🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:49:12 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "पारि" के १७ परिणाम

अमरकोश १.१.४२ — स्वर्गवर्गः
कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः ।प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः ॥
इन (शिव) का जटाजूट 'कपर्द' कहलाता है; धनुष 'पिनाक' या 'अजगव'; पार्षद (गण) 'प्रमथ' कहलाते हैं; और ब्राह्मी आदि (देवियाँ) 'मातृकाएँ' हैं।
अमरकोश १.१.६० — स्वर्गवर्गः
मेरुः सुमेरुर्हेमाद्री रत्नसानुः सुरालयः ।पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः ॥
मेरु पर्वत के नाम — मेरु, सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय। मन्दार, पारिजातक — (और आगे के तीन) ये पाँच देववृक्ष हैं —
अमरकोश १.१.६१ — स्वर्गवर्गः
सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ।सनत्कुमारो वैधात्रः स्वर्वैद्यावश्विनीसुतौ ॥
(पाँच देववृक्ष — मन्दार, पारिजात,) सन्तान, कल्पवृक्ष और हरिचन्दन (नपुं॰ या पुं॰)। सनत्कुमार को 'वैधात्र' (ब्रह्मा का पुत्र) कहते हैं। स्वर्ग के वैद्य अश्विनीकुमार हैं —
अमरकोश १.३.३५ — दिग्वर्गः
इनो भगो धामनिधिश्चांशुमाल्यब्जिनीपतिः ।माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपार्श्वकाः ॥
सूर्य के और नाम — इन, भग, धामनिधि, अंशुमाली, अब्जिनीपति। माठर, पिंगल और दण्ड — ये प्रचण्ड किरणों वाले सूर्य के पार्श्वचर (सेवक) हैं।
अमरकोश १.७.२२ — नाट्यवर्गः
चतुर्दश दरस्त्रासो भीतिर्भीः साध्वसं भयम् ।विकारो मानसो भावोऽनुभावो भावबोधकः ॥
भय के नाम — दर, त्रास, भीति, भी, साध्वस, भय। मन का विकार 'भाव' कहलाता है; और भाव को प्रकट करने वाला (कटाक्ष आदि) 'अनुभाव'।
अमरकोश २.२.१ — पुरवर्गः
पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पत्तनं पुटभेदनम् ।स्थानीयं निगमोऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम् ॥
नगर के नाम — पुर् (स्त्री॰), पुरी, नगरी, पत्तन, पुटभेदन, स्थानीय, निगम। और जो मूल नगर (राजधानी) से भिन्न नगर हो —
अमरकोश २.३.३ — शैलवर्गः
हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान्पारियात्रिकः ।गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥
हिमवान् (हिमालय), निषध, विन्ध्य, माल्यवान्, पारियात्र, गन्धमादन तथा हेमकूट आदि अन्य पर्वत हैं।
अमरकोश २.४.२६ — वनौषधिवर्गः
पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः ।तिनिशे स्यन्दनो नेमी रथद्रुरतिमुक्तकः ॥
फरहद (पारिभद्र) के नाम — निम्बतरु, मन्दार, पारिजातक। तिनसा (तिनिश) के नाम — स्यन्दन, नेमी, रथद्रु, अतिमुक्तक —
अमरकोश २.४.५३ — वनौषधिवर्गः
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥
मैनफल के और नाम — शल्य, मदन। देवदारु के नाम — शक्रपादप, पारिभद्रक, भद्रदारु, द्रुकिलिम, पीतदारु, दारु —
अमरकोश २.४.७० — वनौषधिवर्गः
भूपदी शीतभीरुश्च सैवास्फोटा वनोद्भवा ।शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा ॥
मल्लिका के और नाम — भूपदी, शीतभीरु; वन में उगने वाली (जंगली) मल्लिका — आस्फोटा। काली निर्गुण्डी — शेफालिका, सुवहा, निर्गुण्डी, नीलिका।
अमरकोश २.४.१२६ — वनौषधिवर्गः
व्याधिः कुष्टं पारिभाव्यं वाप्यं पाकलमुत्पलम् ।शङ्खिनी चोरपुष्पी स्यात्केशिन्यथ वितुन्नकः ॥
कूठ (कुष्ठ औषधि) के नाम — व्याधि, कुष्ठ, पारिभाव्य, वाप्य, पाकल, उत्पल। चोरपुष्पी के नाम — शंखिनी, चोरपुष्पी, केशिनी। भुईं-आँवला — वितुन्नक —
अमरकोश २.५.४३ — सिंहादिवर्गः
स्त्रियां तु संहतिर्वृन्दं निकुरम्बं कदम्बकम् ।वृन्दभेदाः समैर्वर्गः सङ्घसार्थौ तु जन्तुभिः ॥
समूह के और नाम — संहति (स्त्री॰), वृन्द, निकुरम्ब, कदम्बक। समान वस्तुओं का समूह — वर्ग; प्राणियों का समूह — संघ, सार्थ।
अमरकोश २.६.१०४ — मनुष्यवर्गः
वालपाश्या पारितथ्या पत्रपाश्या ललाटिका ।कर्णिका तालपत्रं स्यात्कुण्डलं कर्णवेष्टनम् ॥
माँग की सोने की पट्टी (माँगटीका) — बालपाश्या, पारितथ्या। माथे का गहना (बिन्दी/टीका) — पत्रपाश्या, ललाटिका। कान के गहने — कर्णिका, तालपत्र, कुण्डल, कर्णवेष्टन।
अमरकोश २.६.१०८ — मनुष्यवर्गः
आवापकः पारिहार्यः कटको वलयोऽस्त्रियाम् ।केयूरमङ्गदं तुल्ये अङ्गुलीयकमूर्मिका ॥
कंगन/कड़ा — आवापक, पारिहार्य, कटक, वलय (पुं॰/नपुं॰)। बाजूबन्द — केयूर, अंगद। अँगूठी — अंगुलीयक, ऊर्मिका।
अमरकोश २.७.४६ — ब्रह्मवर्गः
तपस्वी तापसः पारिकाङ्क्षी वाचंयमो मुनिः ।तपःक्लेशसहो दान्तो वर्णिनो ब्रह्मचारिणः ॥
तपस्वी — तपस्वी, तापस, पारिकांक्षी। मौनव्रती — वाचंयम, मुनि। तप के कष्ट सहने वाला — दान्त। ब्रह्मचारी — वर्णी, ब्रह्मचारी।
अमरकोश २.८.१८ — क्षत्रियवर्गः
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ।सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥
(ये सात) राज्य के अंग — 'राज्यांग', 'प्रकृति' कहलाते हैं; नागरिकों के संघ (श्रेणियाँ) भी प्रकृति हैं। सन्धि (पुं॰), विग्रह (युद्ध), यान (चढ़ाई), आसन (ठहरना), द्वैध (दोहरी नीति), आश्रय (शरण) —
अमरकोश ३.१.७४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
चञ्चलं तरलं चैव पारिप्लवपरिप्लवे ।अतिरिक्तः समधिको दृढसन्धिस्तु संहतः ॥
चंचल के और नाम — चंचल, तरल, पारिप्लव, परिप्लव। अधिक — अतिरिक्त, समधिक। मज़बूत जोड़ वाला — दृढसन्धि, संहत।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें