🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:34:25 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "पान" के ५३ परिणाम

अमरकोश १.१.७६ — स्वर्गवर्गः
प्रकम्पनो महावातो झञ्झावातः सवृष्टिकः ।प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥
तेज़ आँधी के नाम — प्रकम्पन, महावात; वर्षा सहित आँधी 'झंझावात' कहलाती है। प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान — ये (शरीर के) वायु हैं।
अमरकोश १.१.७७ — स्वर्गवर्गः
हृदि प्राणो गुदोऽपानः समानो नाभिमण्डले ।उदानः कण्ठदेशे स्याद्व्यानः सर्वशरीरगः ॥
हृदय में प्राण, गुदा में अपान, नाभि-मण्डल में समान, कण्ठ में उदान और सम्पूर्ण शरीर में व्यान रहता है।
अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.३.१३ — दिग्वर्गः
वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ।धारासम्पात आसारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः ॥
वर्षा — वृष्टि, वर्ष; वर्षा का रुक जाना (सूखा) — अवग्राह, अवग्रह; मूसलाधार वर्षा — धारासम्पात, आसार; हवा से उड़ी फुहार — शीकर; पानी की बूँदें — अम्बुकण।
अमरकोश १.४.२४ — कालवर्गः
संवर्तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि ।अस्त्री पङ्कः पुमान्पाप्मा पापं किल्बिषकल्मषम् ॥
प्रलय के नाम — संवर्त, प्रलय, कल्प, क्षय, कल्पान्त। पाप के नाम — पंक (पुं॰/नपुं॰), पाप्मा (पुं॰), पाप, किल्बिष, कल्मष —
अमरकोश १.५.१२ — धीवर्गः
समाकर्षी तु निर्हारी सुरभिर्घ्राणतर्पणः ।इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यादामोदी मुखवासनः ॥
दूर तक खिंचने वाली गन्ध — समाकर्षी, निर्हारी; प्रिय सुगन्ध के नाम — सुरभि, घ्राणतर्पण, इष्टगन्ध, सुगन्धि; मुँह को सुवासित करने वाली वस्तु (पान आदि) — आमोदी।
अमरकोश १.६.१७ — शब्दादिवर्गः
सुप्रलापः सुवचनमपलापस्तु निह्नवः ।चोद्यमाक्षेपाभियोगौ शापाक्रोशौ दुरेषणा ॥
सुन्दर वचन — सुप्रलाप, सुवचन; सत्य को छिपाना — अपलाप, निह्नव; आपत्ति/प्रश्न — चोद्य, आक्षेप, अभियोग; शाप — शाप, आक्रोश, दुरेषणा।
अमरकोश १.७.२५ — नाट्यवर्गः
मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा सापत्रपान्यतः ।क्षान्तिस्तितिक्षाभिध्या तु परस्य विषये स्पृहा ॥
लज्जा के नाम — मन्दाक्ष, ह्री, त्रपा, व्रीडा, लज्जा; दूसरों (बड़ों) के कारण आई लज्जा 'अपत्रपा'। क्षमा — क्षान्ति, तितिक्षा। दूसरे के धन की इच्छा 'अभिध्या' कहलाती है।
अमरकोश १.७.२६ — नाट्यवर्गः
अक्षान्तिरीर्ष्यासूया तु दोषारोपो गुणेष्वपि ।वैरं विरोधो विद्वेषो मन्युशोकौ तु शुक्स्त्रियाम् ॥
दूसरे की उन्नति न सह पाना — अक्षान्ति, ईर्ष्या; गुणों में भी दोष देखना — असूया; शत्रुता — वैर, विरोध, विद्वेष; शोक — मन्यु, शोक, शुच् (स्त्री॰)।
अमरकोश १.७.२७ — नाट्यवर्गः
पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ।कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ॥
पछतावे के नाम — पश्चात्ताप, अनुताप, विप्रतीसार। क्रोध के नाम — कोप, क्रोध, अमर्ष, रोष, प्रतिघ, रुष्, क्रुध् (अन्तिम दो स्त्रीलिङ्ग)।
अमरकोश १.७.२९ — नाट्यवर्गः
इच्छा काङ्क्षा स्पृहेहा तृड्वाञ्छा लिप्सा मनोरथः ।कामोऽभिलाषस्तर्षश्च सोऽत्यर्थं लालसा द्वयोः ॥
इच्छा के नाम — इच्छा, कांक्षा, स्पृहा, ईहा, तृष्, वांछा, लिप्सा, मनोरथ, काम, अभिलाष, तर्ष। अत्यधिक इच्छा 'लालसा' (पुं॰/स्त्री॰) कहलाती है।
अमरकोश १.७.३५ — नाट्यवर्गः
घर्मो निदाघः स्वेदः स्यात्प्रलयो नष्टचेष्टता ।अवहित्थाकारगुप्तिः समौ संवेगसंभ्रमौ ॥
पसीना — घर्म, निदाघ, स्वेद; चेतना-शून्यता (मूर्च्छा) — प्रलय, नष्टचेष्टता; भाव छिपाना — अवहित्था, आकारगुप्ति; उत्तेजना/हड़बड़ी — संवेग, सम्भ्रम (समानार्थक)।
अमरकोश १.८.५ — पातालभोगिवर्गः
तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ ।अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ ॥
गोनस सर्प 'तिलित्स' कहलाता है। अजगर के नाम — अजगर, शयु, वाहस। पानी का साँप — अलगर्द, जलव्याल। निर्विष साँप — राजिल, डुण्डुभ (समानार्थक)।
अमरकोश १.८.९ — पातालभोगिवर्गः
लेलिहानो द्विरसनो गोकर्णः कञ्चुकी तथा ।कुम्भीनसः फणधरो हरिर्भोगधरस्तथा ॥
साँप के और नाम — लेलिहान, द्विरसन, गोकर्ण, कंचुकी, कुम्भीनस, फणधर, हरि, भोगधर।
अमरकोश १.८.११ — पातालभोगिवर्गः
समौ कञ्चुकनिर्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् ।पुंसि क्लीबे च काकोलकालकूटहलाहलाः ॥
केंचुली — कंचुक, निर्मोक (समानार्थक)। विष के नाम — क्ष्वेड, गरल, विष। काकोल, कालकूट, हलाहल (पुं॰ और नपुं॰) —
अमरकोश १.१०.४ — वारिवर्गः
कबन्धमुदकं पाथः पुष्करं सर्वतोमुखम् ।अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम् ॥
जल के और नाम — कबन्ध, उदक, पाथस्, पुष्कर, सर्वतोमुख, अम्भस्, अर्णस्, तोय, पानीय, नीर, क्षीर, अम्बु, शम्बर।
अमरकोश १.१०.१३ — वारिवर्गः
नौकादण्डः क्षेपणी स्यादरित्रं केनिपातकः ।अभ्रिः स्त्री काष्ठकुद्दालः सेकपात्रं तु सेचनम् ॥
नाव का चप्पू — नौकादण्ड, क्षेपणी; पतवार — अरित्र, केनिपातक; लकड़ी की कुदाल — अभ्रि (स्त्री॰), काष्ठकुद्दाल; नाव से पानी उलीचने का पात्र — सेकपात्र, सेचन।
अमरकोश १.१०.२६ — वारिवर्गः
आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये ।पुंस्येवान्धुः प्रहिः कूप उदपानं तु पुंसि वा ॥
कुएँ के पास (पशुओं के पानी पीने के लिये) बना हौज़ — आहाव, निपान; कुएँ के नाम — अन्धु, प्रहि, कूप (केवल पुं॰), उदपान (पुं॰ या नपुं॰)।
अमरकोश १.१०.२९ — वारिवर्गः
खेयं तु परिखाधारस्त्वम्भसां यत्र धारणम् ।स्यादालवालमावालमावापोऽथ नदी सरित् ॥
किले के चारों ओर की खाई — खेय, परिखा; जहाँ जल रोका जाये (बाँध) — आधार; पेड़ की जड़ के पास का थाला — आलवाल, आवाल, आवाप। नदी के नाम — नदी, सरित् —
अमरकोश २.२.७ — पुरवर्गः
चैत्यमायतनं तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा ।आवेशनं शिल्पिशाला प्रपा पानीयशालिका ॥
पवित्र स्थान/यज्ञस्थल — चैत्य, आयतन; घुड़साल — वाजिशाला, मन्दुरा; कारीगरों की कार्यशाला — आवेशन, शिल्पिशाला; प्याऊ — प्रपा, पानीयशालिका।
अमरकोश २.२.१५ — पुरवर्गः
वलीकनीध्रे पटलप्रान्तेऽथ पटलं छदिः ।गोपानसी तु वलभी छादने वक्रदारुणि ॥
छप्पर का किनारा (ओलती) — वलीक, नीध्र; छत/छप्पर — पटल, छदिस्; छप्पर की टेढ़ी लकड़ी — गोपानसी, वलभी।
अमरकोश २.२.१८ — पुरवर्गः
कपाटमररं तुल्ये तद्विष्कम्भोऽर्गलं न ना ।आरोहणं स्यात्सोपानं निश्रेणिस्त्वधिरोहिणी ॥
किवाड़ — कपाट, अरर (तीनों लिङ्गों में); किवाड़ की सिटकनी — अर्गल (पुंलिङ्ग नहीं — स्त्री॰/नपुं॰); सीढ़ी (पक्की) — आरोहण, सोपान; लकड़ी की सीढ़ी — निःश्रेणि, अधिरोहिणी।
अमरकोश २.४.५ — वनौषधिवर्गः
वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः ।अनोकहः कुटः शालः पलाशी द्रुद्रुमागमाः ॥
वृक्ष के नाम — वृक्ष, महीरुह, शाखी, विटपी, पादप, तरु, अनोकह, कुट, शाल, पलाशी, द्रु, द्रुम, अगम।
अमरकोश २.४.१२० — वनौषधिवर्गः
ताम्बूलवल्ली तम्बूली नागवल्ल्यप्यथ द्विजा ।हरेणू रेणुका कौन्ती कपिला भस्मगन्धिनी ॥
पान की बेल — ताम्बूलवल्ली, ताम्बूली, नागवल्ली। रेणुका (सम्भालू-बीज) के नाम — द्विजा, हरेणु, रेणुका, कौन्ती, कपिला, भस्मगन्धिनी।
अमरकोश २.४.१५२ — वनौषधिवर्गः
शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः ।अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारिणी ॥
सोआ (शतपुष्पा) के नाम — शतपुष्पा, सितच्छत्रा, अतिच्छत्रा, मधुरा, मिसि, अवाक्पुष्पी, कारवी। गन्धप्रसारिणी के नाम — सरणा, प्रसारिणी —
अमरकोश २.५.२६ — सिंहादिवर्गः
हंसास्तु श्वेतगरुतश्चक्राङ्गा मानसौकसः ।राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः ॥
हंस के नाम — हंस, श्वेतगरुत्, चक्रांग, मानसौकस्। लाल चोंच और पैरों वाले सफ़ेद हंस 'राजहंस' कहलाते हैं।
अमरकोश २.६.४१ — मनुष्यवर्गः
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा ।स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी — पलित; बुढ़ापा — विस्रसा, जरा। (स्तनपान करने वाली) नन्ही बच्ची — उत्तानशया, डिम्भा, स्तनपा, स्तनन्धयी।
अमरकोश २.६.७४ — मनुष्यवर्गः
सक्थि क्लीबे पुमानूरुस्तत्सन्धिः पुंसि वङ्क्षणः ।गुदं त्वपानं पायुर्ना वस्तिर्नाभेरधो द्वयोः ॥
जाँघ — सक्थि (नपुं॰), ऊरु (पुं॰); जाँघ का जोड़ (कमर से) — वंक्षण (पुं॰)। गुदा — गुद, अपान, पायु (पुं॰)। नाभि के नीचे का भाग — वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.७.११ — ब्रह्मवर्गः
स गीर्पतीष्ट्या स्थपतिः सोमपीथी तु सोमपाः ।सर्ववेदाः स येनेष्टो यागः सर्वस्वदक्षिणः ॥
बृहस्पति-यज्ञ करने वाला — स्थपति। सोमपान करने वाला — सोमपीथी, सोमपा। जिसने सर्वस्व दक्षिणा वाला (विश्वजित्) यज्ञ किया हो — सर्ववेदस्।
अमरकोश २.८.१७ — क्षत्रियवर्गः
अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि ।स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च ॥
यात्री — अध्वनीन, अध्वग, अध्वन्य, पान्थ, पथिक। स्वामी (राजा), अमात्य, मित्र, कोष, राष्ट्र, दुर्ग और सेना —
अमरकोश २.८.३७ — क्षत्रियवर्गः
गण्डः कटो मदो दानं वमथुः करशीकरः ।कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्तयोर्मध्ये विदुः पुमान् ॥
हाथी की कनपटी — गण्ड, कट। मदजल — मद, दान। सूँड से फेंका पानी — वमथु, करशीकर। सिर के दो उभरे भाग — कुम्भ; उनके बीच का भाग — विदु (पुं॰)।
अमरकोश २.८.१०३ — क्षत्रियवर्गः
वीरपानं तु यत्पानं वृत्ते भाविनि वारणे ।युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम् ॥
युद्ध से पहले या बाद (वीरों द्वारा) किया जाने वाला पान — वीरपान। युद्ध के नाम — युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण —
अमरकोश २.८.११९ — क्षत्रियवर्गः
प्रग्रहोपग्रहौ बन्द्यां कारा स्याद्बन्धनालये ।पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाश्चैवं जीवोऽसुधारणम् ॥
बन्दी — प्रग्रह, उपग्रह, बन्दी। कारागार — कारा, बन्धनालय। प्राण — असवः, प्राणाः (पुं॰, सदा बहुवचन)। जीवन — जीव, असुधारण।
अमरकोश २.९.३३ — वैश्यवर्गः
ऋजीषं पिष्टपचनं कंसोऽस्त्री पानभाजनम् ।कुतूः कृत्तेः स्नेहपात्रं सैवाल्पा कुतुपः पुमान् ॥
आटा भूनने का तवा/कड़ाही — ऋजीष, पिष्टपचन। पीने का कटोरा — कंस (पुं॰/नपुं॰), पानभाजन। चमड़े का तेल-घी पात्र (कुप्पा) — कुतू; छोटा कुप्पा — कुतुप (पुं॰)।
अमरकोश २.९.५४ — वैश्यवर्गः
दण्डाहतं कालशेयमरिष्टमपि गोरसः ।तक्रं ह्युदश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बु निर्जलम् ॥
मथानी से मथा दही — दण्डाहत, कालशेय, अरिष्ट, गोरस। चौथाई पानी मिला मट्ठा — तक्र (छाछ); आधा पानी मिला — उदश्वित्; बिना पानी का मथा दही — मथित।
अमरकोश २.९.५५ — वैश्यवर्गः
मण्डं दधिभवं मस्तु पीयूषोऽभिनवं पयः ।अशनाया बुभुक्षा क्षुद्ग्रासस्तु कवलः पुमान् ॥
दही का पानी (तोड़) — मस्तु। ब्याई गाय का पहला दूध (खीस) — पीयूष। भूख — अशनाया, बुभुक्षा, क्षुध्। कौर — ग्रास, कवल (पुं॰)।
अमरकोश २.९.५६ — वैश्यवर्गः
सपीतिः स्त्री तुल्यपानं सग्धिः स्त्री सहभोजनम् ।उदन्या तु पिपासा तृट्तर्षो जग्धिस्तु भोजनम् ॥
साथ पीना — सपीति (स्त्री॰), तुल्यपान। साथ भोजन — सग्धि (स्त्री॰), सहभोजन। प्यास — उदन्या, पिपासा, तृष्, तर्ष। भोजन — जग्धि, भोजन।
अमरकोश २.१०.२७ — शूद्रवर्गः
शुल्बं वराटकं स्त्री तु रज्जुस्त्रिषु वटी गुणः ।उद्घाटनं घटीयन्त्रं सलिलोद्वाहनं प्रहेः ॥
रस्सी — शुल्ब, वराटक, रज्जु (स्त्री॰), वटी (तीनों लिङ्ग), गुण। कुएँ से पानी निकालने का यन्त्र (रहट) — उद्घाटन, घटीयन्त्र।
अमरकोश २.१०.३१ — शूद्रवर्गः
पादूरुपानत्स्त्री सैवानुपदीना पदायता ।नध्री वध्री वरत्रा स्यादश्वादेस्ताडनी कशा ॥
जूता/खड़ाऊँ — पादुका, पादू, उपानह् (स्त्री॰)। पैर जितना लम्बा (पूरा) जूता — अनुपदीना। चमड़े का पट्टा — नध्री, वध्री, वरत्रा। घोड़े आदि का कोड़ा — कशा।
अमरकोश २.१०.४० — शूद्रवर्गः
गन्धोत्तमाप्रसन्नेराकादम्बर्यः परिस्रुता ।मदिरा कश्यमद्ये चाप्यवदंशस्तु भक्षणम् ॥
मदिरा के और नाम — गन्धोत्तमा, प्रसन्ना, इरा, कादम्बरी, परिस्रुता, मदिरा, कश्य, मद्य। (मद्य के साथ) खाया जाने वाला चटपटा पदार्थ — अवदंश।
अमरकोश २.१०.४१ — शूद्रवर्गः
शुण्डापानं मदस्थानं मधुवारा मधुक्रमाः ।मध्वासवो माधवको मधु माध्वीकमद्वयोः ॥
मधुशाला — शुण्डा, पान, मदस्थान। बार-बार पीने का क्रम — मधुवार, मधुक्रम। महुए के फूलों का आसव — मध्वासव, माधवक, मधु, माध्वीक।
अमरकोश २.१०.४३ — शूद्रवर्गः
कारोत्तरः सुरामण्ड आपानं पानगोष्ठिका ।चषकोऽस्त्री पानपात्रं सरकोऽप्यनुतर्षणम् ॥
मदिरा का ऊपरी भाग — कारोत्तर, सुरामण्ड। मद्यपान की गोष्ठी — आपान, पानगोष्ठिका। प्याला — चषक (पुं॰/नपुं॰), पानपात्र। (बार-बार) पीना — सरक, अनुतर्षण।
अमरकोश ३.१.५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
पूज्यः प्रतीक्ष्यः सांशयिकः संशयापन्नमानसः ।दक्षिणीयो दक्षिणार्हस्तत्र दक्षिण्य इत्यपि ॥
पूजनीय — पूज्य, प्रतीक्ष्य। संशय में पड़ा — सांशयिक, संशयापन्नमानस। दक्षिणा पाने योग्य — दक्षिणीय, दक्षिणार्ह, दक्षिण्य।
अमरकोश ३.१.९३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अवरीणो धिक्कृतश्चाप्यवध्वस्तोऽवचूर्णितः ।अनायासकृतं फाण्टं स्वनितं ध्वनितं समे ॥
निन्दित — अवरीण, धिक्कृत। चूर्ण छिड़का हुआ — अवध्वस्त, अवचूर्णित। बिना परिश्रम (गर्म पानी में भिगोकर) बना काढ़ा — फाण्ट, अनायासकृत। ध्वनित — स्वनित, ध्वनित।
अमरकोश ३.२.१५ — सङ्कीर्णवर्गः
निकारो विप्रकारः स्यादाकारस्त्विङ्ग इङ्गितम् ।परिणामो विकारे द्वे समे विकृतिविक्रिये ॥
अपकार/अपमान — निकार, विप्रकार। मन के भाव प्रकट करने वाली चेष्टा — आकार, इंग, इंगित। रूपान्तर — परिणाम, विकार, विकृति, विक्रिया।
अमरकोश ३.३.६ — नानार्थवर्गः
उलूके करिणः पुच्छमूलोपान्ते च पेचकः ।कमण्डलौ च करकः सुगते च विनायकः ॥
पेचक — उल्लू, हाथी की पूँछ की जड़ का भाग। करक — कमण्डल (और ओला)। विनायक — बुद्ध (सुगत) भी (गणेश और गरुड़ भी)।
अमरकोश ३.३.७६ — नानार्थवर्गः
उदयेऽधिगमे प्राप्तिस्त्रेता त्वग्नित्रये युगे ।वीणाभेदेऽपि महती भूतिर्भस्मनि सम्पदि ॥
प्राप्ति — उन्नति, पाना। त्रेता — तीन अग्नियाँ, त्रेतायुग। महती — (नारद की) वीणा भी (बड़ी भी)। भूति — भस्म, सम्पत्ति।
अमरकोश ३.३.९३ — नानार्थवर्गः
अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु ।निपानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टे जले गुरौ ॥
अर्थ — शब्द का अर्थ, धन, वस्तु, प्रयोजन, निवृत्ति (रोक)। तीर्थ — (कुएँ के पास का) जलाशय, शास्त्र, ऋषियों द्वारा सेवित पवित्र जल, गुरु (और उपाय, घाट)।
अमरकोश ३.३.१४७ — नानार्थवर्गः
धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारसोमपाः ।उपायपूर्व आरम्भ उपधा चाप्युपक्रमः ॥
धर्म — पुण्य, यमराज, न्याय, स्वभाव, आचार, सोमपान करने वाला (यज्ञकर्ता)। उपक्रम — उपाय सोचकर आरम्भ, (मन्त्रियों की) परीक्षा।
अमरकोश ३.३.२१९ — नानार्थवर्गः
स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने ।अविश्वासेऽपह्नवेऽपि निकृतावपि निह्नवः ॥
प्रसव — उत्पत्ति, फल, फूल, (सन्तान का) जन्म। निह्नव — अविश्वास, (बात को) छिपाना/मुकरना, छल।
अमरकोश ३.३.२४० — नानार्थवर्गः
दोषो वातादिके दोषा रात्रौ दक्षोऽपि कुक्कुटे ।शुण्डाग्रभागे गण्डूषो द्वयोश्च मुखपूरणे ॥
दोष — वात आदि (तीन दोष; और दोष/त्रुटि)। दोषा — रात्रि (अव्यय)। दक्ष — मुर्ग़ा भी (कुशल, प्रजापति भी)। गण्डूष — सूँड का सिरा (पुं॰); मुँह में भरा पानी (कुल्ला; पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
अमरकोश ३.५.३५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कवियं कन्दकार्पासं पारावारं युगन्धरम् ।यूपं प्रग्रीवपात्रीवे यूषं चमसचिक्कसौ ॥
(पुं॰/नपुं॰ दोनों —) कविय (लगाम), कन्द, कार्पास (कपास), पारावार (समुद्र), युगन्धर, यूप, प्रग्रीव (बरामदा), पात्रीव, यूष (दाल का रस), चमस (यज्ञ-पात्र), चिक्कस (जौ का आटा)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें