🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:50:49 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "नैर" के ६ परिणाम

अमरकोश १.१.७३ — स्वर्गवर्गः
यातुधानः पुण्यजनो नैरृतो यातुरक्षसी ।प्रचेता वरुणः पाशी यादसांपतिरप्पतिः ॥
राक्षस के और नाम — यातुधान, पुण्यजन, नैरृत, यातु, रक्षस्। वरुण के नाम — प्रचेता, वरुण, पाशी, यादसांपति, अप्पति।
अमरकोश १.३.३ — दिग्वर्गः
प्रत्यग्भवं प्रतीचीनं प्राचीनं प्राग्भवं त्रिषु ।इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैरृतो वरुणो मरुत् ॥
पश्चिम में उत्पन्न 'प्रतीचीन', पूर्व में उत्पन्न 'प्राचीन' (तीनों लिङ्गों में)। इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु —
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश २.५.२७ — सिंहादिवर्गः
मलिनैर्मल्लिकाक्षास्ते धार्तराष्ट्राः सितेतरैः ।शरारिराटिराडिश्च बलाका बिसकण्ठिका ॥
मटमैली चोंच-पैरों वाले हंस 'मल्लिकाक्ष', और काली चोंच-पैरों वाले 'धार्तराष्ट्र' कहलाते हैं। आडि पक्षी — शरारि, आटि, आडि। बगुले की पंक्ति/छोटा बगुला — बलाका, बिसकण्ठिका।
अमरकोश २.७.१९ — ब्रह्मवर्गः
अध्वर्यूद्गातृहोतारो यजुःसामर्ग्विदः क्रमात् ।आग्नीध्राद्या धनैर्वार्या ऋत्विजो याजकाश्च ते ॥
यजुर्वेद, सामवेद और ऋग्वेद के ज्ञाता — क्रमशः अध्वर्यु, उद्गाता, होता। धन (दक्षिणा) देकर वरण किये जाने वाले आग्नीध्र आदि पुरोहित — ऋत्विज्, याजक।
अमरकोश ३.४.१७ — अव्ययवर्गः
अल्पे नीचैर्महत्युच्चैः प्रायो भूम्न्यद्रुते शनैः ।सना नित्ये बहिर्बाह्ये स्मातीतेऽस्तमदर्शने ॥
धीमे/नीचे — नीचैः। ऊँचे (ज़ोर से) — उच्चैः। प्रायः (अधिकतर) — प्रायः। धीरे — शनैः। सदा — सना। बाहर — बहिः। बीते काल में — स्म। अदृश्य — अस्तम्।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें