📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "पला" के १८ परिणाम
अमरकोश १.३.११ — दिग्वर्गः
शम्पाशतह्रदाह्रादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभा ।तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि ॥
बिजली के नाम — शम्पा, शतह्रदा, ह्रादिनी, ऐरावती, क्षणप्रभा, तडित्, सौदामिनी, विद्युत्, चंचला, चपला।
अमरकोश १.५.१५ — धीवर्गः
कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकः ।पीतो गौरो हरिद्राभः पलाशो हरितो हरित् ॥
काले रंग के नाम — कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल, श्यामल, मेचक। पीले के — पीत, गौर, हरिद्राभ। हरे के — पालाश, हरित, हरित्।
अमरकोश १.६.१७ — शब्दादिवर्गः
सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः ।चोद्यमाक्षेपाभियोगौ शापाक्रोशौ दुरेषणा ॥
सुन्दर वचन — सुप्रलाप, सुवचन; सत्य को छिपाना — अपलाप, निह्नव; आपत्ति/प्रश्न — चोद्य, आक्षेप, अभियोग; शाप — शाप, आक्रोश, दुरेषणा।
अमरकोश २.३.४ — शैलवर्गः
पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः शिला दृषत् ।कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गं प्रपातस्त्वतटो भृगुः ॥
पत्थर के नाम — पाषाण, प्रस्तर, ग्रावन्, उपल, अश्मन्, शिला, दृषद्; चोटी — कूट (पुं॰/नपुं॰), शिखर, शृंग; खड़ी ढलान/गिरने का स्थान — प्रपात, अतट, भृगु।
अमरकोश २.३.६ — शैलवर्गः
दरी तु कन्दरो वा स्त्री देवखातबिले गुहा ।गह्वरं गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलोपला गिरेः ॥
पर्वत की खोह — दरी, कन्दर (पुं॰/स्त्री॰); प्राकृतिक गुफ़ा — देवखात, बिल, गुहा, गह्वर; पर्वत से गिरी बड़ी चट्टानें — गण्डशैल।
अमरकोश २.४.५ — वनौषधिवर्गः
वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः ।अनोकहः कुटः शालः पलाशी द्रुद्रुमागमाः ॥
वृक्ष के नाम — वृक्ष, महीरुह, शाखी, विटपी, पादप, तरु, अनोकह, कुट, शाल, पलाशी, द्रु, द्रुम, अगम।
अमरकोश २.४.१४ — वनौषधिवर्गः
पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमान् ।पल्लवोऽस्त्री किसलयं विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम् ॥
पत्ते के नाम — पत्र, पलाश, छदन, दल, पर्ण, छद (पुं॰); नई कोंपल — पल्लव (पुं॰/नपुं॰), किसलय; वृक्ष का फैलाव — विस्तार, विटप (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.२९ — वनौषधिवर्गः
अक्षोटकन्दरालौ द्वावङ्कोटे तु निकोचकः ।पलाशे किंशुकः पर्णो वातपोतोऽथ वेतसे ॥
पहाड़ी पीलू/अखरोट — अक्षोट, कन्दराल; अंकोल — अंकोट, निकोचक; ढाक (पलाश) के नाम — पलाश, किंशुक, पर्ण, वातपोथ। बेंत के अर्थ में —
अमरकोश २.४.९६ — वनौषधिवर्गः
कालमेषी कृष्णफली बाकुची पूतिफल्यपि ।कृष्णोपकुल्या वैदेही मागधी चपला कणा ॥
बावची के और नाम — कालमेषी, कृष्णफली, बाकुची, पूतिफली। पीपल (पिप्पली) के नाम — कृष्णा, उपकुल्या, वैदेही, मागधी, चपला, कणा —
अमरकोश २.४.१४७ — वनौषधिवर्गः
प्रपुन्नाडस्त्वेडगजो दद्रुघ्नश्चक्रमर्दकः ।पद्माट उरणाख्यश्च पलाण्डुस्तु सुकन्दकः ॥
चकवड़ (पुन्नाड) के नाम — प्रपुन्नाट, एडगज, दद्रुघ्न, चक्रमर्दक, पद्माट, उरणाख्य। प्याज़ के नाम — पलाण्डु, सुकन्दक।
अमरकोश २.४.१५४ — वनौषधिवर्गः
संस्पर्शाथ शटी गन्धमूली षड्ग्रन्थिकेत्यपि ।कर्चूरोऽपि पलाशोऽथ कारवेल्लः कठिल्लकः ॥
चक्रवर्तिनी का और नाम — संस्पर्शा। कचूर (शटी) के नाम — शटी, गन्धमूली, षड्ग्रन्थिका, कर्चूर, पलाश। करेला के नाम — कारवेल्ल, कठिल्लक —
अमरकोश २.७.४९ — ब्रह्मवर्गः
पवित्रः प्रयतः पूतः पाषण्डाः सर्वलिङ्गिनः ।पालाशो दण्ड आषाढो व्रते राम्भस्तु वैणवः ॥
पवित्र — पवित्र, प्रयत, पूत। (वेद-विरुद्ध) सब प्रकार के वेश धारण करने वाले — पाषण्ड। ब्रह्मचर्य-व्रत में पलाश का दण्ड — आषाढ; बाँस का दण्ड — राम्भ, वैणव।
अमरकोश २.८.१११ — क्षत्रियवर्गः
प्रद्रावोद्द्रावसंद्रावसंदावा विद्रवो द्रवः ।अपक्रमोऽपयानं च रणे भङ्गः पराजयः ॥
भागना — प्रद्राव, उद्द्राव, सन्द्राव, सन्दाव, विद्रव, द्रव, अपक्रम, अपयान। युद्ध में हार — भंग, पराजय।
अमरकोश २.९.२२ — वैश्यवर्गः
धान्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः ।नाडी नालञ्च काण्डोऽस्य पलालोऽस्त्री सनिष्फलः ॥
अनाज — धान्य, व्रीहि, स्तम्बकरि। घास आदि का गुच्छा — स्तम्ब, गुच्छ। उसका डण्ठल — नाडी, नाल। दानों से रहित डण्ठल (पुआल) — पलाल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.५२ — वैश्यवर्गः
तत्तु शुष्कं करीषोऽस्त्री दुग्धं क्षीरं पयस्समम् ।पयस्यमाज्यदध्यादि द्रप्स्यं दधि घनेतरत् ॥
सूखा गोबर (उपला) — करीष (पुं॰/नपुं॰)। दूध — दुग्ध, क्षीर, पयस्। दूध से बने घी, दही आदि — पयस्य। पतला दही — द्रप्स्य।
अमरकोश २.९.१०९ — वैश्यवर्गः
पाक्योऽथ सर्जिकाक्षारः कापोतः सुखवर्चकः ।सौवर्चलं स्याद्रुचकं त्वक्क्षीरी वंशरोचना ॥
जवाखार का और नाम — पाक्य। सज्जीखार — सर्जिकाक्षार, कापोत, सुखवर्चक; सौवर्चल, रुचक। वंशलोचन (बाँस से निकलने वाला) — त्वक्क्षीरी, वंशरोचना।
अमरकोश ३.३.१०४ — नानार्थवर्गः
पर्याहारश्च मार्गश्च विवधौ वीवधौ च तौ ।परिधिर्यज्ञियतरोः शाखायामुपसूर्यके ॥
विवध/वीवध — बहँगी (कन्धे पर बोझ), मार्ग। परिधि — यज्ञ-वृक्ष (पलाश) की शाखा (जो वेदी के चारों ओर रखी जाए), सूर्य-चन्द्र के चारों ओर का मण्डल (प्रभामण्डल)।
अमरकोश ३.३.२०८ — नानार्थवर्गः
लीला विलासक्रिययोरुपला शर्करापि च ।शोणितेऽम्भसि कीलालं मूलमाद्ये शिफाभयोः ॥
लीला — विलास (क्रीड़ा), क्रिया। उपला — शक्कर भी (पत्थर भी)। कीलाल — रक्त, जल। मूल — आरम्भ, जड़, मूल नक्षत्र (और पूँजी)।