📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "परीत" के २३ परिणाम
अमरकोश १.३.१ — दिग्वर्गः
दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः ।प्राच्यवाचीप्रतीच्यस्ताः पूर्वदक्षिणपश्चिमाः ॥
दिशा के नाम — दिश्, ककुभ्, काष्ठा, आशा, हरित् (स्त्रीलिङ्ग)। प्राची, अवाची, प्रतीची — ये क्रमशः पूर्व, दक्षिण और पश्चिम दिशाएँ हैं।
अमरकोश १.४.२९ — कालवर्गः
प्रशस्तवाचकान्यमून्ययः शुभावहो विधिः ।दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ॥
ये (मतल्लिका आदि) श्रेष्ठता के वाचक हैं। शुभ फल देने वाला विधान 'अय' कहलाता है। भाग्य के नाम — दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति (स्त्री॰), विधि।
अमरकोश १.५.९ — धीवर्गः
गोचरा इन्द्रियार्थाश्च हृषीकं विषयीन्द्रियम् ।कर्मेन्द्रियं तु पाय्वादि मनोनेत्रादि धीन्द्रियम् ॥
विषयों के और नाम — गोचर, इन्द्रियार्थ। इन्द्रिय के नाम — हृषीक, विषयी, इन्द्रिय। गुदा आदि 'कर्मेन्द्रिय', और मन, नेत्र आदि 'ज्ञानेन्द्रिय' (धीन्द्रिय) हैं।
अमरकोश १.६.२३ — शब्दादिवर्गः
श्राव्यं हृद्यं मनोहारि विस्पष्टं प्रकटोदितम् ।अथ म्लिष्टमविस्पष्टं वितथं त्वनृतं वचः ॥
सुनने योग्य, हृदय को प्रिय, मनोहर वचन; स्पष्ट रूप से कहा गया — विस्पष्ट, प्रकटोदित; अस्पष्ट — म्लिष्ट, अविस्पष्ट; झूठा वचन — वितथ, अनृत।
अमरकोश २.८.२९ — क्षत्रियवर्गः
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुत्तरः काल आयतिः ।सांदृष्टिकं फलं सद्य उदर्कः फलमुत्तरम् ॥
वर्तमान समय — तत्काल, तदात्व। भविष्य का समय — आयति। तुरन्त मिलने वाला फल — सान्दृष्टिक। बाद में मिलने वाला फल — उदर्क।
अमरकोश २.८.१०९ — क्षत्रियवर्गः
अजन्यं क्लीबमुत्पात उपसर्गः समं त्रयम् ।मूर्छा तु कश्मलं मोहोऽप्यवमर्दस्तु पीडनम् ॥
अपशकुन/उपद्रव — अजन्य (नपुं॰), उत्पात, उपसर्ग। मूर्च्छा — मूर्छा, कश्मल, मोह। (शत्रु द्वारा) रौंदना — अवमर्द, पीडन।
अमरकोश २.१०.१९ — शूद्रवर्गः
दक्षे तु चतुरपेशलपटवः सूत्थान उष्णश्च ।चण्डालप्लवमातङ्गदिवाकीर्तिजनङ्गमाः ॥
कुशल/फुर्तीला — दक्ष, चतुर, पेशल, पटु, सूत्थान, उष्ण। चाण्डाल के नाम — चण्डाल, प्लव, मातंग, दिवाकीर्ति, जनंगम —
अमरकोश ३.२.७ — सङ्कीर्णवर्गः
वर्धनं छेदनेऽथ द्वे आनन्दनसभाजने ।आप्रच्छन्नमथाम्नायः सम्प्रदायः क्षये क्षिया ॥
काटना — वर्धन, छेदन। (मिलने पर) कुशल-प्रश्न आदि से प्रसन्न करना — आनन्दन, सभाजन, आप्रच्छन्न। गुरु-परम्परा से प्राप्त उपदेश — आम्नाय, सम्प्रदाय। क्षय — क्षय, क्षिया।
अमरकोश ३.२.१८ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रवाहस्तु प्रवृत्तिः स्यात्प्रवहो गमनं बहिः ।वियामो वियमो यामो यमः संयामसंयमौ ॥
लगातार बहना/चलना — प्रवाह, प्रवृत्ति। बाहर जाना — प्रवह। संयम — वियाम, वियम, याम, यम, संयाम, संयम।
अमरकोश ३.३.७ — नानार्थवर्गः
किष्कुर्हस्ते वितस्तौ च शूककीटे च वृश्चिकः ।प्रतिकूले प्रतीकस्त्रिष्वेकदेशे तु पुंस्ययम् ॥
किष्कु — हाथ (माप), बित्ता। वृश्चिक — बिच्छू, रोयेंदार कीड़ा (और वृश्चिक राशि)। प्रतीक — विपरीत (तीनों लिङ्ग); अंग/भाग (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.४२ — नानार्थवर्गः
रसे कटुः कट्वकार्ये त्रिषु मत्सरतीक्ष्णयोः ।रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे ॥
कटु — कड़वा रस (पुं॰); न करने योग्य काम (नपुं॰); ईर्ष्यालु, तीखा (तीनों लिङ्ग)। रिष्ट — कुशल, अशुभ, अभाव। अरिष्ट — शुभ, अशुभ (दोनों!)।
अमरकोश ३.३.७४ — नानार्थवर्गः
विस्तारवल्लयोर्व्रततिर्वसती रात्रिवेश्मनोः ।क्षयार्चयोरपचितिः सातिर्दानावसानयोः ॥
व्रतति — फैलाव, लता। वसति — रात, निवास। अपचिति — क्षय, पूजा। साति — दान, अन्त।
अमरकोश ३.३.८३ — नानार्थवर्गः
वार्तं फल्गुन्यरोगे च त्रिष्वप्सु च घृतामृते ।कलधौतं रूप्यहेम्नोर्निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः ॥
वार्त — निःसार, नीरोग (तीनों लिङ्ग)। घृत, अमृत — जल भी (घी, अमृत भी)। कलधौत — चाँदी, सोना। निमित्त — कारण, लक्षण (शकुन)।
अमरकोश ३.३.९० — नानार्थवर्गः
द्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ ।सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ॥
शुक्त — खट्टा, कठोर। शिति — सफ़ेद, काला (दोनों!)। सत् — सत्य, सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य।
अमरकोश ३.३.१५३ — नानार्थवर्गः
वामौ वल्गुप्रतीपौ द्वावधमौ न्यूनकुत्सितौ ।जीर्णं च परिभुक्तं च यातयाममिदं द्वयम् ॥
वाम — सुन्दर, विपरीत (और बायाँ)। अधम — कम, निन्दित। यातयाम — पुराना (बासी), भोगा हुआ (जूठा)।
अमरकोश ३.३.१५८ — नानार्थवर्गः
व्यसनान्यशुभं दैवं विपदित्यनयास्त्रयः ।अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रेदोषे दण्डेऽप्यथापदि ॥
अनय — विपत्ति, अशुभ, भाग्य (दुर्भाग्य)। अत्यय — उल्लंघन, कष्ट, दोष, दण्ड (और नाश)। विपत्ति के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.१९६ — नानार्थवर्गः
छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि च ।मुस्तेऽपि पिठरं राजकशेरुण्यपि नागरम् ॥
(अन्तर —) छिद्र, अपना (आत्मीय), बिना, बाहर, अवसर, मध्य, अन्तरात्मा। पिठर — नागरमोथा भी (हाँडी भी)। नागर — राजकसेरू भी (सोंठ भी, नागरिक भी)।
अमरकोश ३.३.१९९ — नानार्थवर्गः
उपर्युदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः ।एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मोत्तमाः पराः ॥
उत्तर — ऊपर, उत्तर दिशा, श्रेष्ठ (और बाद का, जवाब)। अनुत्तर — इनके विपरीत (नीचे, दक्षिण, अश्रेष्ठ), और सर्वश्रेष्ठ भी (जिससे उत्तम कोई नहीं)! पर — दूर, अन्य, उत्तम।
अमरकोश ३.३.२१३ — नानार्थवर्गः
प्रवालमङ्कुरेऽप्यस्त्री त्रिषु स्थूलं जडेऽपि च ।करालो दन्तुरे तुङ्गे चारौ दक्षे च पेशलः ॥
प्रवाल (पुं॰/नपुं॰) — नया अंकुर भी (मूँगा भी)। स्थूल — जड़ (मूर्ख) भी (मोटा भी)। कराल — बड़े दाँतों वाला, ऊँचा (भयानक)। पेशल — सुन्दर, कुशल।
अमरकोश ३.३.२२६ — नानार्थवर्गः
रहः प्रकाशौ वीकाशौ निर्वेशो भृतिभोगयोः ।कृतान्ते पुंसि कीनाशः क्षुद्रकर्षकयोस्त्रिषु ॥
वीकाश — एकान्त, प्रकाश (दोनों)। निर्वेश — वेतन, उपभोग। कीनाश — यमराज (पुं॰); कंजूस, किसान (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२५७ — नानार्थवर्गः
स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदेऽवधारणे ।सकृत्सहैकवारे चाप्याराद्दूरसमीपयोः ॥
'स्वित्' — प्रश्न, तर्क ('किंस्वित्?')। 'तु' — भेद (परन्तु), निश्चय। 'सकृत्' — साथ, एक बार। 'आरात्' — दूर, निकट (दोनों!)।
अमरकोश ३.३.२५९ — नानार्थवर्गः
खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे बत ।हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः ॥
'बत' — खेद, दया, सन्तोष, आश्चर्य, सम्बोधन। 'हन्त' — हर्ष, दया, वाक्य-आरम्भ, विषाद।
अमरकोश ३.४.१६ — अव्ययवर्गः
प्रागतीतार्थकं नूनमवश्यं निश्चये द्वयम् ।संवद्वर्षेऽवरे त्वर्वागामेवं स्वयमात्मना ॥
पहले (बीता हुआ) — प्राक्। निश्चय — नूनम्, अवश्यम्। वर्ष — संवत्। नीचे/इधर (बाद) — अर्वाक्। हाँ — आम्। अपने आप — स्वयम्।