📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "पराग" के ९ परिणाम
अमरकोश १.४.१० — कालवर्गः
उपरागो ग्रहो राहुग्रस्ते त्विन्दौ च पूष्णि च ।सोपप्लवोपरक्तौ द्वावग्न्युत्पात उपाहितः ॥
ग्रहण के नाम — उपराग, ग्रह। राहु से ग्रस्त चन्द्रमा या सूर्य 'सोपप्लव' और 'उपरक्त' कहलाते हैं। आकाश में अग्नि जैसा उत्पात 'उपाहित' कहलाता है।
अमरकोश १.१०.४३ — वारिवर्गः
मृणालं बिसमब्जादिकदम्बे षण्डमस्त्रियाम् ।करहाटः शिफाकन्दः किञ्जल्कः केसरोऽस्त्रियाम् ॥
कमल-नाल का रेशा — मृणाल, बिस; कमलों का समूह — षण्ड (पुं॰/नपुं॰); कमल की जड़ — करहाट, शिफाकन्द; कमल का केसर (पराग-तन्तु) — किंजल्क, केसर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१७ — वनौषधिवर्गः
स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम् ।मकरन्दः पुष्परसः परागः सुमनोरजः ॥
फूल के नाम — सुमनस् (स्त्री॰ बहुवचन), पुष्प, प्रसून, कुसुम, सुम; फूल का रस — मकरन्द, पुष्परस; फूल का पराग — पराग, सुमनोरज।
अमरकोश २.४.३३ — वनौषधिवर्गः
गालवः शाबरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ ।आम्रश्चूतो रसालोऽसौ सहकारोऽतिसौरभः ॥
लोध के नाम — गालव, शाबर, लोध्र, तिरीट, तिल्व, मार्जन। आम के नाम — आम्र, चूत, रसाल; अत्यन्त सुगन्धित आम — सहकार।
अमरकोश ३.३.२१ — नानार्थवर्गः
पुष्परेणौ च किञ्जल्कः शुल्कोऽस्त्री स्त्रीधनेऽपि च ।स्यात्कल्लोलेऽप्युत्कलिका वार्धकं भाववृन्दयोः ॥
किंजल्क — पराग (केसर)। शुल्क — स्त्रीधन भी (कर भी)। उत्कलिका — बड़ी लहर भी (उत्कण्ठा भी)। वार्धक — बुढ़ापा, वृद्धों का समूह।
अमरकोश ३.३.२६ — नानार्थवर्गः
पशवोऽपि मृगा वेगः प्रवाहजवयोरपि ।परागः कौसुमे रेणौ स्नानीयादौ रजस्यपि ॥
मृग — पशु भी (हिरण भी)। वेग — प्रवाह, तेज़ी। पराग — फूलों की धूल, स्नान का सुगन्धित चूर्ण, धूल।
अमरकोश ३.३.१२८ — नानार्थवर्गः
व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे ।पक्ष्माक्षिलोम्नि किञ्जल्के तन्त्वाद्यंशेऽप्यणीयसि ॥
व्यसन — विपत्ति, पतन, काम से उत्पन्न दोष (शिकार, जुआ आदि) और क्रोध से उत्पन्न दोष। पक्ष्म — बरौनी, पराग, धागे आदि का अति सूक्ष्म अंश।
अमरकोश ३.३.१५७ — नानार्थवर्गः
स्थूलोच्चयस्त्वसाकल्ये नागानां मध्यमे गते ।समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः ॥
स्थूलोच्चय — अपूर्णता, हाथियों की मध्यम चाल। समय — शपथ, आचार, काल, सिद्धान्त, सहमति (समझौता)।
अमरकोश ३.३.२५१ — नानार्थवर्गः
दलेऽपि बर्हं निर्बन्धोपरागार्कादयो ग्रहाः ।द्वार्यापीडे क्वाथरसे निर्यूहो नागदन्तके ॥
बर्ह — पत्ता भी (मोरपंख भी)। ग्रह — आग्रह (हठ), ग्रहण (उपराग), सूर्य आदि ग्रह। निर्यूह — द्वार, शिरोभूषण, काढ़ा, खूँटी (दीवार में निकला)।