📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "पत्थर" के १५ परिणाम
अमरकोश २.२.९ — पुरवर्गः
कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूश्चन्द्रशाला शिरोगृहम् ।वातायनं गवाक्षोऽथ मण्डपोऽस्त्री जनाश्रयः ॥
पत्थर से जड़ा फ़र्श — कुट्टिम (पुं॰/नपुं॰); छत पर बना कक्ष — चन्द्रशाला, शिरोगृह; खिड़की — वातायन, गवाक्ष; मण्डप — मण्डप (पुं॰/नपुं॰), जनाश्रय।
अमरकोश २.३.४ — शैलवर्गः
पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिला दृषत् ।कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गं प्रपातस्त्वतटो भृगुः ॥
पत्थर के नाम — पाषाण, प्रस्तर, ग्रावन्, उपल, अश्मन्, शिला, दृषद्; चोटी — कूट (पुं॰/नपुं॰), शिखर, शृंग; खड़ी ढलान/गिरने का स्थान — प्रपात, अतट, भृगु।
अमरकोश २.४.१२२ — वनौषधिवर्गः
बालं ह्रीबेरबर्हिष्ठोदीच्यं केशाम्बुनाम च ।कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु ॥
नेत्रबाला (ह्रीबेर) के नाम — बाल, ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, उदीच्य, केश और जल के नामों वाले। शिलापुष्प/छरीला के नाम — कालानुसार्य, वृद्ध, अश्मपुष्प, शीतशिव —
अमरकोश २.६.५७ — मनुष्यवर्गः
अश्मरी मूत्रकृच्छ्रं स्यात्पूर्वे शुक्रावधेस्त्रिषु ।रोगहार्यगदङ्कारो भिषग्वैद्यौ चिकित्सके ॥
पथरी — अश्मरी; पेशाब में कष्ट — मूत्रकृच्छ्र। (आगे 'शुक्र' शब्द से पहले तक के रोगी-विशेषण तीनों लिङ्गों में हैं।) चिकित्सक — रोगहारी, अगदंकार, भिषक्, वैद्य, चिकित्सक।
अमरकोश २.८.९१ — क्षत्रियवर्गः
द्रुघणो मुद्गरघनौ स्यादीली करवालिका ।भिन्दिपालः सृगस्तुल्यौ परिघः परिघातिनः ॥
मुगदर/हथौड़ा — द्रुघण, मुद्गर, घन। छोटी तलवार — ईली, करवालिका। भिन्दिपाल (पत्थर फेंकने का यन्त्र/भाला) — भिन्दिपाल, सृग। लोहे का मोटा डण्डा — परिघ, परिघातन।
अमरकोश २.९.१२ — वैश्यवर्गः
कैदारकं स्यात्कैदार्यं क्षेत्रं कैदारिकं गणे ।लोष्टानि लेष्टवः पुंसि कोटिशो लोष्टभेदनः ॥
खेतों का समूह — कैदारक, कैदार्य, क्षैत्र, कैदारिक। मिट्टी का ढेला — लोष्ट, लेष्टु (पुं॰)। ढेले फोड़ने का मुगदर — कोटिश, लोष्टभेदन।
अमरकोश २.९.९३ — वैश्यवर्गः
मुक्ताथ विद्रुमः पुंसि प्रवालं पुन्नपुंसकम् ।रत्नं मणिर्द्वयोरश्मजातौ मुक्तादिकेऽपि च ॥
मोती — मुक्ता। मूँगा — विद्रुम (पुं॰), प्रवाल (पुं॰/नपुं॰)। रत्न — रत्न, मणि (पुं॰/स्त्री॰) — पत्थर के रत्नों और मोती आदि दोनों के लिये।
अमरकोश २.९.९८ — वैश्यवर्गः
लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी ।अश्मसारोऽथ मण्डूरं सिंहाणमपि तन्मले ॥
लोहा — लोह (पुं॰/नपुं॰), शस्त्रक, तीक्ष्ण, पिण्ड, कालायस, अयस्, अश्मसार। लोहे का मैल (कीट) — मण्डूर, सिंहाण।
अमरकोश २.१०.३२ — शूद्रवर्गः
चाण्डालिका तु कण्डोलवीणा चण्डालवल्लकी ।नाराची स्यादेषणिका शाणस्तु निकषः कषः ॥
एक साधारण (लोक) वीणा — चाण्डालिका, कण्डोलवीणा, चण्डालवल्लकी। सोना तौलने का काँटा — नाराची, एषणिका। सोना परखने की कसौटी — शाण, निकष, कष।
अमरकोश २.१०.३४ — शूद्रवर्गः
आस्फोटनी वेधनिका कृपाणी कर्तरी समे ।वृक्षादनी वृक्षभेदी टङ्कः पाषाणदारणः ॥
(मोती आदि में) छेद करने का बर्मा — आस्फोटनी, वेधनिका। कैंची — कृपाणी, कर्तरी। पेड़ काटने की आरी/कुल्हाड़ी — वृक्षादनी, वृक्षभेदी। पत्थर तोड़ने की टाँकी — टंक, पाषाणदारण।
अमरकोश ३.३.२२ — नानार्थवर्गः
करिण्यां चापि गणिका दारकौ बालभेदकौ ।अन्धेऽप्यनेडमूकः स्याट्टङ्कौ दर्पाश्मदारणौ ॥
गणिका — हथिनी भी। दारक — बालक, फाड़ने वाला। अनेडमूक — अन्धा भी (गूँगा-बहरा भी)। टंक — घमण्ड, पत्थर तोड़ने की टाँकी।
अमरकोश ३.३.७२ — नानार्थवर्गः
श्लेष्मादि रसरक्तादि महाभूतानि तद्गुणाः ।इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥
धातु — कफ आदि (तीन दोष), रस-रक्त आदि (सात शारीरिक धातुएँ), पंच महाभूत, उनके गुण (शब्द आदि), इन्द्रियाँ, पत्थर के विकार (सोना आदि खनिज), शब्दों के मूल (क्रिया-धातु)।
अमरकोश ३.३.११३ — नानार्थवर्गः
भूतात्मानौ धातृदेहौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ ।ग्रावाणौ शैलपाषाणौ पत्रिणौ शरपक्षिणौ ॥
भूतात्मा — ब्रह्मा (धाता), शरीर (जीव)। पृथग्जन — मूर्ख, नीच (साधारण जन)। ग्रावा — पर्वत, पत्थर। पत्री — बाण, पक्षी।
अमरकोश ३.३.१७० — नानार्थवर्गः
निवहावसरौ वारौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ ।गुरू गीर्पतिपित्राद्यौ द्वापरौ युगसंशयौ ॥
वार — समूह, अवसर (बारी; और दिन)। संस्तर — बिछौना (पत्थर/पत्तों का), यज्ञ। गुरु — बृहस्पति, पिता आदि (बड़े; और भारी)। द्वापर — एक युग, संशय।
अमरकोश ३.३.२०८ — नानार्थवर्गः
लीला विलासक्रिययोरुपला शर्करापि च ।शोणितेऽम्भसि कीलालं मूलमाद्ये शिफाभयोः ॥
लीला — विलास (क्रीड़ा), क्रिया। उपला — शक्कर भी (पत्थर भी)। कीलाल — रक्त, जल। मूल — आरम्भ, जड़, मूल नक्षत्र (और पूँजी)।