📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "परिवार" के ११ परिणाम
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश २.२.५ — पुरवर्गः
निशान्तवस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम् ।गृहाः पुंसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालयाः ॥
घर के और नाम — निशान्त, वस्त्य, सदन, भवन, आगार, मन्दिर, गृह (पुं॰ बहुवचन में), निकाय्य, निलय, आलय।
अमरकोश २.६.३० — मनुष्यवर्गः
भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम् ।प्रजावती भ्रातृजाया मातुलानी तु मातुली ॥
भाइयों की पत्नियाँ आपस में — यातृ (देवरानी-जेठानी)। भाई की पत्नी (भाभी) — प्रजावती, भ्रातृजाया। मामी — मातुलानी, मातुली।
अमरकोश २.७.६० — ब्रह्मवर्गः
परिवेत्तानुजोऽनूढे ज्येष्ठे दारपरिग्रहात् ।परिवित्तिस्तु तज्ज्यायान्विवाहोपयमौ समौ ॥
बड़े भाई के अविवाहित रहते विवाह करने वाला छोटा भाई — परिवेत्ता; उसका बड़ा भाई — परिवित्ति। विवाह — विवाह, उपयम —
अमरकोश २.९.६१ — वैश्यवर्गः
अनड्वान्सौरभेयो गौरुक्ष्णां संहतिरौक्षकम् ।गव्या गोत्रा गवां वत्सधेन्वोर्वात्सकधैनुके ॥
बैल के और नाम — अनड्वान्, सौरभेय, गो। बैलों का समूह — औक्षक। गायों का समूह — गव्या, गोत्रा। बछड़ों का — वात्सक; दुधारू गायों का — धैनुक।
अमरकोश ३.१.११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अधिभूर्नायको नेता प्रभुः परिवृढोऽधिपः ।अधिकर्द्धिः समृद्धः स्यात्कुटुम्बव्यापृतस्तु यः ॥
स्वामी के और नाम — अधिभू, नायक, नेता, प्रभु, परिवृढ, अधिप। बहुत समृद्ध — अधिकर्द्धि, समृद्ध। जो परिवार (के पालन) में लगा हो —
अमरकोश ३.१.१२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्यादभ्यागारिकस्तस्मिन्नुपाधिश्च पुमानयम् ।वराङ्गरूपोपेतो यस्सिंहसंहननो हि सः ॥
(परिवार-पालन में लगा व्यक्ति) — अभ्यागारिक, उपाधि (पुं॰)। सुन्दर अंगों और रूप से युक्त (सुडौल) — सिंहसंहनन।
अमरकोश ३.३.१७४ — नानार्थवर्गः
स्वर्णेऽपि राः परिकरः पर्यङ्कपरिवारयोः ।मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याच्छारो वायौ स तु त्रिषु ॥
रै — सोना भी (धन भी)। परिकर — पलंग, परिवार (और कमरबन्द)। तार — मोती की चमक/शुद्धता (और ऊँचा स्वर, तारा)। शार — वायु (पुं॰); चितकबरा (तीनों लिङ्ग) —
अमरकोश ३.३.१७७ — नानार्थवर्गः
अभिहारोऽभियोगे च चौर्ये सन्नहनेऽपि च ।स्याज्जङ्गमे परीवारः खड्गकोषे परिच्छदे ॥
अभिहार — आक्रमण, चोरी, कवच पहनना। परीवार — परिजन, म्यान, साज़-सामान।
अमरकोश ३.३.१८६ — नानार्थवर्गः
त्रिषु क्रूरेऽधमेऽल्पेऽपि क्षुद्रं मात्रा परिच्छदे ।अल्पे च परिमाणे सा मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे ॥
क्षुद्र — क्रूर, नीच, थोड़ा (तीनों लिङ्ग)। मात्रा — परिवार/सामग्री, थोड़ा, परिमाण (और स्वर-मात्रा)। मात्र — सम्पूर्ण, केवल (निश्चय)।
अमरकोश ३.३.२५२ — नानार्थवर्गः
तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मौ प्रग्राहः प्रग्रहोऽपि च ।पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः ॥
प्रग्राह/प्रग्रह — तराज़ू की डोरी, घोड़े आदि की लगाम (और बन्दी)। परिग्रह — पत्नी, परिवार, ग्रहण करना, मूल (जड़), शाप।