🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:48:37 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "पिश" के १७ परिणाम

अमरकोश १.१.११ — स्वर्गवर्गः
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध और भूत — ये देवयोनि (देवताओं के समान अलौकिक योनि वाले) कहलाते हैं।
अमरकोश १.५.१७ — धीवर्गः
श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते ।कडारः कपिलः पिङ्गपिशङ्गौ कद्रुपिङ्गलौ ॥
काला-पीला मिश्रित — श्याव, कपिश। काला-लाल मिश्रित — धूम्र, धूमल। भूरा-पीला — कडार, कपिल, पिंग, पिशंग, कद्रु, पिंगल।
अमरकोश २.२.७ — पुरवर्गः
चैत्यमायतनं तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा ।आवेशनं शिल्पिशाला प्रपा पानीयशालिका ॥
पवित्र स्थान/यज्ञस्थल — चैत्य, आयतन; घुड़साल — वाजिशाला, मन्दुरा; कारीगरों की कार्यशाला — आवेशन, शिल्पिशाला; प्याऊ — प्रपा, पानीयशालिका।
अमरकोश २.४.६९ — वनौषधिवर्गः
वेणी खरा गरी देवताडो जीमूत इत्यपि ।श्रीहस्तिनी तु भूरुण्डी तृणशून्यं तु मल्लिका ॥
देवताड़ के नाम — वेणी, खरा, गरी, देवताड, जीमूत। हाथीसुण्डी — श्रीहस्तिनी, भूरुण्डी। मोतिया/बेला के नाम — तृणशून्य, मल्लिका।
अमरकोश २.४.१३३ — वनौषधिवर्गः
मरुन्माला तु पिशुना स्पृक्का देवी लता लघुः ।समुद्रान्ता वधूः कोटिवर्षा लङ्कोपिकेत्यपि ॥
असबरग (स्पृक्का) के नाम — मरुन्माला, पिशुना, स्पृक्का, देवी, लता, लघु, समुद्रान्ता, वधू, कोटिवर्षा, लंकोपिका।
अमरकोश २.६.६३ — मनुष्यवर्गः
मायुः पित्तं कफः श्लेष्मा स्त्रियां तु त्वगसृग्धरा ।पिशितं तरसं मांसं पललं क्रव्यमामिषम् ॥
पित्त — मायु, पित्त। कफ — कफ, श्लेष्मा। त्वचा — त्वच्, असृग्धरा (स्त्री॰)। मांस — पिशित, तरस, मांस, पलल, क्रव्य, आमिष।
अमरकोश २.६.१२५ — मनुष्यवर्गः
काश्मीरजन्माग्निशिखं वरं वाह्लीकपीतने ।रक्तसंकोचपिशुनं धीरं लोहितचन्दनम् ॥
केसर के नाम — कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन।
अमरकोश २.६.१३० — मनुष्यवर्गः
श्रीवासो वृकधूपोऽपि श्रीवेष्टसरलद्रवौ ।मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी चाथ कोलकम् ॥
चीड़ (सरल) के गोंद (तारपीन) के और नाम — श्रीवास, वृकधूप, श्रीवेष्ट, सरलद्रव। कस्तूरी — मृगनाभि, मृगमद, कस्तूरी। कंकोल (शीतलचीनी) —
अमरकोश ३.१.४७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
कर्णेजपः सूचकः स्यात्पिशुनो दुर्जनः खलः ।नृशंसो घातुकः क्रूरः पापो धूर्तस्तु वञ्चकः ॥
कान भरने वाला (चुगलख़ोर) — कर्णेजप, सूचक। दुष्ट — पिशुन, दुर्जन, खल। क्रूर — नृशंस, घातुक, क्रूर, पाप। धूर्त — धूर्त, वंचक।
अमरकोश ३.३.२४ — नानार्थवर्गः
शङ्खो निधौ ललाटास्थ्नि कम्बौ न स्त्रीन्द्रियेऽपि खम् ।घृणिज्वाले अपि शिखे शैलवृक्षौ नगावगौ ॥
शंख (पुं॰/नपुं॰) — (कुबेर की) एक निधि, माथे की हड्डी (कनपटी), शंख। ख — इन्द्रिय भी (आकाश भी)। शिखा — किरण, ज्वाला भी (चोटी भी)। नग, अग — पर्वत, वृक्ष।
अमरकोश ३.३.७३ — नानार्थवर्गः
कक्षान्तरेऽपि शुद्धान्तो नृपस्यासर्वगोचरे ।कासूसामर्थ्ययोः शक्तिर्मूर्तिः काठिन्यकाययोः ॥
शुद्धान्त — भीतरी कक्ष, राजा का (सबके लिये वर्जित) अन्तःपुर। शक्ति — एक भाला (कासू), सामर्थ्य। मूर्ति — कठोरता, शरीर (प्रतिमा भी)।
अमरकोश ३.३.९७ — नानार्थवर्गः
पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाश्चन्द्राग्न्यर्कास्तमोनुदः ।निर्वादो जनवादेऽपि शादो जम्बालशष्पयोः ॥
पाद — किरण, पैर, चौथाई भाग। तमोनुद् (अन्धकार हटाने वाले) — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य। निर्वाद — लोक-निन्दा भी। शाद — कीचड़, नई घास।
अमरकोश ३.३.१३५ — नानार्थवर्गः
समानाः सत्समैके स्युः पिशुनौ खलसूचकौ ।हीनन्यूनावूनगर्ह्यौ वेगिशूरौ तरस्विनौ ॥
समान — सज्जन, बराबर, एक। पिशुन — दुष्ट, चुगलख़ोर। हीन, न्यून — कम, निन्दनीय। तरस्वी — वेगवान्, शूरवीर।
अमरकोश ३.३.२०९ — नानार्थवर्गः
जालं समूह आनायगवाक्षक्षारकेष्वपि ।शीलं स्वभावे सद्वृत्ते सस्ये हेतुकृते फलम् ॥
जाल — समूह, (मछली का) जाल, झरोखा, कली। शील — स्वभाव, सदाचार। फल — फ़सल/वृक्ष का फल, (कारण से उत्पन्न) परिणाम।
अमरकोश ३.३.२२९ — नानार्थवर्गः
प्रकाशोऽतिप्रसिद्धेऽपि शिशावज्ञे च बालिशः ।कोशोऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधानेऽर्थौघदिव्ययोः ॥
प्रकाश — अति प्रसिद्ध भी (उजाला भी)। बालिश — शिशु, मूर्ख। कोश (पुं॰/नपुं॰) — कली, म्यान, ख़ज़ाना (धन-राशि), दिव्य (शपथ-परीक्षा)।
अमरकोश ३.३.२३९ — नानार्थवर्गः
व्याजसंख्याशरव्येषु लक्षं घोषौ रवव्रजौ ।कपिशीर्षं भित्तिशृङ्गेऽनुतर्षश्चषकः सुरा ॥
लक्ष — बहाना, लाख (संख्या), निशाना। घोष — शब्द, ग्वालों की बस्ती। कपिशीर्ष — दीवार का कंगूरा। अनुतर्ष — प्याला, मदिरा (और प्यास)।
अमरकोश ३.३.२४२ — नानार्थवर्गः
शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः ।पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरेऽपि शेखरे ॥
रस — शृंगार आदि (नौ रस), विष, शक्ति, गुण (स्वाद), प्रेम, द्रव (और पारा)। उत्तंस/अवतंस (पुं॰) — कान का आभूषण, सिर का आभूषण (शिरोमणि)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें