🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:52:29 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "पाणिनि" के २० परिणाम

अमरकोश १.७.९ — नाट्यवर्गः
वाद्यप्रभेदा डमरुमड्डुडिण्डिमझर्झराः ।मर्दलः पणवोऽन्ये च नर्तकीलासिके समे ॥
डमरू, मड्डु, डिण्डिम, झर्झर, मर्दल, पणव आदि वाद्यों के भेद हैं। नर्तकी और लासिका समानार्थक हैं।
अमरकोश २.६.१३ — मनुष्यवर्गः
शूद्री शूद्रस्य भार्या स्याच्छूद्रा तज्जातिरेव च ।आभीरी तु महाशूद्री जातिपुंयोगयोः समा ॥
शूद्र की पत्नी — शूद्री; शूद्र जाति की स्त्री — शूद्रा। अहीर स्त्री — आभीरी, महाशूद्री (जाति और पत्नी, दोनों अर्थों में समान)।
अमरकोश २.६.३६ — मनुष्यवर्गः
अमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलकः ।भ्रात्रीयो भ्रातृजो भ्रातृभगिन्यौ भ्रातरावुभौ ॥
पति के जीवित रहते उपपति से उत्पन्न पुत्र — कुण्ड; पति की मृत्यु के बाद — गोलक। भतीजा — भ्रात्रीय, भ्रातृज। भाई-बहन दोनों को मिलाकर — 'भ्रातरौ' (द्विवचन)।
अमरकोश २.६.४७ — मनुष्यवर्गः
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः ।ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥
खुर जैसी (चपटी) नाक वाला — खुरणा, खुरणस। फैले घुटनों वाला — प्रज्ञु, प्रगतजानुक। ऊँचे घुटनों वाला — ऊर्ध्वज्ञु, ऊर्ध्वजानु। सटे घुटनों वाला — संज्ञु, संहतजानुक।
अमरकोश २.८.७४ — क्षत्रियवर्गः
जय्यो यः शक्यते जेतुं जेयो जेतव्यमात्रके ।जैत्रस्तु जेता यो गच्छत्यलं विद्विषतः प्रति ॥
जिसे जीता जा सके — जय्य। जिसे (केवल) जीतना चाहिये — जेय। जो शत्रुओं पर भली-भाँति विजय प्राप्त करे — जैत्र, जेता।
अमरकोश २.९.७ — वैश्यवर्गः
यव्यं यवक्यं षष्टिक्यं यवादिभवनं हि यत् ।तिल्यं तैलीनवन्माषोमाणुभङ्गा द्विरूपता ॥
जौ आदि उगने वाले खेत — यव्य (जौ), यवक्य (यवक), षष्टिक्य (साठी धान)। तिल का खेत — तिल्य, तैलीन। उड़द, अलसी, अणु (धान-भेद) और भाँग के खेतों के भी दो-दो रूप होते हैं (माष्य-माषीण आदि)।
अमरकोश २.९.५३ — वैश्यवर्गः
घृतमाज्यं हविः सर्पिर्नवनीतं नवोद्घृतम् ।तत्तु हैयङ्गवीनं यद्ध्योगोदोहोद्भवं घृतम् ॥
घी — घृत, आज्य, हविस्, सर्पिस्। ताज़ा निकाला मक्खन — नवनीत। कल दुहे दूध (के दही) से बना ताज़ा घी/मक्खन — हैयंगवीन।
अमरकोश २.९.८२ — वैश्यवर्गः
पुमानुपनिधिर्न्यासः प्रतिदानं तदर्पणम् ।क्रये प्रसारितं क्रय्यं क्रेयं क्रेतव्यमात्रके ॥
धरोहर — उपनिधि (पुं॰), न्यास। धरोहर लौटाना — प्रतिदान। (बिक्री के लिये) फैलाकर रखी वस्तु — क्रय्य। केवल ख़रीदने योग्य वस्तु — क्रेय।
अमरकोश ३.१.१९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
भरण्यभुक्कर्मकरः कर्मकारस्तु तत्क्रियः ।अपस्नातो मृतस्नात आमिषाशी तु शौष्कुलः ॥
मज़दूरी लेकर काम करने वाला — भरण्यभुज्, कर्मकर। बिना वेतन (स्वयं) काम करने वाला — कर्मकार। मृतक के लिये स्नान किया हुआ — अपस्नात, मृतस्नात। मांसाहारी — आमिषाशी, शौष्कल।
अमरकोश ३.१.३४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
देवानञ्चति देवद्र्यङ्विष्वद्र्यङ्विष्वगञ्चति ।यस्सहाञ्चति सध्र्यङ्स स तिर्यङ्यस्तिरोऽञ्चति ॥
देवताओं की ओर जाने वाला — देवद्र्यङ्; सब ओर जाने वाला — विष्वद्र्यङ्; साथ जाने वाला — सध्र्यङ्; तिरछा जाने वाला — तिर्यङ्।
अमरकोश ३.१.१११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
क्षिप्रक्षुद्राभीप्सितपृथुपीवरबहुलप्रकर्षार्थाः ।साधिष्ठद्राघिष्ठस्फेष्ठगरिष्ठह्रसिष्ठवृन्दिष्ठाः ॥
ये क्रमशः शीघ्र, छोटा, प्रिय, विस्तृत, स्थूल और बहुल के अतिशय (सबसे अधिक) अर्थ में हैं। (वैसे ही) साधिष्ठ (सबसे दृढ़), द्राघिष्ठ (सबसे लम्बा), स्फेष्ठ (सबसे अधिक), गरिष्ठ (सबसे भारी), ह्रसिष्ठ (सबसे छोटा), वृन्दिष्ठ (सब…
अमरकोश ३.२.३५ — सङ्कीर्णवर्गः
निधाय तक्ष्यते यत्र काष्ठे काष्ठं स उद्धनः ।स्तम्बघ्नस्तु स्तम्बघनः स्तम्बो येन निहन्यते ॥
जिस लकड़ी पर (दूसरी) लकड़ी रखकर छीली जाती है — उद्घन (बढ़ई की ठीहा)। जिससे घास का गुच्छा उखाड़ा जाता है (खुरपा) — स्तम्बघ्न, स्तम्बघन।
अमरकोश ३.२.३९ — सङ्कीर्णवर्गः
उदजस्तु पशुप्रेरणमकरणिरित्यादयः शापे ।गोत्रान्तेभ्यस्तस्य वृन्दमित्यौपगवकादिकम् ॥
पशुओं को हाँकना — उदज। शाप (कोसने) में 'अकरणि' (तेरा काम न बने!) आदि शब्द। गोत्र-नामों से समूह-अर्थ में — औपगवक (उपगु के वंशजों का समूह) आदि।
अमरकोश ३.३.६१ — नानार्थवर्गः
करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि ।प्राण्युत्पादे संसरणमसंबाधचमूगतौ ॥
करण — सबसे प्रमुख साधन, खेत, शरीर, इन्द्रिय। संसरण — प्राणियों का जन्म (संसार), (बिना रोक) सेना का चलना —
अमरकोश ३.३.९४ — नानार्थवर्गः
समर्थस्त्रिषु शक्तिस्थे सम्बद्धार्थे हितेऽपि च ।दशमीस्थौ क्षीणरागवृद्धौ वीथी पदव्यपि ॥
समर्थ — शक्तिशाली, सम्बद्ध अर्थ वाला (शब्द), हितकारी (तीनों लिङ्ग)। दशमीस्थ — आसक्ति-रहित, अति वृद्ध (नब्बे पार)। वीथी — मार्ग भी (पंक्ति, एक प्रकार का रूपक भी)।
अमरकोश ३.५.२७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
शालार्थापि परा राजामनुष्यार्थादराजकात् ।दासीसभं नृपसभं रक्षस्सभमिमा दिशः ॥
शाला (भवन) के अर्थ में भी 'सभा' शब्द — 'राजा' के पर्याय (राजा शब्द को छोड़कर) या अमनुष्य-वाची शब्द के बाद हो तो नपुंसक — दासीसभम्, नृपसभम्, रक्षःसभम् — ये उदाहरण हैं।
अमरकोश ३.५.२८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उपज्ञोपक्रमान्तश्च तदादित्वप्रकाशने ।कोपज्ञकोपक्रमादि कन्थोशीनरनामसु ॥
किसी वस्तु के 'आदि' (प्रथम आविष्कार/आरम्भ) को बताने में 'उपज्ञा' और 'उपक्रम' अन्त वाले शब्द नपुंसक (पाणिन्युपज्ञम् = पाणिनि द्वारा प्रथम रचा व्याकरण); उशीनर देश के नामों में 'कन्था' (सौशमिकन्थम्) नपुंसक।
अमरकोश ३.५.३२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लोकायतं हरितालं विदलस्थालबाह्लिकम् ।पुन्नपुंसकयोः शेषोऽर्धर्चपिण्याककण्टकाः ॥
(नपुंसक —) लोकायत (चार्वाक-दर्शन), हरिताल (हरताल), विदल, स्थाल (थाल), बाह्लिक (हींग)। अब शेष पुल्लिंग-नपुंसक दोनों में — अर्धर्च (आधी ऋचा), पिण्याक (खली), कण्टक (काँटा) —
अमरकोश ३.५.४० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षष्ठ्यन्तप्राक्पदाः सेनाछायाशालासुरानिशाः ।स्याद्वा नृसेनं श्वनिशं गोशालमितरे च दिक् ॥
जिनके पहले षष्ठी-विभक्ति का पद हो, ऐसे सेना, छाया, शाला, सुरा, निशा — विकल्प से स्त्री॰ या नपुं॰ — जैसे नृसेनम्/नृसेना, श्वनिशम्, गोशालम्/गोशाला आदि।
अमरकोश ३.५.४२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
त्रिषु पात्री पुटी वाटी पेटी कुवलदाडिमौ ।परं लिङ्गं स्वप्रधाने द्वन्द्वे तत्पुरुषेऽपि तत् ॥
पात्री, पुटी, वाटी, पेटी, कुवल (बेर), दाडिम (अनार) — तीनों लिङ्गों में। द्वन्द्व और तत्पुरुष समास में अन्तिम पद का लिङ्ग ही (पूरे समास का) होता है।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें