📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "परि" के ८०+ परिणाम
अमरकोश १.१.२ — स्वर्गवर्गः
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः ।सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम् ॥
अन्य (पूर्ववर्ती) कोश-ग्रन्थों का संग्रह करके, संक्षिप्त और परिष्कृत वर्गों में विभाजित यह सम्पूर्ण 'नामलिङ्गानुशासन' कहा जा रहा है।
अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश १.३.३६ — दिग्वर्गः
सूरसूतो अरुणोऽनूरुः काश्यपिर्गरुडाग्रजः ।परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले ॥
सूर्य के सारथी के नाम — सूरसूत, अरुण, अनूरु, काश्यपि, गरुडाग्रज। (सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा — परिवेष, परिधि, उपसूर्यक, मण्डल।
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.६.२ — शब्दादिवर्गः
अपभ्रंशोऽपशब्दः स्याच्छास्त्रे शब्दस्तु वाचकः ।तिङ्सुबन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता ॥
अशुद्ध शब्द — अपभ्रंश, अपशब्द। शास्त्र (व्याकरण) में अर्थ बताने वाला 'शब्द' कहलाता है। तिङन्त (क्रियापद) और सुबन्त (नामपद) का समूह, अथवा कारकों से युक्त क्रिया — 'वाक्य' कहलाता है।
अमरकोश १.६.३ — शब्दादिवर्गः
श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः ।स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी ॥
वेद के नाम — श्रुति (स्त्री॰), वेद, आम्नाय, त्रयी। वेद में विहित कर्म 'धर्म' कहलाता है। ऋक् (स्त्री॰), साम और यजुस् — ये तीन वेद 'त्रयी' कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.१२ — शब्दादिवर्गः
आम्रेडितं द्विस्त्रिरुक्तमुच्चैर्घृष्टं तु घोषणा ।काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकभीत्यादिभिर्ध्वनेः ॥
दो या तीन बार कहा गया शब्द 'आम्रेडित'; ऊँचे स्वर में कहना — उच्चैर्घुष्ट, घोषणा; शोक, भय आदि से स्वर में आया परिवर्तन 'काकु' (स्त्री॰) कहलाता है।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१६ — शब्दादिवर्गः
अनुलापो मुहुर्भाषा विलापः परिदेवनम् ।विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भाषणं मिथः ॥
बार-बार कहना 'अनुलाप'; शोक में रोना 'विलाप', 'परिदेवन'; परस्पर विरोधी बातें 'विप्रलाप'; आपस में बातचीत 'संलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.७.४ — नाट्यवर्गः
समन्वितलयस्त्वेकतालो वीणा तु वल्लकी ।विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ॥
गीत, वाद्य और लय का एक-साथ मेल 'एकताल' कहलाता है। वीणा के नाम — वीणा, वल्लकी, विपंची; सात तारों वाली वीणा 'परिवादिनी' कहलाती है।
अमरकोश १.७.२४ — नाट्यवर्गः
अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रिया ।रीढावमाननावज्ञावहेलनमसूर्क्षणम् ॥
अपमान के नाम — अनादर, परिभव, परीभाव, तिरस्क्रिया, रीढा, अवमानना, अवज्ञा, अवहेलन, असूर्क्षण।
अमरकोश १.७.३१ — नाट्यवर्गः
उत्साहोऽध्यवसायः स्यात्स वीर्यमतिशक्तिभाक् ।कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्मकैतवे ॥
उत्साह — उत्साह, अध्यवसाय; अत्यधिक शक्ति वाला उत्साह 'वीर्य' कहलाता है। छल के नाम — कपट (पुं॰/नपुं॰), व्याज, दम्भ, उपधि, छद्म, कैतव।
अमरकोश १.१०.२९ — वारिवर्गः
खेयं तु परिखाधारस्त्वम्भसां यत्र धारणम् ।स्यादालवालमावालमावापोऽथ नदी सरित् ॥
किले के चारों ओर की खाई — खेय, परिखा; जहाँ जल रोका जाये (बाँध) — आधार; पेड़ की जड़ के पास का थाला — आलवाल, आवाल, आवाप। नदी के नाम — नदी, सरित् —
अमरकोश २.१.१५ — भूमिवर्गः
पर्यन्तभूः परिसरः सेतुरालौ स्त्रियां पुमान् ।वामलूरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुन्नपुंसकम् ॥
किनारे की भूमि — पर्यन्तभू, परिसर; बाँध/पुल — सेतु (पुं॰), आलि (स्त्री॰); बाँबी (दीमक का टीला) — वामलूर, नाकु, वल्मीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.२.५ — पुरवर्गः
निशान्तवस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम् ।गृहाः पुंसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालयाः ॥
घर के और नाम — निशान्त, वस्त्य, सदन, भवन, आगार, मन्दिर, गृह (पुं॰ बहुवचन में), निकाय्य, निलय, आलय।
अमरकोश २.२.१४ — पुरवर्गः
अधस्ताद्दारुणिशिला नासा दारूपरि स्थितम् ।प्रच्छन्नमन्तर्द्वारं स्यात्पक्षद्वारं तु पक्षकम् ॥
द्वार के नीचे की लकड़ी — शिला; ऊपर की लकड़ी — नासा; गुप्त द्वार — प्रच्छन्न, अन्तर्द्वार; बगल का द्वार — पक्षद्वार, पक्षक।
अमरकोश २.४.३० — वनौषधिवर्गः
रथाभ्रपुष्पविदुरशीतवानीरवञ्जुलाः ।द्वौ परिव्याधविदुलौ नादेयी चाम्बुवेतसे ॥
बेंत के नाम — वेतस, रथ, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल। जल-बेंत के नाम — परिव्याध, विदुल, नादेयी, अम्बुवेतस।
अमरकोश २.४.६० — वनौषधिवर्गः
पीतद्रुः सरलः पूतिकाष्ठं चाथ द्रुमोत्पलः ।कर्णिकारः परिव्याधो लकुचो लिकुचो डहुः ॥
चीड़ (सरल) के नाम — पीतद्रु, सरल, पूतिकाष्ठ। कनेर-वृक्ष (कर्णिकार) के नाम — द्रुमोत्पल, कर्णिकार, परिव्याध। बड़हल के नाम — लकुच, लिकुच, डहु।
अमरकोश २.४.१३१ — वनौषधिवर्गः
काक्षी मृत्स्ना तुवरिका मृत्तालकसुराष्ट्रजे ।कुटन्नटं दाशपुरं वानेयं परिपेलवम् ॥
फिटकरी/गोपीचन्दन (तुवरिका) के नाम — काक्षी, मृत्स्ना, तुवरिका, मृत्तालक, सुराष्ट्रज। केवटी-मोथा के नाम — कुटन्नट, दाशपुर, वानेय, परिपेलव —
अमरकोश २.६.३० — मनुष्यवर्गः
भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम् ।प्रजावती भ्रातृजाया मातुलानी तु मातुली ॥
भाइयों की पत्नियाँ आपस में — यातृ (देवरानी-जेठानी)। भाई की पत्नी (भाभी) — प्रजावती, भ्रातृजाया। मामी — मातुलानी, मातुली।
अमरकोश २.६.७८ — मनुष्यवर्गः
पिचण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं स्तनौ कुचौ ।चूचुकं तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम् ॥
पेट — पिचण्ड, कुक्षि, जठर, उदर, तुन्द। स्तन — स्तन, कुच। स्तनाग्र — चूचुक, कुचाग्र। गोद/छाती का मध्य — क्रोड (पुं॰ नहीं), भुजान्तर।
अमरकोश २.६.८१ — मनुष्यवर्गः
भुजबाहू प्रवेष्टो दोः स्यात्कफोणिस्तु कूर्परः ।अस्योपरि प्रगण्डः स्यात्प्रकोष्ठस्तस्य चाप्यधः ॥
बाँह — भुज, बाहु, प्रवेष्ट, दोस्। कोहनी — कफोणि, कूर्पर। कोहनी के ऊपर का भाग — प्रगण्ड; नीचे (कलाई तक) का भाग — प्रकोष्ठ।
अमरकोश २.६.१०१ — मनुष्यवर्गः
दशैते त्रिष्वलङ्कर्तालङ्करिष्णुश्च मण्डितः ।प्रसाधितोऽलङ्कृतश्च भूषितश्च परिष्कृतः ॥
(यहाँ से आगे के) ये दस शब्द तीनों लिङ्गों में — सजने-सजाने के स्वभाव वाला — अलंकर्ता, अलंकरिष्णु। सजा हुआ — मण्डित, प्रसाधित, अलंकृत, भूषित, परिष्कृत।
अमरकोश २.६.१०२ — मनुष्यवर्गः
विभ्राड्भ्राजिष्णुरोचिष्णू भूषणं स्यादलङ्क्रिया ।अलङ्कारस्त्वाभरणं परिष्कारो विभूषणम् ॥
चमकने वाला (शोभायमान) — विभ्राज्, भ्राजिष्णु, रोचिष्णु। सजाना — भूषा, अलंक्रिया। गहना — अलंकार, आभरण, परिष्कार, विभूषण —
अमरकोश २.६.११५ — मनुष्यवर्गः
स्त्रियां बहुत्वे वस्त्रस्य दशाः स्युर्वस्तयोर्द्वयोः ।दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता ॥
वस्त्र के किनारे के धागे (झालर) — दशा (स्त्री॰, बहुवचन), वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)। लम्बाई — दैर्घ्य, आयाम, आरोह। चौड़ाई — परिणाह, विशालता।
अमरकोश २.६.११८ — मनुष्यवर्गः
अन्तरीयोपसंव्यानपरिधानान्यधोंशुके ।द्वौ प्रावारोत्तरासङ्गौ समौ बृहतिका तथा ॥
नीचे पहनने का वस्त्र (धोती) — अन्तरीय, उपसंव्यान, परिधान, अधोंशुक। ऊपर ओढ़ने का वस्त्र (चादर) — प्रावार, उत्तरासंग, बृहतिका —
अमरकोश २.६.११९ — मनुष्यवर्गः
संव्यानमुत्तरीयं च चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम् ।नीशारः स्यात्प्रावरणे हिमानिलनिवारणे ॥
ऊपर का वस्त्र — संव्यान, उत्तरीय। स्त्रियों की चोली — चोल, कूर्पासक (पुं॰/नपुं॰)। ठण्डी हवा से बचाने वाला ओढ़ना — नीशार।
अमरकोश २.६.१२२ — मनुष्यवर्गः
परिकर्माङ्गसंस्कारः स्यान्मार्ष्टिर्मार्जना मृजा ।उद्वर्तनोत्सादने द्वे समे आप्लाव आप्लवः ॥
शरीर को सँवारना — परिकर्म, अंगसंस्कार। (पोंछकर) शरीर साफ़ करना — मार्ष्टि, मार्जना, मृजा। उबटन लगाना — उद्वर्तन, उत्सादन। स्नान — आप्लाव, आप्लव —
अमरकोश २.६.१२३ — मनुष्यवर्गः
स्नानं चर्चा तु चार्चिक्यं स्थासकोऽथ प्रबोधनम् ।अनुबोधः पत्रलेखा पत्राङ्गुलिरिमे समे ॥
स्नान। चन्दन आदि का लेप — चर्चा, चार्चिक्य, स्थासक। (मन्द पड़ी) सुगन्ध को फिर जगाना — प्रबोधन, अनुबोध। गालों पर कस्तूरी आदि से बनी पत्र-रचना — पत्रलेखा, पत्रांगुलि।
अमरकोश २.६.१३८ — मनुष्यवर्गः
रचना स्यात्परिस्यन्द आभोगः परिपूर्णता ।उपधानं तूपबर्हः शय्यायां शयनीयवत् ॥
(माला आदि की) रचना — रचना, परिस्पन्द। परिपूर्णता — आभोग, परिपूर्णता। तकिया — उपधान, उपबर्ह। शय्या — शय्या, शयनीय —
अमरकोश २.७.६ — ब्रह्मवर्गः
धीमान्सूरिः कृती कृष्टिर्लब्धवर्णो विचक्षणः ।दूरदर्शी दीर्घदर्शी श्रोत्रियच्छान्दसौ समौ ॥
विद्वान् के और नाम — धीमान्, सूरि, कृती, कृष्टि, लब्धवर्ण, विचक्षण, दूरदर्शी, दीर्घदर्शी। वेद-पाठी (पूरी शाखा पढ़ने वाला) — श्रोत्रिय, छान्दस।
अमरकोश २.७.१७ — ब्रह्मवर्गः
समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमितिसंसदः ।आस्थानी क्लीबमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सदः ॥
सभा के नाम — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति, संसद्, आस्थानी, आस्थान (नपुं॰), सदस् (स्त्री॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.७.२० — ब्रह्मवर्गः
वेदिः परिष्कृता भूमिः समे स्थण्डिलचत्वरे ।चषालो यूपकटकः कुम्बा सुगहना वृतिः ॥
(यज्ञ के लिये) सँवारी गई भूमि — वेदि। यज्ञ के लिये संस्कृत भूमि — स्थण्डिल, चत्वर। यूप (यज्ञ-स्तम्भ) का कड़ा — चषाल, यूपकटक। यज्ञशाला का घना घेरा — कुम्बा।
अमरकोश २.७.२२ — ब्रह्मवर्गः
अग्नित्रयमिदं त्रेता प्रणीतः संस्कृतोऽनलः ।समूह्यः परिचाय्योपचाय्यावग्नौ प्रयोगिणः ॥
इन तीनों अग्नियों का समूह — त्रेता। (मन्त्रों से) संस्कृत अग्नि — प्रणीत। समूह्य, परिचाय्य, उपचाय्य — ये (विशिष्ट) अग्नि के लिये प्रयुक्त होते हैं।
अमरकोश २.७.३७ — ब्रह्मवर्गः
पूजा नमस्यापचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः ।वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासना ॥
पूजा — पूजा, नमस्या, अपचिति, सपर्या, अर्चा, अर्हणा। सेवा/उपासना — वरिवस्या, शुश्रूषा, परिचर्या, उपासना।
अमरकोश २.७.४० — ब्रह्मवर्गः
व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः ।आनुपूर्वी स्त्रियां वावृत्परिपाटी अनुक्रमः ॥
व्यास के नाम — व्यास, द्वैपायन, पाराशर्य, सत्यवतीसुत। क्रम — आनुपूर्वी (स्त्री॰), आवृत्, परिपाटी, अनुक्रम —
अमरकोश २.७.४५ — ब्रह्मवर्गः
समे तु पादग्रहणमभिवादनमित्युभे ।भिक्षुः परिव्राट्कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी ॥
चरण छूकर प्रणाम — पादग्रहण, अभिवादन। संन्यासी — भिक्षु, परिव्राज्, कर्मन्दी, पाराशरी, मस्करी।
अमरकोश २.७.५२ — ब्रह्मवर्गः
दर्शश्च पौर्णमासश्च यागौ पक्षान्तयोः पृथक् ।शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः ॥
पक्ष के अन्त (अमावस्या और पूर्णिमा) पर किये जाने वाले यज्ञ — दर्श और पौर्णमास। शरीर से साध्य नित्य कर्म (अहिंसा आदि) — यम।
अमरकोश २.७.६० — ब्रह्मवर्गः
परिवेत्तानुजोऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात् ।परिवित्तिस्तु तज्ज्यायान्विवाहोपयमौ समौ ॥
बड़े भाई के अविवाहित रहते विवाह करने वाला छोटा भाई — परिवेत्ता; उसका बड़ा भाई — परिवित्ति। विवाह — विवाह, उपयम —
अमरकोश २.७.६१ — ब्रह्मवर्गः
तथा परिणयोद्वाहोपयामाः पाणिपीडनम् ।व्यवायो ग्राम्यधर्मो मैथुनं निधुवनं रतम् ॥
विवाह के और नाम — परिणय, उद्वाह, उपयाम, पाणिपीडन। दाम्पत्य-सम्बन्ध — व्यवाय, ग्राम्यधर्म, मैथुन, निधुवन, रत।
अमरकोश २.८.८ — क्षत्रियवर्गः
अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः ।सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश्च ते ॥
अन्तःपुर (रनिवास) का अधिकारी — अन्तर्वंशिक। उसके रक्षक (वृद्ध अधिकारी) — सौविदल्ल, कंचुकी, स्थापत्य, सौविद।
अमरकोश २.८.११ — क्षत्रियवर्गः
द्विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः ।अभिघातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः ॥
शत्रु के और नाम — द्विष्, विपक्ष, अहित, अमित्र, दस्यु, शात्रव, शत्रु, अभिघाती, पर, अराति, प्रत्यर्थी, परिपन्थी।
अमरकोश २.८.२९ — क्षत्रियवर्गः
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुत्तरः काल आयतिः ।सांदृष्टिकं फलं सद्य उदर्कः फलमुत्तरम् ॥
वर्तमान समय — तत्काल, तदात्व। भविष्य का समय — आयति। तुरन्त मिलने वाला फल — सान्दृष्टिक। बाद में मिलने वाला फल — उदर्क।
अमरकोश २.८.४२ — क्षत्रियवर्गः
दूष्या कक्ष्या वरत्रा स्यात्कल्पना सज्जना समे ।प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुथो द्वयोः ॥
हाथी के पेट पर बाँधने की चमड़े की रस्सी — दूष्या, कक्ष्या, वरत्रा। हाथी को सजाना — कल्पना, सज्जना। हाथी की पीठ का रंग-बिरंगा झूल — प्रवेणी, आस्तरण, वर्ण, परिस्तोम, कुथ (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.६२ — क्षत्रियवर्गः
बलिनो ये सहस्रेण साहस्रास्ते सहस्रिणः ।परिधिस्थः परिचरः सेनानीर्वाहिनीपतिः ॥
हज़ार योद्धाओं के नायक — साहस्र, सहस्री। सेना के चारों ओर रहने वाले रक्षक — परिधिस्थ, परिचर। सेनापति — सेनानी, वाहिनीपति।
अमरकोश २.८.६५ — क्षत्रियवर्गः
आमुक्तः प्रतिमुक्तश्च पिनद्धश्चापिनद्धवत् ।संनद्धो वर्मितः सज्जो दंशितो व्युढकङ्कटः ॥
(कवच) पहना हुआ — आमुक्त, प्रतिमुक्त, पिनद्ध, अपिनद्ध। कवच धारण किये तैयार योद्धा — संनद्ध, वर्मित, सज्ज, दंशित, व्यूढकंकट।
अमरकोश २.८.९१ — क्षत्रियवर्गः
द्रुघणो मुद्गरघनौ स्यादीली करवालिका ।भिन्दिपालः सृगस्तुल्यौ परिघः परिघातिनः ॥
मुगदर/हथौड़ा — द्रुघण, मुद्गर, घन। छोटी तलवार — ईली, करवालिका। भिन्दिपाल (पत्थर फेंकने का यन्त्र/भाला) — भिन्दिपाल, सृग। लोहे का मोटा डण्डा — परिघ, परिघातन।
अमरकोश २.८.११४ — क्षत्रियवर्गः
निस्तर्हणं निहननं क्षणनं परिवर्जनम् ।निर्वापणं विशसनं मारणं प्रतिघातनम् ॥
वध के और नाम — निस्तर्हण, निहनन, क्षणन, परिवर्जन, निर्वापण, विशसन, मारण, प्रतिघातन —
अमरकोश २.९.४६ — वैश्यवर्गः
प्रणीतमुपसंपन्नं प्रयस्तं स्यात्सुसंस्कृतम् ।स्यात्पिच्छिलं तु विजिलं संमृष्टं शोधितं समे ॥
(छौंक आदि से) संस्कृत व्यंजन — प्रणीत, उपसम्पन्न। भली-भाँति (मसालों से) तैयार — प्रयस्त, सुसंस्कृत। लसलसा (गाढ़ा) — पिच्छिल, विजिल। (कंकड़ आदि) बीनकर साफ़ किया — सम्मृष्ट, शोधित।
अमरकोश २.९.६१ — वैश्यवर्गः
अनड्वान्सौरभेयो गौरुक्ष्णां संहतिरौक्षकम् ।गव्या गोत्रा गवां वत्सधेन्वोर्वात्सकधैनुके ॥
बैल के और नाम — अनड्वान्, सौरभेय, गो। बैलों का समूह — औक्षक। गायों का समूह — गव्या, गोत्रा। बछड़ों का — वात्सक; दुधारू गायों का — धैनुक।
अमरकोश २.९.८१ — वैश्यवर्गः
नीवी परिपणो मूलधनं लाभोऽधिकं फलम् ।परिदानं परीवर्तो नैमेयनियमावपि ॥
पूँजी — नीवी, परिपण, मूलधन। मुनाफ़ा — लाभ, अधिक, फल। अदला-बदली — परिदान, परीवर्त, नैमेय, नियम।
अमरकोश २.९.८९ — वैश्यवर्गः
कुडवः प्रस्थ इत्याद्याः परिमाणार्थकाः पृथक् ।पादस्तुरीयो भागः स्यादंशभागौ तु वण्टके ॥
कुडव, प्रस्थ आदि — अलग-अलग आयतन के माप हैं। चौथाई भाग — पाद। हिस्सा — अंश, भाग, वण्टक।
अमरकोश २.१०.१ — शूद्रवर्गः
शूद्राश्चावरवर्णाश्च वृषलाश्च जघन्यजाः ।आचण्डालात्तु सङ्कीर्णा अम्बष्ठकरणादयः ॥
शूद्र के नाम — शूद्र, अवरवर्ण, वृषल, जघन्यज। अम्बष्ठ, करण आदि से लेकर चाण्डाल तक — 'संकीर्ण' (मिश्र) जातियाँ कहलाती हैं।
अमरकोश २.१०.१७ — शूद्रवर्गः
भृत्ये दासेरदासेयदासगोप्यकचेटकाः ।नियोज्यकिङ्करप्रैष्यभुजिष्यपरिचारकाः ॥
सेवक — भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक, चेटक, नियोज्य, किंकर, प्रैष्य, भुजिष्य, परिचारक।
अमरकोश २.१०.१८ — शूद्रवर्गः
पराचितपरिस्कन्दपरजातपरैधिताः ।मान्दस्तुन्दपरिमृज आलस्यः शीतकोऽलसोऽनुष्णः ॥
दूसरे के द्वारा पाला गया — पराचित, परिस्कन्द, परजात, परैधित। आलसी — मन्द, तुन्दपरिमृज (पेट सहलाने वाला), आलस्य, शीतक, अलस, अनुष्ण।
अमरकोश २.१०.३९ — शूद्रवर्गः
भरण्यं भरणं मूल्यं निर्वेशः पण इत्यपि ।सुरा हलिप्रिया हाला परिस्रुद्वरुणात्मजा ॥
वेतन के और नाम — भरण्य, भरण, मूल्य, निर्वेश, पण। मदिरा — सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा —
अमरकोश २.१०.४० — शूद्रवर्गः
गन्धोत्तमाप्रसन्नेराकादम्बर्यः परिस्रुता ।मदिरा कश्यमद्ये चाप्यवदंशस्तु भक्षणम् ॥
मदिरा के और नाम — गन्धोत्तमा, प्रसन्ना, इरा, कादम्बरी, परिस्रुता, मदिरा, कश्य, मद्य। (मद्य के साथ) खाया जाने वाला चटपटा पदार्थ — अवदंश।
अमरकोश २.१०.४६ — शूद्रवर्गः
परिणायस्तु शारीणां समन्तान्नयने स्त्रियाम् ।अष्टापदं शारिफलं प्राणिवृत्तं समाह्वयः ॥
गोटियों को चारों ओर चलाना — परिणाय। चौसर/शतरंज की बिसात — अष्टापद, शारिफल। पशु-पक्षियों को लड़ाकर लगाई बाज़ी (मुर्गा-लड़ाई आदि) — प्राणिवृत्त, समाह्वय।
अमरकोश ३.१.११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अधिभूर्नायको नेता प्रभुः परिवृढोऽधिपः ।अधिकर्द्धिः समृद्धः स्यात्कुटुम्बव्यापृतस्तु यः ॥
स्वामी के और नाम — अधिभू, नायक, नेता, प्रभु, परिवृढ, अधिप। बहुत समृद्ध — अधिकर्द्धि, समृद्ध। जो परिवार (के पालन) में लगा हो —
अमरकोश ३.१.१२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्यादभ्यागारिकस्तस्मिन्नुपाधिश्च पुमानयम् ।वराङ्गरूपोपेतो यस्सिंहसंहननो हि सः ॥
(परिवार-पालन में लगा व्यक्ति) — अभ्यागारिक, उपाधि (पुं॰)। सुन्दर अंगों और रूप से युक्त (सुडौल) — सिंहसंहनन।
अमरकोश ३.१.१८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्मक्षमोऽलङ्कर्माणः क्रियावान्कर्मसूद्यतः ।स कार्मः कर्मशीलो यः कर्मशूरस्तु कर्मठः ॥
काम करने में समर्थ — कर्मक्षम, अलंकर्मीण। काम में लगा हुआ — क्रियावान्। कर्म-स्वभाव वाला — कार्म, कर्मशील। काम पूरा करके छोड़ने वाला वीर — कर्मशूर, कर्मठ।
अमरकोश ३.१.७४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे ।अतिरिक्तः समधिको दृढसन्धिस्तु संहतः ॥
चंचल के और नाम — चंचल, तरल, पारिप्लव, परिप्लव। अधिक — अतिरिक्त, समधिक। मज़बूत जोड़ वाला — दृढसन्धि, संहत।
अमरकोश ३.१.७५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खक्खटं कठिनं क्रूरं कठोरं निष्ठुरं दृढम् ।जरठं मूर्तिमन्मूर्तं प्रवृद्धं प्रौढमेधितम् ॥
कठोर — खक्खट, कठिन, क्रूर, कठोर, निष्ठुर, दृढ, जरठ, मूर्तिमत्, मूर्त। बढ़ा हुआ/परिपक्व — प्रवृद्ध, प्रौढ, एधित।
अमरकोश ३.१.८४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सङ्कटं ना तु सम्बाधः कलिलं गहनं समे ।सङ्कीर्णे सङ्कुलाकीर्णे मुण्डितं परिवापितम् ॥
तंग/संकरा — संकट, सम्बाध (पुं॰)। दुर्गम/घना — कलिल, गहन। भरा-पूरा/मिश्रित — संकीर्ण, संकुल, आकीर्ण। मुँडा हुआ — मुण्डित, परिवापित।
अमरकोश ३.१.८७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परिक्षिप्तं तु निवृत्तं मूषितं मुषितार्थकम् ।प्रवृद्धप्रसृते न्यस्तनिसृष्टे गुणिताहते ॥
घेरा हुआ — परिक्षिप्त, निवृत। चुराया हुआ — मूषित, मुषित। फैला/बढ़ा — प्रवृद्ध, प्रसृत। रखा/सौंपा हुआ — न्यस्त, निसृष्ट। गुणा किया हुआ — गुणित, आहत।
अमरकोश ३.१.९३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अवरीणो धिक्कृतश्चाप्यवध्वस्तोऽवचूर्णितः ।अनायासकृतं फाण्टं स्वनितं ध्वनितं समे ॥
निन्दित — अवरीण, धिक्कृत। चूर्ण छिड़का हुआ — अवध्वस्त, अवचूर्णित। बिना परिश्रम (गर्म पानी में भिगोकर) बना काढ़ा — फाण्ट, अनायासकृत। ध्वनित — स्वनित, ध्वनित।
अमरकोश ३.१.९५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निर्वाणो मुनिवह्न्यादौ निर्वातस्तु गतेऽनिले ।पक्वं परिणते गूनं हन्ने मीढं तु मूत्रिते ॥
मुनि (मुक्त), अग्नि (बुझी) आदि के लिये — निर्वाण। हवा के रुक जाने पर — निर्वात। परिपक्व — पक्व, परिणत। मल-त्याग किया — गून, हन्न। मूत्र-त्याग किया — मीढ, मूत्रित।
अमरकोश ३.१.१०५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
त्रातं त्राणं रक्षितमवितं गोपायितं च गुप्तं च ।अवगणितमवमतावज्ञातेऽवमानितं च परिभूते ॥
रक्षा किया हुआ — त्रात, त्राण, रक्षित, अवित, गोपायित, गुप्त। अपमानित — अवगणित, अवमत, अवज्ञात, अवमानित, परिभूत।
अमरकोश ३.२.५ — सङ्कीर्णवर्गः
पर्याप्तिः स्यात्परित्राणं हस्तधारणमित्यपि ।सेवनं सीवनं स्यूतिर्विदरः स्फुटनं भिदा ॥
(मारने को उद्यत को) रोकना/बचाना — पर्याप्ति, परित्राण, हस्तधारण। सिलाई — सेवन, सीवन, स्यूति। फटना — विदर, स्फुटन, भिदा।
अमरकोश ३.२.११ — सङ्कीर्णवर्गः
उत्कर्षोऽतिशये सन्धिः श्लेषे विषय आश्रये ।क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ॥
अधिकता — उत्कर्ष, अतिशय। जोड़ — सन्धि, श्लेष। आश्रय — विषय, आश्रय। फेंकना — क्षिपा, क्षेपण। निगलना — गीर्णि, गिरि। उठाना/परिश्रम — गुरण, उद्यम।
अमरकोश ३.२.१३ — सङ्कीर्णवर्गः
विमर्दनं परिमलोऽभ्युपपत्तिरनुग्रहः ।निग्रहस्तद्विरुद्धः स्यादभियोगस्त्वभिग्रहः ॥
(केसर आदि का) मलना/सुगन्ध — विमर्दन, परिमल। कृपा — अभ्युपपत्ति, अनुग्रह। उसका उलटा (दण्ड/रोक) — निग्रह। (लड़ाई के लिये) ललकारना/आरोप — अभियोग, अभिग्रह।
अमरकोश ३.२.१५ — सङ्कीर्णवर्गः
निकारो विप्रकारः स्यादाकारस्त्विङ्ग इङ्गितम् ।परिणामो विकारे द्वे समे विकृतिविक्रिये ॥
अपकार/अपमान — निकार, विप्रकार। मन के भाव प्रकट करने वाली चेष्टा — आकार, इंग, इंगित। रूपान्तर — परिणाम, विकार, विकृति, विक्रिया।
अमरकोश ३.२.१६ — सङ्कीर्णवर्गः
अपहारस्त्वपचयः समाहारः समुच्चयः ।प्रत्याहार उपादानं विहारस्तु परिक्रमः ॥
हरण/कमी — अपहार, अपचय। संग्रह — समाहार, समुच्चय। (इन्द्रियों को) खींच लेना — प्रत्याहार, उपादान। घूमना-फिरना (सैर) — विहार, परिक्रम।
अमरकोश ३.२.२० — सङ्कीर्णवर्गः
निर्वेश उपभोगः स्यात्परिसर्पः परिक्रिया ।विधुरं तु प्रविश्लेषेऽभिप्रायश्छन्द आशयः ॥
उपभोग — निर्वेश, उपभोग। (सेवकों आदि से) घेरना — परिसर्प, परिक्रिया। वियोग — विधुर, प्रविश्लेष। आशय — अभिप्राय, छन्द, आशय।
अमरकोश ३.२.२१ — सङ्कीर्णवर्गः
संक्षेपणं समसनं पर्यवस्था विरोधनम् ।परिसर्या परीसारः स्यादास्यात्वासना स्थितिः ॥
संक्षेप करना — संक्षेपण, समसन। विरोध — पर्यवस्था, विरोधन। चारों ओर घूमना — परिसर्या, परीसार। बैठना/स्थिति — आस्या, आसना, स्थिति।
अमरकोश ३.२.२३ — सङ्कीर्णवर्गः
संस्तवः स्यात्परिचयः प्रसरस्तु विसर्पणम् ।नीवाकस्तु प्रयामः स्यात्सन्निधिः सन्निकर्षणम् ॥
परिचय — संस्तव, परिचय। फैलना (फोड़े आदि का) — प्रसर, विसर्पण। (अकाल में) अनाज की माँग/जमाख़ोरी — नीवाक, प्रयाम। निकटता — सन्निधि, सन्निकर्षण।
अमरकोश ३.२.३० — सङ्कीर्णवर्गः
संवीक्षणं विचयनं मार्गणं मृगणा मृगः ।परिरम्भः परिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनम् ॥
खोज — संवीक्षण, विचयन, मार्गण, मृगणा, मृग। आलिंगन — परिरम्भ, परिष्वंग, संश्लेष, उपगूहन।
अमरकोश ३.३.१९ — नानार्थवर्गः
पाकौ पक्तिशिशू मध्यरत्ने नेतरि नायकः ।पर्यङ्कः स्यात्परिकरे स्याद्व्याघ्रेऽपि च लुब्धकः ॥
पाक — पकाना, शिशु। नायक — हार के बीच की मणि, नेता। पर्यंक — पलंग, (कमर की) पेटी/परिकर। लुब्धक — बाघ भी (शिकारी भी)।
अमरकोश ३.३.३२ — नानार्थवर्गः
भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु ।परिघः परिघातेऽस्त्रेऽप्योघो वृन्देऽम्भसां रये ॥
भग — ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, प्रयत्न, सूर्य, यश। परिघ — मारना, एक अस्त्र (लोहे का डण्डा)। ओघ — (जल का) समूह/बाढ़, वेग।