📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "पहा" के १० परिणाम
अमरकोश १.६.२२ — शब्दादिवर्गः
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ।सोल्लुण्ठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् ॥
न कहने योग्य वचन — अनक्षर, अवाच्य; झूठे अर्थ वाला — आहत; व्यंग्य-उपहास सहित — सोल्लुण्ठन, सोत्प्रास; प्रेम-क्रीड़ा की ध्वनि — मणित।
अमरकोश २.३.७ — शैलवर्गः
दन्तकास्तु बहिस्तिर्यक्प्रदेशान्निर्गता गिरेः ।खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्पादाः प्रत्यन्तपर्वताः ॥
पर्वत से तिरछे बाहर निकली चट्टानें — दन्तक; खान — खनि (स्त्री॰), आकर; मुख्य पर्वत के पास के छोटे पर्वत — पाद, प्रत्यन्तपर्वत।
अमरकोश २.४.२९ — वनौषधिवर्गः
अक्षोटकन्दरालौ द्वावङ्कोटे तु निकोचकः ।पलाशे किंशुकः पर्णो वातपोतोऽथ वेतसे ॥
पहाड़ी पीलू/अखरोट — अक्षोट, कन्दराल; अंकोल — अंकोट, निकोचक; ढाक (पलाश) के नाम — पलाश, किंशुक, पर्ण, वातपोथ। बेंत के अर्थ में —
अमरकोश २.४.६६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णमग्निमन्थः स्यात्कर्णिका गणिकारिका ।जयोऽथ कुटजः शक्रो वत्सको गिरिमल्लिका ॥
अरणी के और नाम — श्रीपर्ण, अग्निमन्थ, कर्णिका, गणिकारिका, जय। कुड़ा (कुटज) के नाम — कुटज, शक्र, वत्सक, गिरिमल्लिका।
अमरकोश २.४.१४३ — वनौषधिवर्गः
किराततिक्तो भूनिम्बोऽनार्यतिक्तोऽथ सप्तला ।विमला सातला भूरिफेना चर्मकषेत्यपि ॥
चिरायता के नाम — किराततिक्त, भूनिम्ब, अनार्यतिक्त। सातला (थूहर-भेद) के नाम — सप्तला, विमला, सातला, भूरिफेना, चर्मकषा।
अमरकोश २.५.२३ — सिंहादिवर्गः
स एव च चिरञ्जीवी चैकदृष्टिश्च मौकुलिः ।द्रोणकाकस्तु काकोलो दात्यूहः कालकण्ठकः ॥
कौवे के और नाम — चिरंजीवी, एकदृष्टि, मौकुलि। पहाड़ी (बड़ा) कौवा — द्रोणकाक, काकोल। जलकाक/काले कण्ठ का पक्षी — दात्यूह, कालकण्ठक।
अमरकोश २.८.२८ — क्षत्रियवर्गः
उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा ।यौतकादि तु यद्देयं सुदायो हरणं च तत् ॥
भेंट/उपहार — उपायन, उपग्राह्य, उपहार, उपदा। विवाह आदि में (कन्या को) दी जाने वाली वस्तुएँ — सुदाय, हरण।
अमरकोश ३.२.१६ — सङ्कीर्णवर्गः
अपहारस्त्वपचयः समाहारः समुच्चयः ।प्रत्याहार उपादानं विहारस्तु परिक्रमः ॥
हरण/कमी — अपहार, अपचय। संग्रह — समाहार, समुच्चय। (इन्द्रियों को) खींच लेना — प्रत्याहार, उपादान। घूमना-फिरना (सैर) — विहार, परिक्रम।
अमरकोश ३.३.२०३ — नानार्थवर्गः
स्यात्कुरङ्गेऽपि कमलः प्रावारेऽपि च कम्बलः ।करोपहारयोः पुंसि बलिः प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम् ॥
कमल — हिरण भी (कमल-फूल भी)। कम्बल — ओढ़ना (चादर) भी। बलि — कर, भेंट (पुं॰); (त्वचा की) झुर्री (स्त्री॰; 'वली')।
अमरकोश ३.३.२५३ — नानार्थवर्गः
दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः ।व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः ॥
गृहाः — पत्नी भी (पुं॰ बहुवचन; घर भी)। आरोह — सुन्दर स्त्री का नितम्ब भी (चढ़ाई भी)। व्यूह — समूह भी (सेना-रचना भी)। अहि — वृत्रासुर भी (साँप भी)। तमोपह — अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य।