📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "पद्म" के २१ परिणाम
अमरकोश १.१.२१ — स्वर्गवर्गः
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ।पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥
विष्णु के और नाम — उपेन्द्र, इन्द्रावरज, चक्रपाणि, चतुर्भुज, पद्मनाभ, मधुरिपु, वासुदेव, त्रिविक्रम।
अमरकोश १.१.३१ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मसूर्विश्वकेतुः स्यादनिरुद्ध उषापतिः ।लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया ॥
कामदेव के पुत्र (अनिरुद्ध) के नाम — ब्रह्मसू, विश्वकेतु, अनिरुद्ध, उषापति। लक्ष्मी के नाम — लक्ष्मी, पद्मालया, पद्मा, कमला, श्री, हरिप्रिया (स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.८६ — स्वर्गवर्गः
स्यात्किन्नरः किम्पुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ।निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशङ्खादयो निधेः ॥
किन्नर के नाम — किन्नर, किम्पुरुष, तुरंगवदन, मयु। निधि (ख़ज़ाने) के नाम — निधि, शेवधि (पुंलिङ्ग); पद्म, शंख आदि निधि के भेद हैं।
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश १.३.३३ — दिग्वर्गः
भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा ॥
सूर्य के और नाम — भानु, हंस, सहस्रांशु, तपन, सविता, रवि, पद्माक्ष, तेजसांराशि, छायानाथ, तमिस्रहा।
अमरकोश १.१०.२८ — वारिवर्गः
पद्माकरस्तडागोऽस्त्री कासारः सरसी सरः ।वेशन्तः पल्वलं चाल्पसरो वापी तु दीर्घिका ॥
कमलों वाला बड़ा तालाब — पद्माकर, तडाग (पुं॰/नपुं॰); सरोवर — कासार, सरसी, सरस्; छोटा तालाब — वेशन्त, पल्वल, अल्पसरस्; बावड़ी — वापी, दीर्घिका।
अमरकोश १.१०.३९ — वारिवर्गः
जलनीली तु शेवालं शैवलोऽथ कुमुद्वती ।कुमुदिन्यां नलिन्यां तु बिसिनीपद्मिनीमुखाः ॥
सेवार (काई) — जलनीली, शैवाल, शैवल; कुमुदों वाला स्थान — कुमुद्वती, कुमुदिनी; कमलों का समूह/लता — नलिनी, बिसिनी, पद्मिनी आदि।
अमरकोश १.१०.४० — वारिवर्गः
वा पुंसि पद्मं नलिनमरविन्दं महोत्पलम् ।सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम् ॥
कमल के नाम — पद्म (नपुं॰, विकल्प से पुं॰), नलिन, अरविन्द, महोत्पल, सहस्रपत्र, कमल, शतपत्र, कुशेशय।
अमरकोश १.१०.४१ — वारिवर्गः
पङ्केरुहं तामरसं सारसं सरसीरुहम् ।बिसप्रसूनराजीवपुष्कराम्भोरुहाणि च ॥
कमल के और नाम — पंकेरुह, तामरस, सारस, सरसीरुह, बिसप्रसून, राजीव, पुष्कर, अम्भोरुह।
अमरकोश २.४.८९ — वनौषधिवर्गः
प्रत्यक्पर्णी केशपर्णी किणिही खरमञ्जरी ।हञ्जिका ब्राह्मणी पद्मा भार्गी ब्राह्मणयष्टिका ॥
चिरचिटा के और नाम — प्रत्यक्पर्णी, केशपर्णी, किणिही, खरमंजरी। भारंगी के नाम — हंजिका, ब्राह्मणी, पद्मा, भार्गी, ब्राह्मणयष्टिका —
अमरकोश २.४.१४५ — वनौषधिवर्गः
अजमोदा तूग्रगन्धा ब्रह्मदर्भा यवानिका ।मूले पुष्करकाश्मीरपद्मपत्राणि पौष्करे ॥
अजवाइन/अजमोद के नाम — अजमोदा, उग्रगन्धा, ब्रह्मदर्भा, यवानिका। पुष्करमूल के नाम — पुष्कर, काश्मीर, पद्मपत्र, पौष्कर।
अमरकोश २.४.१४६ — वनौषधिवर्गः
अव्यथातिचरा पद्मा चारटी पद्मचारिणी ।काम्पिल्यः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनीत्यपि ॥
स्थल-कमलिनी (पद्मचारिणी) के नाम — अव्यथा, अतिचरा, पद्मा, चारटी, पद्मचारिणी। कबीला (कम्पिल्लक) के नाम — काम्पिल्य, कर्कश, चन्द्र, रक्तांग, रोचनी।
अमरकोश २.४.१४७ — वनौषधिवर्गः
प्रपुन्नाडस्त्वेडगजो दद्रुघ्नश्चक्रमर्दकः ।पद्माट उरणाख्यश्च पलाण्डुस्तु सुकन्दकः ॥
चकवड़ (पुन्नाड) के नाम — प्रपुन्नाट, एडगज, दद्रुघ्न, चक्रमर्दक, पद्माट, उरणाख्य। प्याज़ के नाम — पलाण्डु, सुकन्दक।
अमरकोश २.८.३५ — क्षत्रियवर्गः
इभः स्तम्बेरमः पद्मी यूथनाथस्तु यूथपः ।मदोत्कटो मदकलः कलभः करिशावकः ॥
हाथी के और नाम — इभ, स्तम्बेरम, पद्मी। झुण्ड का नायक हाथी — यूथनाथ, यूथप। मद से मस्त हाथी — मदोत्कट, मदकल। हाथी का बच्चा — कलभ, करिशावक।
अमरकोश २.८.३९ — क्षत्रियवर्गः
अधः कुम्भस्य वाहित्थं प्रतिमानमधोऽस्य यत् ।आसनं स्कन्धदेशः स्यात्पद्मकं बिन्दुजालकम् ॥
कुम्भ के नीचे का भाग — वाहित्थ; उसके नीचे (दाँतों के बीच) — प्रतिमान। कन्धे का भाग (जहाँ महावत बैठता है) — आसन। (मुख पर) बिन्दुओं का समूह — पद्मक।
अमरकोश २.९.९२ — वैश्यवर्गः
गारुत्मतं मरकतमश्मगर्भो हरिन्मणिः ।शोणरत्नं लोहितकः पद्मरागोऽथ मौक्तिकम् ॥
पन्ना — गारुत्मत, मरकत, अश्मगर्भ, हरिन्मणि। माणिक्य — शोणरत्न, लोहितक, पद्मराग। मोती — मौक्तिक —
अमरकोश ३.१.८९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
घ्राणघ्राते दिग्धलिप्ते समुदक्तोद्धृते समे ।वेष्टितं स्याद्वलयितं संवीतं रुद्धमावृतम् ॥
सूँघा हुआ — घ्राण, घ्रात। लेप किया हुआ — दिग्ध, लिप्त। (कुएँ आदि से) निकाला हुआ — समुदक्त, उद्धृत। घेरा/ढका हुआ — वेष्टित, वलयित, संवीत, रुद्ध, आवृत।
अमरकोश ३.३.१६ — नानार्थवर्गः
करिहस्तेऽङ्गुलौ पद्मबीजकोश्यां त्रिषूत्तरे ।वृन्दारकौ रूपिमुख्यावेके मुख्यान्यकेवलाः ॥
(कर्णिका —) हाथी की सूँड का सिरा, उँगली, कमल का बीजकोश भी। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।) वृन्दारक — सुन्दर, मुख्य (और देवता)। एक — मुख्य, अन्य, केवल (अकेला)।
अमरकोश ३.३.१४५ — नानार्थवर्गः
क्षत्रियेऽपि च नाभिर्ना सुरभिर्गवि च स्त्रियाम् ।सभा संसदि सभ्ये च त्रिष्वध्यक्षेऽपि वल्लभः ॥
नाभि — (प्रधान) क्षत्रिय भी (नाभि, पहिये का केन्द्र भी)। सुरभि — गाय (स्त्री॰; सुगन्ध भी)। सभा — संसद्, सभासद् (समूह)। वल्लभ — अधिकारी भी (प्रिय भी)।
अमरकोश ३.३.१९५ — नानार्थवर्गः
व्योम्नि खड्गफले पद्मे तीर्थौषधिविशेषयोः ।अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये ॥
(पुष्कर —) आकाश, तलवार का फल, कमल, एक तीर्थ, एक औषधि (पुष्करमूल)। अन्तर — अवकाश (जगह), अवधि, परिधान (ऊपरी वस्त्र), छिपना, भेद, 'के लिये' (तादर्थ्य) —
अमरकोश ३.५.२३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
फलहेमशुल्बलोहसुखदुःखशुभाशुभम् ।जलपुष्पाणि लवणं व्यञ्जनान्यनुलेपनम् ॥
(नपुंसकलिङ्ग —) फल, सोना, ताँबा, लोहा, सुख, दुःख, शुभ, अशुभ, जल में उगने वाले फूल (कमल आदि), नमक, व्यंजन, लेप (के पर्याय)।