📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "पग" के २१ परिणाम
अमरकोश १.१.२१ — स्वर्गवर्गः
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ।पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥
विष्णु के और नाम — उपेन्द्र, इन्द्रावरज, चक्रपाणि, चतुर्भुज, पद्मनाभ, मधुरिपु, वासुदेव, त्रिविक्रम।
अमरकोश १.२.२ — व्योमवर्गः
वियद्विष्णुपदं वा तु पुंस्याकाशविहायसी ।विहायसोऽपि नाकोऽपि द्युरपि स्यात्तदव्ययम् ॥
आकाश के और नाम — वियत्, विष्णुपद; आकाश और विहायस् (पुंलिङ्ग में भी); विहायस, नाक और द्यु भी — (इनमें 'द्यु') अव्यय है।
अमरकोश १.४.२० — कालवर्गः
वसन्ते पुष्पसमयः सुरभिर्ग्रीष्म ऊष्मकः ।निदाघ उष्णोपगम उष्ण ऊष्मागमस्तपः ॥
वसन्त के नाम — पुष्पसमय, सुरभि। ग्रीष्म के नाम — ग्रीष्म, ऊष्मक, निदाघ, उष्णोपगम, उष्ण, ऊष्मागम, तप।
अमरकोश १.५.६ — धीवर्गः
संविदागूः प्रतिज्ञानं नियमाश्रवसंश्रवाः ।अङ्गीकाराभ्युपगमप्रतिश्रवसमाधयः ॥
स्वीकार/प्रतिज्ञा के नाम — संविद्, आगू, प्रतिज्ञान, नियम, आश्रव, संश्रव, अंगीकार, अभ्युपगम, प्रतिश्रव, समाधि।
अमरकोश १.१०.३० — वारिवर्गः
तरङ्गिणी शैवलिनी तटिनी ह्रादिनी धुनी ।स्रोतस्विनी द्वीपवती स्रवन्ती निम्नगापगा ॥
नदी के और नाम — तरंगिणी, शैवलिनी, तटिनी, ह्रादिनी, धुनी, स्रोतस्विनी, द्वीपवती, स्रवन्ती, निम्नगा, आपगा।
अमरकोश २.६.४६ — मनुष्यवर्गः
विकलाङ्गस्त्वपोगण्डः खर्वो ह्रस्वश्च वामनः ।खरणाः स्यात्खरणसो विग्रस्तु गतनासिकः ॥
अधूरे/विकृत अंग वाला — विकलांग, अपोगण्ड। नाटा — खर्व, ह्रस्व, वामन। तीखी नाक वाला — खरणा, खरणस। नासिका-रहित — विग्र, गतनासिक।
अमरकोश २.८.१२ — क्षत्रियवर्गः
वयस्यः स्निग्धः सवया अथ मित्रं सखा सुहृत् ।सख्यं साप्तपदीनं स्यादनुरोधोऽनुवर्तनम् ॥
समवयस्क साथी — वयस्य, स्निग्ध, सवयस्। मित्र — मित्र, सखा, सुहृद्। मित्रता — सख्य, साप्तपदीन। अनुसरण — अनुरोध, अनुवर्तन।
अमरकोश २.८.२८ — क्षत्रियवर्गः
उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा ।यौतकादि तु यद्देयं सुदायो हरणं च तत् ॥
भेंट/उपहार — उपायन, उपग्राह्य, उपहार, उपदा। विवाह आदि में (कन्या को) दी जाने वाली वस्तुएँ — सुदाय, हरण।
अमरकोश २.८.१०२ — क्षत्रियवर्गः
द्रविणं तरः सहोबलशौर्याणि स्थाम शुष्मं च ।शक्तिः पराक्रमः प्राणो विक्रमस्त्वतिशक्तिता ॥
बल/शक्ति — द्रविण, तरस्, सहस्, बल, शौर्य, स्थाम, शुष्म, शक्ति, पराक्रम, प्राण। अत्यधिक पराक्रम — विक्रम, अतिशक्तिता।
अमरकोश २.८.११९ — क्षत्रियवर्गः
प्रग्रहोपग्रहौ बन्द्यां कारा स्याद्बन्धनालये ।पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाश्चैवं जीवोऽसुधारणम् ॥
बन्दी — प्रग्रह, उपग्रह, बन्दी। कारागार — कारा, बन्धनालय। प्राण — असवः, प्राणाः (पुं॰, सदा बहुवचन)। जीवन — जीव, असुधारण।
अमरकोश ३.१.१०८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्गीर्णविदितसंश्रुतसमाहितोपश्रुतोपगतम् ।ईलितशस्तपणायितपनायितप्रणुतपणितपनितानि ॥
स्वीकृत के और नाम — संगीर्ण, विदित, संश्रुत, समाहित, उपश्रुत, उपगत। स्तुति किया हुआ — ईलित, शस्त, पणायित, पनायित, प्रणुत, पणित, पनित —
अमरकोश ३.२.१७ — सङ्कीर्णवर्गः
अभिहारोऽभिग्रहणं निहारोऽभ्यवकर्षणम् ।अनुहारोऽनुकारः स्यादर्थस्यापगमे व्ययः ॥
सामने से पकड़ना (छीनना) — अभिहार, अभिग्रहण। (शस्त्र आदि) खींचकर निकालना — निहार, अभ्यवकर्षण। नकल — अनुहार, अनुकार। धन का ख़र्च — व्यय।
अमरकोश ३.२.३० — सङ्कीर्णवर्गः
संवीक्षणं विचयनं मार्गणं मृगणा मृगः ।परिरम्भः परिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनम् ॥
खोज — संवीक्षण, विचयन, मार्गण, मृगणा, मृग। आलिंगन — परिरम्भ, परिष्वंग, संश्लेष, उपगूहन।
अमरकोश ३.२.३९ — सङ्कीर्णवर्गः
उदजस्तु पशुप्रेरणमकरणिरित्यादयः शापे ।गोत्रान्तेभ्यस्तस्य वृन्दमित्यौपगवकादिकम् ॥
पशुओं को हाँकना — उदज। शाप (कोसने) में 'अकरणि' (तेरा काम न बने!) आदि शब्द। गोत्र-नामों से समूह-अर्थ में — औपगवक (उपगु के वंशजों का समूह) आदि।
अमरकोश ३.३.११४ — नानार्थवर्गः
तरुशैलौ शिखरिणौ शिखिनौ वह्निबर्हिणौ ।प्रतियत्नावुभौ लिप्सोपग्रहावथ सादिनौ ॥
शिखरी — वृक्ष, पर्वत। शिखी — अग्नि, मोर। प्रतियत्न — लालसा, (बन्दी को) पकड़ना (और संस्कार)। सादी —
अमरकोश ३.३.१४९ — नानार्थवर्गः
शब्दादिपूर्वो वृन्देऽपि ग्रामः क्रान्तौ च विक्रमः ।स्तोमः स्तोत्रेऽध्वरे वृन्दे जिह्मास्तु कुटिलेऽलसे ॥
ग्राम — 'शब्द' आदि पहले लगने पर समूह (शब्दग्राम, गुणग्राम; और गाँव, स्वर-ग्राम)। विक्रम — क़दम (और पराक्रम)। स्तोम — स्तोत्र, यज्ञ, समूह। जिह्म — कुटिल, आलसी।
अमरकोश ३.३.२३३ — नानार्थवर्गः
पक्षः सहायेऽप्युष्णीषः शिरोवेष्टकिरीटयोः ।शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः ॥
पक्ष — सहायक भी (पंख, पखवाड़ा, दल भी)। उष्णीष — पगड़ी, मुकुट। वृष — वीर्यवान्, चूहा, श्रेष्ठ, धर्म (पुण्य), बैल (और वृष राशि)।
अमरकोश ३.३.२६६ — नानार्थवर्गः
तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किं पृच्छायां जुगुप्सने ।नाम प्राकाश्यसम्भाव्यक्रोधोपगमकुत्सने ॥
'जोषम्' — चुपचाप, सुख से। 'किम्' — प्रश्न, निन्दा ('किं राजा यो न रक्षति'?)। 'नाम' — प्रसिद्धि, सम्भावना, क्रोध, स्वीकृति, निन्दा।
अमरकोश ३.४.१३ — अव्ययवर्गः
समन्ततस्तु परितः सर्वतो विष्वगित्यपि ।अकामानुमतौ काममसूयोपगमेऽस्तु च ॥
चारों ओर — समन्ततः, परितः, सर्वतः, विष्वक्। अनिच्छा से अनुमति (भले ही) — कामम्। ईर्ष्या सहित स्वीकृति (होने दो!) — अस्तु।
अमरकोश ३.५.३७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ता द्विचतुष्षट्पदोरगाः ।जातिभेदाः पुमाख्याश्च स्त्रीयोगैः सह मल्लकः ॥
स्त्रीलिङ्ग और पुल्लिंग दोनों में — अपत्य (सन्तान) अर्थ वाले (औपगवः/औपगवी), दो पैर (मनुष्य/पक्षी), चार पैर (पशु), छह पैर (भ्रमर) वाले और साँप, जाति-भेद, और पुरुष-नाम स्त्री-प्रत्यय के साथ (ब्राह्मणः/ब्राह्मणी); मल्लक —
अमरकोश ३.५.४३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
अर्थान्ताः प्राद्यलम्प्राप्तापन्नपूर्वाः परोपगाः ।तद्धितार्थो द्विगुः संख्यासर्वनामतदन्तकाः ॥
(विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले —) 'अर्थ' अन्त वाले समास (द्विजार्थः सूपः/द्विजार्था यवागूः), प्र आदि उपसर्ग, 'अलम्', 'प्राप्त', 'आपन्न' पूर्व वाले समास; तद्धितार्थ द्विगु; संख्या, सर्वनाम और उनसे अन्त होने वाले —