📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "नेह" के ११ परिणाम
अमरकोश १.४.१ — कालवर्गः
कालो दिष्टोऽप्यनेहापि समयोऽप्यथ पक्षतिः ।प्रतिपद्द्वे इमे स्त्रीत्वे तदाद्यास्तिथयो द्वयोः ॥
समय के नाम — काल, दिष्ट, अनेहा, समय। पक्ष की पहली तिथि — पक्षति, प्रतिपद् (दोनों स्त्रीलिङ्ग)। उससे आरम्भ होने वाली 'तिथियाँ' पुं॰ और स्त्री॰ दोनों में हैं।
अमरकोश १.७.२८ — नाट्यवर्गः
शुचौ तु चरिते शीलमुन्मादश्चित्तविभ्रमः ।प्रेमा ना प्रियता हार्दं प्रेमस्नेहोऽथ दोहदम् ॥
पवित्र आचरण 'शील' कहलाता है; पागलपन — उन्माद, चित्तविभ्रम; प्रेम के नाम — प्रेमा (पुं॰), प्रियता, हार्द, प्रेम (नपुं॰), स्नेह। इच्छा — दोहद —
अमरकोश २.६.२८ — मनुष्यवर्गः
आहुर्दुहितरं सर्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे ।स्वजाते त्वौरसोरस्यौ तातस्तु जनकः पिता ॥
(आत्मजा, तनया आदि) सब पुत्री के नाम कहे जाते हैं। पुत्र-पुत्री दोनों के लिये — अपत्य, तोक। अपनी पत्नी से उत्पन्न — औरस, उरस्य। पिता — तात, जनक, पिता।
अमरकोश २.७.६२ — ब्रह्मवर्गः
त्रिवर्गो धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समोक्षकैः ।सबलैस्तैश्चतुर्भद्रं जन्याः स्निग्धा वरस्य ये ॥
धर्म, अर्थ, काम — त्रिवर्ग; मोक्ष सहित — चतुर्वर्ग (चार पुरुषार्थ); बल सहित इन चारों से — चतुर्भद्र। वर के स्नेही (बाराती) — जन्य।
अमरकोश २.८.९६ — क्षत्रियवर्गः
स्यादासारः प्रसरणं प्रचक्रं चलितार्थकम् ।अहितान्प्रत्यभीतस्य रणे यानमभिक्रमः ॥
सेना का चारों ओर फैलना — आसार, प्रसरण। चल पड़ी सेना — प्रचक्र, चलित। युद्ध में शत्रुओं की ओर निर्भय बढ़ना — अभिक्रम।
अमरकोश २.९.३३ — वैश्यवर्गः
ऋजीषं पिष्टपचनं कंसोऽस्त्री पानभाजनम् ।कुतूः कृत्तेः स्नेहपात्रं सैवाल्पा कुतुपः पुमान् ॥
आटा भूनने का तवा/कड़ाही — ऋजीष, पिष्टपचन। पीने का कटोरा — कंस (पुं॰/नपुं॰), पानभाजन। चमड़े का तेल-घी पात्र (कुप्पा) — कुतू; छोटा कुप्पा — कुतुप (पुं॰)।
अमरकोश २.९.६३ — वैश्यवर्गः
शकृत्करिस्तु वत्सः स्याद्दम्यवत्सतरौ समौ ।आर्षभ्यः षण्डतायोग्यः षण्डो गोपतिरिट्चरः ॥
बछड़ा — शकृत्करि, वत्स। (हल में जोतने योग्य) तरुण बछड़ा — दम्य, वत्सतर। साँड़ बनने योग्य — आर्षभ्य। (छुट्टा) साँड़ — षण्ड, गोपति, इट्चर।
अमरकोश ३.१.१४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सत्कृत्यालङ्कृतां कन्यां यो ददाति स कूकुदः ।लक्ष्मीवान्लक्ष्मणः श्रीलः श्रीमान्स्निग्धस्तु वत्सलः ॥
जो सत्कारपूर्वक अलंकृत कन्या का दान करे — कूकुद। लक्ष्मीवान् — लक्ष्मीवान्, लक्ष्मण, श्रील, श्रीमान्। स्नेहशील — स्निग्ध, वत्सल।
अमरकोश ३.१.१६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परतन्त्रः पराधीनः परवान्नाथवानपि ।अधीनो निघ्न आयत्तोऽस्वच्छन्दो गृह्यकोऽप्यसौ ॥
परतन्त्र — परतन्त्र, पराधीन, परवान्, नाथवान्। अधीन — अधीन, निघ्न, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक।
अमरकोश ३.३.१८२ — नानार्थवर्गः
वंशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री तरुभेदे घटे च ना ।ना चमूजघने हस्तसूत्रे प्रतिसरोऽस्त्रियाम् ॥
करीर — बाँस का अंकुर (पुं॰/नपुं॰); करील का पेड़, घड़ा (पुं॰)। प्रतिसर — सेना का पिछला भाग (पुं॰); कलाई में बाँधा मंगलसूत्र/कंगन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.२०२ — नानार्थवर्गः
द्रुमप्रभेदमातङ्गकाण्डपुष्पाणि पीलवः ।कृतान्तानेहसोः कालश्चतुर्थेऽपि युगे कलिः ॥
पीलु — एक वृक्ष (पीलू), हाथी, बाण, फूल। काल — यमराज, समय (और काला)। कलि — चौथा युग भी (कलह भी)।