🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:47:28 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "पराक्" के ७ परिणाम

अमरकोश २.८.१९ — क्षत्रियवर्गः
षड्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः ।क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गो नीतिवेदिनाम् ॥
(ये) छह गुण हैं। राजा की तीन शक्तियाँ — प्रभाव-शक्ति, उत्साह-शक्ति, मन्त्र-शक्ति। क्षय, स्थिति और वृद्धि — नीतिज्ञों का 'त्रिवर्ग' है।
अमरकोश २.८.७७ — क्षत्रियवर्गः
शूरो वीरश्च विक्रान्तो जेता जिष्णुश्च जित्वरः ।सांयुगीनो रणे साधुः शस्त्राजीवादयस्त्रिषु ॥
वीर — शूर, वीर, विक्रान्त। विजयी — जेता, जिष्णु, जित्वर। युद्ध में कुशल — सांयुगीन। (शस्त्राजीव आदि शब्द तीनों लिङ्गों में।)
अमरकोश २.८.१०२ — क्षत्रियवर्गः
द्रविणं तरः सहोबलशौर्याणि स्थाम शुष्मं च ।शक्तिः पराक्रमः प्राणो विक्रमस्त्वतिशक्तिता ॥
बल/शक्ति — द्रविण, तरस्, सहस्, बल, शौर्य, स्थाम, शुष्म, शक्ति, पराक्रम, प्राण। अत्यधिक पराक्रम — विक्रम, अतिशक्तिता।
अमरकोश ३.३.१४६ — नानार्थवर्गः
किरणप्रग्रहौ रश्मी कपिभेकौ प्लवङ्गमौ ।इच्छामनोभवौ कामौ शक्त्युद्योगौ पराक्रमौ ॥
रश्मि — किरण, लगाम। प्लवंगम — बन्दर, मेंढक। काम — इच्छा, कामदेव। पराक्रम — शक्ति, उद्यम।
अमरकोश ३.३.१४९ — नानार्थवर्गः
शब्दादिपूर्वो वृन्देऽपि ग्रामः क्रान्तौ च विक्रमः ।स्तोमः स्तोत्रेऽध्वरे वृन्दे जिह्मास्तु कुटिलेऽलसे ॥
ग्राम — 'शब्द' आदि पहले लगने पर समूह (शब्दग्राम, गुणग्राम; और गाँव, स्वर-ग्राम)। विक्रम — क़दम (और पराक्रम)। स्तोम — स्तोत्र, यज्ञ, समूह। जिह्म — कुटिल, आलसी।
अमरकोश ३.३.२२४ — नानार्थवर्गः
द्रव्यासु व्यवसायेऽपि सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु ।क्लीबं नपुंसकं षण्डे वाच्यलिङ्गमविक्रमे ॥
सत्त्व — द्रव्य (पदार्थ), प्राण, उत्साह (और सत्त्वगुण) (नपुं॰); प्राणी (पुं॰/नपुं॰)। क्लीब — नपुंसक; पराक्रम-हीन (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२३६ — नानार्थवर्गः
पुम्भावे तत्क्रियायां च पौरुषं विषमप्सु च ।उपादानेऽप्यामिषं स्यादपराधेऽपि किल्बिषम् ॥
पौरुष — पुरुषत्व, पुरुषार्थ (पराक्रम)। विष — जल भी (ज़हर भी)। आमिष — लोभ की वस्तु भी (मांस भी)। किल्बिष — अपराध भी (पाप भी)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें