनिष्ठयवीयोऽवरजानुजाः ॥
अत्यन्त वृद्ध — वर्षीयान्, दशमी (नब्बे वर्ष पार), ज्यायान्। बड़ा भाई — पूर्वज, अग्रिय, अग्रज। छोटा भाई — जघन्यज, कनिष्ठ, यवीयान्, अवरज, अनुज।
अमरकोश २.६.८२ — मनुष्यवर्गः
मणीबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः ।पञ्चशाखः शयः पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदेशिनी ॥
कलाई से छोटी उँगली तक हाथ का बाहरी भाग — करभ। हाथ — पंचशाख, शय, पाणि। तर्जनी उँगली — तर्जनी, प्रदेशिनी।
अमरकोश २.६.८३ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः पुंस्यङ्गुष्ठः प्रदेशिनी ।मध्यमानामिका चापि कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥
उँगलियाँ — अंगुली, करशाखा। उनके क्रम से नाम — अंगुष्ठ (अँगूठा, पुं॰), प्रदेशिनी (तर्जनी), मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठा।
अमरकोश २.६.८५ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः ।पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ ॥
अँगूठे से छोटी उँगली तक फैलाने की दूरी — वितस्ति, द्वादशांगुल (बालिश्त)। उँगलियाँ फैला हुआ हाथ — चपेट (थप्पड़), प्रतल, प्रहस्त।
अमरकोश २.६.८७ — मनुष्यवर्गः
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया ।स रत्निः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥
कोहनी से फैली उँगलियों के सिरे तक का माप — हस्त (हाथ)। बँधी मुट्ठी तक — रत्नि। छोटी उँगली खुली रखकर बँधी मुट्ठी तक — अरत्नि।
अमरकोश २.७.६ — ब्रह्मवर्गः
धीमान्सूरिः कृती कृष्टिर्लब्धवर्णो विचक्षणः ।दूरदर्शी दीर्घदर्शी श्रोत्रियच्छान्दसौ समौ ॥
विद्वान् के और नाम — धीमान्, सूरि, कृती, कृष्टि, लब्धवर्ण, विचक्षण, दूरदर्शी, दीर्घदर्शी। वेद-पाठी (पूरी शाखा पढ़ने वाला) — श्रोत्रिय, छान्दस।
अमरकोश २.८.२१ — क्षत्रियवर्गः
साहसं तु दमो दण्डः साम सान्त्वमथो समौ ।भेदोपजापावुपधा धर्माद्यैर्यत्परीक्षणम् ॥
दण्ड — साहस, दम, दण्ड। मेल-मिलाप (साम) — साम, सान्त्व। फूट डालना — भेद, उपजाप। धर्म, अर्थ आदि (के प्रलोभनों) से (मन्त्रियों की) परीक्षा — उपधा।
अमरकोश २.९.४५ — वैश्यवर्गः
स्यात्तेमनं तु निष्ठानं त्रिलिङ्गा वासितावधेः ।शूलाकृतं भटित्रं स्याच्छूल्यमुख्यं तु पैठरम् ॥
कढ़ी/व्यंजन (दही आदि से बना) — तेमन, निष्ठान। (आगे 'वासित' तक के शब्द तीनों लिङ्गों में।) सलाख़ पर भुना — शूलाकृत, भटित्र, शूल्य। हाँडी में पका — उख्य, पैठर।
अमरकोश ३.१.७५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खक्खटं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ।जरठं मूर्तिमन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ॥
कठोर — खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर, दृढ, जरठ, मूर्तिमत्, मूर्त। बढ़ा हुआ/परिपक्व — प्रवृद्ध, प्रौढ, एधित।
अमरकोश ३.१.८६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वेल्लितप्रेङ्खिताधूतचलिताकम्पिता धुते ।नुत्तनुन्नास्तनिष्ठ्यूताविद्धक्षिप्तेरिताः समाः ॥
हिलाया/कँपाया हुआ — वेल्लित, प्रेंखित, आधूत, चलित, आकम्पित, धुत। फेंका/प्रेरित — नुत्त, नुन्न, अस्त, निष्ठ्यूत, आविद्ध, क्षिप्त, ईरित।
अमरकोश ३.२.३७ — सङ्कीर्णवर्गः
निगारोद्गारविक्षावोद्ग्राहास्तु गरणादिषु ।आरत्यवरतिविरतय उपरामेऽथ स्त्रियां तु निष्ठेवः ॥
निगलना — निगार; उगलना/डकार — उद्गार; छींकना — विक्षाव; उठाना — उद्ग्राह। रुकना/विरक्ति — आरति, अवरति, विरति, उपराम। थूकना — निष्ठेव (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश ३.२.३८ — सङ्कीर्णवर्गः
निष्ठ्यूतिर्निष्ठेवननिष्ठीवनमित्यभिन्नानि ।जवने जूतिः सातिस्त्ववसाने स्यादथ ज्वरे जूर्तिः ॥
थूकना — निष्ठ्यूति, निष्ठेवन, निष्ठीवन (समानार्थक)। वेग — जवन, जूति। समाप्ति — अवसान, साति। ज्वर — जूर्ति।
अमरकोश ३.३.४७ — नानार्थवर्गः
पुंसि कोष्ठोऽन्तर्जठरं कुसूलोऽन्तर्गृहं तथा ।निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि ॥
कोष्ठ (पुं॰) — पेट के भीतर का भाग, अनाज की कोठी, भीतरी कमरा। निष्ठा — सिद्धि, नाश, अन्त (और श्रद्धा)। काष्ठा — उत्कर्ष, सीमा/स्थिति, दिशा (और समय का माप)।
अमरकोश ३.३.४८ — नानार्थवर्गः
त्रिषु ज्येष्ठोऽतिशस्तेऽपि कनिष्ठोऽतियुवाल्पयोः ।दण्डोऽस्त्री लगुडेऽपि स्याद्गुडो गोलेक्षुपाकयोः ॥
ज्येष्ठ — अत्यन्त प्रशंसनीय भी (बड़ा भी; तीनों लिङ्ग)। कनिष्ठ — सबसे छोटा (आयु में), बहुत थोड़ा। दण्ड — लाठी भी (सज़ा भी; पुं॰/नपुं॰)। गुड — गोला, गन्ने का पका रस (गुड़)।
अमरकोश ३.३.१२३ — नानार्थवर्गः
आतञ्चनं प्रतीवापजवनाप्यायनार्थकम् ।व्यञ्जनं लाञ्छनं श्मश्रु निष्ठानावयवेष्वपि ॥
आतंचन — (दूध में) जामन डालना, वेग, तृप्त करना। व्यंजन — चिह्न, दाढ़ी-मूँछ, कढ़ी आदि व्यंजन, (शरीर के) अंग (और क, ख आदि वर्ण)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें