📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "पालि" के ७ परिणाम
अमरकोश २.१.१३ — भूमिवर्गः
देशो नद्यम्बुवृष्ट्यम्बुसंपन्नव्रीहिपालितः ।स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम् ॥
जिस देश में नदी के जल से फ़सल होती है, वह 'नदीमातृक', और जहाँ वर्षा के जल से फ़सल होती है, वह 'देवमातृक' कहलाता है।
अमरकोश २.२.१६ — पुरवर्गः
कपोतपालिकायां तु विटङ्कं पुन्नपुंसकम् ।स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका ॥
कबूतरों के बैठने का छज्जा — कपोतपालिका, विटंक (पुं॰/नपुं॰); द्वार — द्वार् (स्त्री॰), द्वार, प्रतीहार; आँगन का चबूतरा — वितर्दि, वेदिका।
अमरकोश २.४.१०८ — वनौषधिवर्गः
सर्वानुभूतिः सरला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् ।त्रिभण्डी रोचनी श्यामापालिन्द्यौ तु सुषेणिका ॥
सफ़ेद निसोथ (त्रिवृत्) के नाम — सर्वानुभूति, सरला, त्रिपुटा, त्रिवृता, त्रिवृत्, त्रिभण्डी, रोचनी। काली निसोथ के नाम — श्यामा, पालिन्दी, सुषेणिका —
अमरकोश २.५.३१ — सिंहादिवर्गः
समौ पतङ्गशलभौ खद्योतो ज्योतिरिङ्गणः ।मधुव्रतो मधुकरो मधुलिण्मधुपालिनः ॥
पतंगा — पतंग, शलभ; जुगनू — खद्योत, ज्योतिरिंगण; भौंरे के नाम — मधुव्रत, मधुकर, मधुलिह्, मधुप, अली —
अमरकोश २.६.७ — मनुष्यवर्गः
कृतसापत्निकाध्यूढाधिविन्नाथ स्वयंवरा ।पतिंवरा च वर्याथ कुलस्त्री कुलपालिका ॥
जिसके पति ने दूसरा विवाह कर लिया हो (पहली पत्नी) — कृतसापत्निका, अध्यूढा, अधिविन्ना। स्वयं पति चुनने वाली — स्वयंवरा, पतिंवरा, वर्या। कुल की मर्यादा रखने वाली — कुलस्त्री, कुलपालिका।
अमरकोश ३.३.१७८ — नानार्थवर्गः
विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाद्यमासनम् ।द्वारि द्वाःस्थे प्रतीहारः प्रतीहार्यप्यनन्तरे ॥
विष्टर — वृक्ष, कुश की मुट्ठी (आसन), पीढ़ा आदि आसन। प्रतीहार — द्वार, द्वारपाल। प्रतीहारी — द्वारपालिका।
अमरकोश ३.३.२०६ — नानार्थवर्गः
शङ्कावपि द्वयोः कीलः पालिस्त्र्यश्र्यङ्कपङ्क्तिषु ।कला शिल्पे कालभेदेऽप्याली सख्यावली अपि ॥
कील (पुं॰/स्त्री॰) — खूँटा भी (ज्वाला भी)। पालि — कोना/धार, गोद, पंक्ति (और कान की लौ)। कला — शिल्प (कला), समय का एक भेद (और चन्द्रमा का सोलहवाँ अंश)। आली — सखी, पंक्ति।