📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "पाण" के ५७ परिणाम
अमरकोश १.१.२१ — स्वर्गवर्गः
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ।पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥
विष्णु के और नाम — उपेन्द्र, इन्द्रावरज, चक्रपाणि, चतुर्भुज, पद्मनाभ, मधुरिपु, वासुदेव, त्रिविक्रम।
अमरकोश १.१.२६ — स्वर्गवर्गः
नीलाम्बरो रौहिणेयस्तालाङ्को मुसली हली ।सङ्कर्षणः सीरपाणिः कालिन्दीभेदनो बलः ॥
बलराम के और नाम — नीलाम्बर, रौहिणेय, तालाङ्क, मुसली, हली, संकर्षण, सीरपाणि, कालिन्दीभेदन, बल।
अमरकोश १.५.१३ — धीवर्गः
पूतिगन्धिस्तु दुर्गन्धो विस्रं स्यादामगन्धि यत् ।शुक्लशुभ्रशुचिश्वेतविशदश्येतपाण्डरः ॥
दुर्गन्ध — पूतिगन्धि, दुर्गन्ध; कच्चे मांस आदि की गन्ध — विस्र, आमगन्धि। सफ़ेद रंग के नाम — शुक्ल, शुभ्र, शुचि, श्वेत, विशद, श्येत, पाण्डर —
अमरकोश १.५.१४ — धीवर्गः
अवदातः सितो गौरो वलक्षो धवलोऽर्जुनः ।हरिणः पाण्डुरः पाण्डुरीषत्पाण्डुस्तु धूसरः ॥
सफ़ेद के और नाम — अवदात, सित, गौर, वलक्ष, धवल, अर्जुन। पीलापन लिये सफ़ेद — हरिण, पाण्डुर, पाण्डु। हल्का धूमिल सफ़ेद — धूसर।
अमरकोश १.७.९ — नाट्यवर्गः
वाद्यप्रभेदा डमरुमड्डुडिण्डिमझर्झराः ।मर्दलः पणवोऽन्ये च नर्तकीलासिके समे ॥
डमरू, मड्डु, डिण्डिम, झर्झर, मर्दल, पणव आदि वाद्यों के भेद हैं। नर्तकी और लासिका समानार्थक हैं।
अमरकोश १.७.२१ — नाट्यवर्गः
दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयानकम् ।भयङ्करं प्रतिभयं रौद्रं तूग्रममी त्रिषु ॥
भयानक के और नाम — दारुण, भीषण, भीष्म, घोर, भीम, भयानक, भयंकर, प्रतिभय। रौद्र के — रौद्र, उग्र। ये सब तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश २.४.५२ — वनौषधिवर्गः
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमीसक्तुफला शिवा ।पिण्डीतको मरुबकः श्वसनः करहाटकः ॥
छोटी शमी — शमीर; शमी (छोंकर) के नाम — शमी, सक्तुफला, शिवा। मैनफल के नाम — पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक —
अमरकोश २.६.५ — मनुष्यवर्गः
कृताभिषेका महिषी भोगिन्योऽन्या नृपस्त्रियः ।पत्नी पाणिगृहीती च द्वितीया सहधर्मिणी ॥
राज्याभिषेक वाली रानी — महिषी (पटरानी); राजा की अन्य स्त्रियाँ — भोगिनी। पत्नी के नाम — पत्नी, पाणिगृहीती, द्वितीया, सहधर्मिणी —
अमरकोश २.६.१३ — मनुष्यवर्गः
शूद्री शूद्रस्य भार्या स्याच्छूद्रा तज्जातिरेव च ।आभीरी तु महाशूद्री जातिपुंयोगयोः समा ॥
शूद्र की पत्नी — शूद्री; शूद्र जाति की स्त्री — शूद्रा। अहीर स्त्री — आभीरी, महाशूद्री (जाति और पत्नी, दोनों अर्थों में समान)।
अमरकोश २.६.२५ — मनुष्यवर्गः
पैतृष्वसेयः स्यात्पैतृष्वस्रीयश्च पितृष्वसुः ।सुता मातृष्वसुश्चैवं वैमात्रेयो विमातृजः ॥
बुआ का पुत्र — पैतृष्वसेय, पैतृष्वस्रीय; इसी प्रकार मौसी के पुत्र (मातृष्वसेय, मातृष्वस्रीय)। सौतेली माँ का पुत्र — वैमात्रेय, विमातृज।
अमरकोश २.६.३६ — मनुष्यवर्गः
अमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलकः ।भ्रात्रीयो भ्रातृजो भ्रातृभगिन्यौ भ्रातरावुभौ ॥
पति के जीवित रहते उपपति से उत्पन्न पुत्र — कुण्ड; पति की मृत्यु के बाद — गोलक। भतीजा — भ्रात्रीय, भ्रातृज। भाई-बहन दोनों को मिलाकर — 'भ्रातरौ' (द्विवचन)।
अमरकोश २.६.४३ — मनुष्यवर्गः
वर्षीयान्दशमी ज्यायान्पूर्वजस्त्वग्रियोऽग्रजः ।जघन्यजे स्युः कनिष्ठयवीयोऽवरजानुजाः ॥
अत्यन्त वृद्ध — वर्षीयान्, दशमी (नब्बे वर्ष पार), ज्यायान्। बड़ा भाई — पूर्वज, अग्रिय, अग्रज। छोटा भाई — जघन्यज, कनिष्ठ, यवीयान्, अवरज, अनुज।
अमरकोश २.६.४७ — मनुष्यवर्गः
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः ।ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥
खुर जैसी (चपटी) नाक वाला — खुरणा, खुरणस। फैले घुटनों वाला — प्रज्ञु, प्रगतजानुक। ऊँचे घुटनों वाला — ऊर्ध्वज्ञु, ऊर्ध्वजानु। सटे घुटनों वाला — संज्ञु, संहतजानुक।
अमरकोश २.६.७६ — मनुष्यवर्गः
कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे ।स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः ॥
कमर के पीछे के दो गड्ढे — कूपक, ककुन्दर (पुं॰/नपुं॰)। नितम्ब के मांसपिण्ड — स्फिच् (स्त्री॰), कटिप्रोथ। आगे कहे जाने वाले (जननांगों) के लिये — उपस्थ।
अमरकोश २.६.८२ — मनुष्यवर्गः
मणीबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः ।पञ्चशाखः शयः पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदेशिनी ॥
कलाई से छोटी उँगली तक हाथ का बाहरी भाग — करभ। हाथ — पंचशाख, शय, पाणि। तर्जनी उँगली — तर्जनी, प्रदेशिनी।
अमरकोश २.६.८५ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः ।पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ ॥
अँगूठे से छोटी उँगली तक फैलाने की दूरी — वितस्ति, द्वादशांगुल (बालिश्त)। उँगलियाँ फैला हुआ हाथ — चपेट (थप्पड़), प्रतल, प्रहस्त।
अमरकोश २.६.८६ — मनुष्यवर्गः
द्वौ संहतौ संहतलप्रतलौ वामदक्षिणौ ।पाणिर्निकुब्जः प्रसृतिस्तौ युतावञ्जलिः पुमान् ॥
दोनों (बायाँ-दायाँ) हथेलियाँ फैलाकर मिलाना — संहतल, प्रतल। अधमुड़ा (कटोरी जैसा) एक हाथ — प्रसृति। वैसे दो हाथ जोड़ने पर — अंजलि (पुं॰)।
अमरकोश २.६.८८ — मनुष्यवर्गः
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् ।ऊर्ध्वविस्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु ॥
दोनों बाँहें हाथों सहित दोनों ओर फैलाने पर बीच की दूरी — व्याम (पुरसा)। बाँहें ऊपर उठाए खड़े मनुष्य की ऊँचाई का माप — पौरुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.६.१२६ — मनुष्यवर्गः
लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावोऽलक्तो द्रुमामयः ।लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञमथ जायकम् ॥
लाख — लाक्षा, राक्षा, जतु (नपुं॰), याव, अलक्त, द्रुमामय। लौंग — लवंग, देवकुसुम, श्रीसंज्ञ। एक सुगन्धित लकड़ी — जायक —
अमरकोश २.७.६१ — ब्रह्मवर्गः
तथा परिणयोद्वाहोपयामाः पाणिपीडनम् ।व्यवायो ग्राम्यधर्मो मैथुनं निधुवनं रतम् ॥
विवाह के और नाम — परिणय, उद्वाह, उपयाम, पाणिपीडन। दाम्पत्य-सम्बन्ध — व्यवाय, ग्राम्यधर्म, मैथुन, निधुवन, रत।
अमरकोश २.८.५४ — क्षत्रियवर्गः
पाण्डुकम्बलसंवीतः स्यन्दनः पाण्डुकम्बली ।रथे काम्बलवास्त्राद्याः कम्बलादिभिरावृते ॥
सफ़ेद कम्बल से ढका रथ — पाण्डुकम्बली। कम्बल, वस्त्र आदि से ढके रथ — काम्बल, वास्त्र आदि।
अमरकोश २.८.७१ — क्षत्रियवर्गः
चर्मी फलकपाणिः स्यात्पताकी वैजयन्तिकः ।अनुप्लवः सहायश्चानुचरोऽभिचरः समाः ॥
ढाल वाला — चर्मी, फलकपाणि। ध्वज लेकर चलने वाला — पताकी, वैजयन्तिक। सहायक/अनुचर — अनुप्लव, सहाय, अनुचर, अभिचर।
अमरकोश २.८.७४ — क्षत्रियवर्गः
जय्यो यः शक्यते जेतुं जेयो जेतव्यमात्रके ।जैत्रस्तु जेता यो गच्छत्यलं विद्विषतः प्रति ॥
जिसे जीता जा सके — जय्य। जिसे (केवल) जीतना चाहिये — जेय। जो शत्रुओं पर भली-भाँति विजय प्राप्त करे — जैत्र, जेता।
अमरकोश २.८.७८ — क्षत्रियवर्गः
ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनानीकिनी चमूः ।वरूथिनी बलं सैन्यं चक्रं चानीकमस्त्रियाम् ॥
सेना के नाम — ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना, अनीकिनी, चमू, वरूथिनी, बल, सैन्य, चक्र, अनीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.८१ — क्षत्रियवर्गः
सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः ।अनीकिनी दशानीकिन्यक्षौहिण्यथ सम्पदि ॥
(क्रमशः) सेनामुख, गुल्म, गण, वाहिनी, पृतना, चमू, अनीकिनी; दस अनीकिनी मिलकर — अक्षौहिणी। सम्पत्ति के नाम —
अमरकोश २.८.८९ — क्षत्रियवर्गः
तूण्यां खड्गे तु निस्त्रिंशचन्द्रहासासिरिष्टयः ।कौक्षेयको मण्डलाग्रः करवालः कृपाणवत् ॥
तरकश — तूणी (स्त्री॰)। तलवार — खड्ग, निस्त्रिंश, चन्द्रहास, असि, रिष्टि, कौक्षेयक, मण्डलाग्र, करवाल, कृपाण।
अमरकोश २.९.७ — वैश्यवर्गः
यव्यं यवक्यं षष्टिक्यं यवादिभवनं हि यत् ।तिल्यं तैलीनवन्माषोमाणुभङ्गा द्विरूपता ॥
जौ आदि उगने वाले खेत — यव्य (जौ), यवक्य (यवक), षष्टिक्य (साठी धान)। तिल का खेत — तिल्य, तैलीन। उड़द, अलसी, अणु (धान-भेद) और भाँग के खेतों के भी दो-दो रूप होते हैं (माष्य-माषीण आदि)।
अमरकोश २.९.१४ — वैश्यवर्गः
निरीशं कुटकं फालः कृषको लाङ्गलं हलम् ।गोदारणं च शीरोऽथ शम्या स्त्री युगकीलकः ॥
हल का (लोहे का) फाल — फल, निरीश, कुटक, फाल, कृषक। हल — लांगल, हल, गोदारण, सीर। जुए की कील — शम्या (स्त्री॰), युगकीलक।
अमरकोश २.९.५३ — वैश्यवर्गः
घृतमाज्यं हविः सर्पिर्नवनीतं नवोद्घृतम् ।तत्तु हैयङ्गवीनं यद्ध्योगोदोहोद्भवं घृतम् ॥
घी — घृत, आज्य, हविस्, सर्पिस्। ताज़ा निकाला मक्खन — नवनीत। कल दुहे दूध (के दही) से बना ताज़ा घी/मक्खन — हैयंगवीन।
अमरकोश २.९.८२ — वैश्यवर्गः
पुमानुपनिधिर्न्यासः प्रतिदानं तदर्पणम् ।क्रये प्रसारितं क्रय्यं क्रेयं क्रेतव्यमात्रके ॥
धरोहर — उपनिधि (पुं॰), न्यास। धरोहर लौटाना — प्रतिदान। (बिक्री के लिये) फैलाकर रखी वस्तु — क्रय्य। केवल ख़रीदने योग्य वस्तु — क्रेय।
अमरकोश २.९.१०३ — वैश्यवर्गः
रीतिपुष्पं पुष्पकेतु पुष्पकं कुसुमाञ्जनम् ।पिञ्जरं पीतनं तालमालं च हरितालके ॥
पीतल का फूल (जस्ते का भस्म) — रीतिपुष्प, पुष्पकेतु, पौष्पक, कुसुमांजन। हरताल — पिंजर, पीतन, ताल, आल, हरितालक।
अमरकोश २.१०.१३ — शूद्रवर्गः
मार्दङ्गिका मौरजिकाः पाणिवादास्तु पाणिघाः ।वेणुध्माः स्युर्वैणविका वीणावादास्तु वैणिकाः ॥
मृदंग बजाने वाले — मार्दंगिक, मौरजिक। ताली बजाने वाले — पाणिवाद, पाणिघ। बाँसुरी बजाने वाले — वेणुध्म, वैणविक। वीणा बजाने वाले — वीणावाद, वैणिक।
अमरकोश २.१०.३४ — शूद्रवर्गः
आस्फोटनी वेधनिका कृपाणी कर्तरी समे ।वृक्षादनी वृक्षभेदी टङ्कः पाषाणदारणः ॥
(मोती आदि में) छेद करने का बर्मा — आस्फोटनी, वेधनिका। कैंची — कृपाणी, कर्तरी। पेड़ काटने की आरी/कुल्हाड़ी — वृक्षादनी, वृक्षभेदी। पत्थर तोड़ने की टाँकी — टंक, पाषाणदारण।
अमरकोश ३.१.१९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
भरण्यभुक्कर्मकरः कर्मकारस्तु तत्क्रियः ।अपस्नातो मृतस्नात आमिषाशी तु शौष्कुलः ॥
मज़दूरी लेकर काम करने वाला — भरण्यभुज्, कर्मकर। बिना वेतन (स्वयं) काम करने वाला — कर्मकार। मृतक के लिये स्नान किया हुआ — अपस्नात, मृतस्नात। मांसाहारी — आमिषाशी, शौष्कल।
अमरकोश ३.१.३४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
देवानञ्चति देवद्र्यङ्विष्वद्र्यङ्विष्वगञ्चति ।यस्सहाञ्चति सध्र्यङ्स स तिर्यङ्यस्तिरोऽञ्चति ॥
देवताओं की ओर जाने वाला — देवद्र्यङ्; सब ओर जाने वाला — विष्वद्र्यङ्; साथ जाने वाला — सध्र्यङ्; तिरछा जाने वाला — तिर्यङ्।
अमरकोश ३.१.१११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
क्षिप्रक्षुद्राभीप्सितपृथुपीवरबहुलप्रकर्षार्थाः ।साधिष्ठद्राघिष्ठस्फेष्ठगरिष्ठह्रसिष्ठवृन्दिष्ठाः ॥
ये क्रमशः शीघ्र, छोटा, प्रिय, विस्तृत, स्थूल और बहुल के अतिशय (सबसे अधिक) अर्थ में हैं। (वैसे ही) साधिष्ठ (सबसे दृढ़), द्राघिष्ठ (सबसे लम्बा), स्फेष्ठ (सबसे अधिक), गरिष्ठ (सबसे भारी), ह्रसिष्ठ (सबसे छोटा), वृन्दिष्ठ (सब…
अमरकोश ३.२.३५ — सङ्कीर्णवर्गः
निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्धनः ।स्तम्बघ्नस्तु स्तम्बघनः स्तम्बो येन निहन्यते ॥
जिस लकड़ी पर (दूसरी) लकड़ी रखकर छीली जाती है — उद्घन (बढ़ई की ठीहा)। जिससे घास का गुच्छा उखाड़ा जाता है (खुरपा) — स्तम्बघ्न, स्तम्बघन।
अमरकोश ३.२.३९ — सङ्कीर्णवर्गः
उदजस्तु पशुप्रेरणमकरणिरित्यादयः शापे ।गोत्रान्तेभ्यस्तस्य वृन्दमित्यौपगवकादिकम् ॥
पशुओं को हाँकना — उदज। शाप (कोसने) में 'अकरणि' (तेरा काम न बने!) आदि शब्द। गोत्र-नामों से समूह-अर्थ में — औपगवक (उपगु के वंशजों का समूह) आदि।
अमरकोश ३.३.५१ — नानार्थवर्गः
भृशप्रतिज्ञयोर्बाढं प्रगाढं भृशकृच्छ्रयोः ।शक्तस्थूलौ त्रिषु दृढौ व्यूढौ विन्यस्तसंहतौ ॥
बाढ — बहुत, 'हाँ' (स्वीकृति)। प्रगाढ — अत्यधिक, कष्ट। दृढ — समर्थ, मोटा/मज़बूत (तीनों लिङ्ग)। व्यूढ — (व्यूह में) सजाया, सटा हुआ।
अमरकोश ३.३.५७ — नानार्थवर्गः
हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या ।त्रिषु पाण्डौ च हरिणः स्थूणा स्तम्भेऽपि वेश्मनः ॥
हरिणी — हिरनी, सोने की प्रतिमा, हरे रंग वाली (और एक छन्द)। हरिण — पीला-सफ़ेद रंग (तीनों लिङ्ग; हिरण भी)। स्थूणा — घर का खम्भा भी (लोहे की मूर्ति भी)।
अमरकोश ३.३.६१ — नानार्थवर्गः
करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि ।प्राण्युत्पादे संसरणमसंबाधचमूगतौ ॥
करण — सबसे प्रमुख साधन, खेत, शरीर, इन्द्रिय। संसरण — प्राणियों का जन्म (संसार), (बिना रोक) सेना का चलना —
अमरकोश ३.३.६६ — नानार्थवर्गः
हस्तौ तु पाणिनक्षत्रे मरुतौ पवनामरौ ।यन्ता हस्तिपके सूते भर्ता धातरि पोष्टरि ॥
हस्त — हाथ, हस्त नक्षत्र (और एक माप)। मरुत् — वायु, देवता। यन्ता — महावत, सारथि। भर्ता — धारण करने वाला (विधाता), पालक (और पति)।
अमरकोश ३.३.९४ — नानार्थवर्गः
समर्थस्त्रिषु शक्तिस्थे सम्बद्धार्थे हितेऽपि च ।दशमीस्थौ क्षीणरागवृद्धौ वीथी पदव्यपि ॥
समर्थ — शक्तिशाली, सम्बद्ध अर्थ वाला (शब्द), हितकारी (तीनों लिङ्ग)। दशमीस्थ — आसक्ति-रहित, अति वृद्ध (नब्बे पार)। वीथी — मार्ग भी (पंक्ति, एक प्रकार का रूपक भी)।
अमरकोश ३.३.९५ — नानार्थवर्गः
आस्थानी यत्नयोरास्था प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः ।शास्त्रद्रविणयोर्ग्रन्थः संस्थाधारे स्थितौ मृतौ ॥
आस्था — सभा, प्रयत्न (और श्रद्धा)। प्रस्थ (पुं॰/नपुं॰) — पर्वत की समतल भूमि, एक माप। ग्रन्थ — शास्त्र, धन। संस्था — आधार, स्थिति (मर्यादा), मृत्यु।
अमरकोश ३.३.१५४ — नानार्थवर्गः
तुरङ्गगरुडौ तार्क्ष्यौ निलयापचयौ क्षयौ ।श्वशुर्यौ देवरश्यालौ भ्रातृव्यौ भ्रातृजद्विषौ ॥
तार्क्ष्य — घोड़ा, गरुड़। क्षय — घर, नाश। श्वशुर्य — देवर, साला। भ्रातृव्य — भतीजा, शत्रु।
अमरकोश ३.३.२०२ — नानार्थवर्गः
द्रुमप्रभेदमातङ्गकाण्डपुष्पाणि पीलवः ।कृतान्तानेहसोः कालश्चतुर्थेऽपि युगे कलिः ॥
पीलु — एक वृक्ष (पीलू), हाथी, बाण, फूल। काल — यमराज, समय (और काला)। कलि — चौथा युग भी (कलह भी)।
अमरकोश ३.३.२३४ — नानार्थवर्गः
कोषोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः ।द्यूतेऽक्षे शारिफलकेऽप्याकर्षोऽथाक्षमिन्द्रिये ॥
कोष (पुं॰/नपुं॰) — कली, म्यान, ख़ज़ाना, दिव्य (229 का ही 'ष' वाला रूप)। आकर्ष — जुआ, पासा, बिसात। अक्ष — इन्द्रिय (नपुं॰) —
अमरकोश ३.४.१३ — अव्ययवर्गः
समन्ततस्तु परितः सर्वतो विष्वगित्यपि ।अकामानुमतौ काममसूयोपगमेऽस्तु च ॥
चारों ओर — समन्ततः, परितः, सर्वतः, विष्वक्। अनिच्छा से अनुमति (भले ही) — कामम्। ईर्ष्या सहित स्वीकृति (होने दो!) — अस्तु।
अमरकोश ३.५.४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
तल्वृन्दे येनिकट्यत्रा वैरमैथुनिकादिवुन् ।स्त्रीभावादावनि क्तिण् ण्वुल्णच्ण्वुच्क्यब्युजिञ्ङ्नि शाः ॥
समूह के अर्थ में 'तल्' प्रत्यय (जनता, ग्रामता) स्त्रीलिङ्ग; वैर, मैथुन आदि में 'वुन्'; और भाव आदि में अनि, क्तिन् (गति, मति), ण्वुल्, णच्, ण्वुच्, क्यप्, युच् (कारणा), इञ्, श (क्रिया) आदि प्रत्ययों से बने शब्द स्त्रीलिङ…
अमरकोश ३.५.२३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
फलहेमशुल्बलोहसुखदुःखशुभाशुभम् ।जलपुष्पाणि लवणं व्यञ्जनान्यनुलेपनम् ॥
(नपुंसकलिङ्ग —) फल, सोना, ताँबा, लोहा, सुख, दुःख, शुभ, अशुभ, जल में उगने वाले फूल (कमल आदि), नमक, व्यंजन, लेप (के पर्याय)।
अमरकोश ३.५.२६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
द्वन्द्वैकत्वाव्ययीभावौ पथः संख्याव्ययात्परः ।षष्ठ्याश्छाया बहूनां चेद्विच्छायं संहतौ सभा ॥
(नपुंसक —) एकवचन (समाहार) द्वन्द्व (पाणिपादम्), अव्ययीभाव समास (उपकृष्णम्); संख्या या अव्यय के बाद 'पथ' (त्रिपथम्, विपथम्); बहुतों की छाया (षष्ठी-समास में — 'विच्छायम्' = पक्षियों की छाया); समूह अर्थ में 'सभा' —
अमरकोश ३.५.२७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
शालार्थापि परा राजामनुष्यार्थादराजकात् ।दासीसभं नृपसभं रक्षस्सभमिमा दिशः ॥
शाला (भवन) के अर्थ में भी 'सभा' शब्द — 'राजा' के पर्याय (राजा शब्द को छोड़कर) या अमनुष्य-वाची शब्द के बाद हो तो नपुंसक — दासीसभम्, नृपसभम्, रक्षःसभम् — ये उदाहरण हैं।
अमरकोश ३.५.२८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उपज्ञोपक्रमान्तश्च तदादित्वप्रकाशने ।कोपज्ञकोपक्रमादि कन्थोशीनरनामसु ॥
किसी वस्तु के 'आदि' (प्रथम आविष्कार/आरम्भ) को बताने में 'उपज्ञा' और 'उपक्रम' अन्त वाले शब्द नपुंसक (पाणिन्युपज्ञम् = पाणिनि द्वारा प्रथम रचा व्याकरण); उशीनर देश के नामों में 'कन्था' (सौशमिकन्थम्) नपुंसक।
अमरकोश ३.५.३२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लोकायतं हरितालं विदलस्थालबाह्लिकम् ।पुन्नपुंसकयोः शेषोऽर्धर्चपिण्याककण्टकाः ॥
(नपुंसक —) लोकायत (चार्वाक-दर्शन), हरिताल (हरताल), विदल, स्थाल (थाल), बाह्लिक (हींग)। अब शेष पुल्लिंग-नपुंसक दोनों में — अर्धर्च (आधी ऋचा), पिण्याक (खली), कण्टक (काँटा) —
अमरकोश ३.५.४० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षष्ठ्यन्तप्राक्पदाः सेनाछायाशालासुरानिशाः ।स्याद्वा नृसेनं श्वनिशं गोशालमितरे च दिक् ॥
जिनके पहले षष्ठी-विभक्ति का पद हो, ऐसे सेना, छाया, शाला, सुरा, निशा — विकल्प से स्त्री॰ या नपुं॰ — जैसे नृसेनम्/नृसेना, श्वनिशम्, गोशालम्/गोशाला आदि।
अमरकोश ३.५.४२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
त्रिषु पात्री पुटी वाटी पेटी कुवलदाडिमौ ।परं लिङ्गं स्वप्रधाने द्वन्द्वे तत्पुरुषेऽपि तत् ॥
पात्री, पुटी, वाटी, पेटी, कुवल (बेर), दाडिम (अनार) — तीनों लिङ्गों में। द्वन्द्व और तत्पुरुष समास में अन्तिम पद का लिङ्ग ही (पूरे समास का) होता है।
अमरकोश ३.५.४४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
बहुर्व्रीहिरदिङ्नाम्नामुन्नेयं तदुदाहृतम् ।गुणद्रव्यक्रियायोगोपाधयः परगामिनः ॥
दिशा-नाम को छोड़कर बहुव्रीहि समास (विशेष्य के अनुसार लिङ्ग) — इसके उदाहरण अनुमान से समझें। गुण, द्रव्य, क्रिया के सम्बन्ध से बने विशेषण विशेष्य के लिङ्ग को ग्रहण करते हैं।