🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:08:21 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "पुल" के ३० परिणाम

अमरकोश १.१.५५ — स्वर्गवर्गः
आखण्डलः सहस्राक्ष ऋभुक्षास्तस्य तु प्रिया ।पुलोमजा शचीन्द्राणी नगरी त्वमरावती ॥
इन्द्र के और नाम — आखण्डल, सहस्राक्ष, ऋभुक्षा। उनकी पत्नी के नाम — पुलोमजा, शची, इन्द्राणी; और उनकी नगरी अमरावती है।
अमरकोश १.१.८४ — स्वर्गवर्गः
किन्नरेशो वैश्रवणः पौलस्त्यो नरवाहनः ।यक्षैकपिङ्गैलविलश्रीदपुण्यजनेश्वराः ॥
कुबेर के और नाम — किन्नरेश, वैश्रवण, पौलस्त्य, नरवाहन, यक्ष, एकपिंग, ऐलविल, श्रीद, पुण्यजनेश्वर।
अमरकोश १.१०.९ — वारिवर्गः
तोयोत्थितं तत्पुलिनं सैकतं सिकतामयम् ।निषद्वरस्तु जम्बालः पङ्कोऽस्त्री शादकर्दमौ ॥
जल से हाल में निकला किनारा 'पुलिन'; बालू वाला किनारा 'सैकत', 'सिकतामय'। कीचड़ के नाम — निषद्वर, जम्बाल, पंक (पुं॰/नपुं॰), शाद, कर्दम।
अमरकोश २.१.४ — भूमिवर्गः
विपुला गह्वरी धात्री गौरिला कुम्भिनी क्षमा ।भूतधात्री रत्नगर्भा जगती सागराम्बरा ॥
पृथ्वी के और नाम — विपुला, गह्वरी, धात्री, गो, इला, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा, जगती, सागराम्बरा।
अमरकोश २.१.१५ — भूमिवर्गः
पर्यन्तभूः परिसरः सेतुरालौ स्त्रियां पुमान् ।वामलूरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुन्नपुंसकम् ॥
किनारे की भूमि — पर्यन्तभू, परिसर; बाँध/पुल — सेतु (पुं॰), आलि (स्त्री॰); बाँबी (दीमक का टीला) — वामलूर, नाकु, वल्मीक (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.६ — मनुष्यवर्गः
भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी ।पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥
पत्नी के और नाम — भार्या, जाया, और 'दाराः' (पुं॰, सदा बहुवचन)। गृहिणी (पति-पुत्र वाली) — कुटुम्बिनी, पुरन्ध्री। सच्चरित्र स्त्री — सुचरित्रा, सती, साध्वी, पतिव्रता।
अमरकोश २.६.३६ — मनुष्यवर्गः
अमृते जारजः कुण्डो मृते भर्तरि गोलकः ।भ्रात्रीयो भ्रातृजो भ्रातृभगिन्यौ भ्रातरावुभौ ॥
पति के जीवित रहते उपपति से उत्पन्न पुत्र — कुण्ड; पति की मृत्यु के बाद — गोलक। भतीजा — भ्रात्रीय, भ्रातृज। भाई-बहन दोनों को मिलाकर — 'भ्रातरौ' (द्विवचन)।
अमरकोश २.७.२७ — ब्रह्मवर्गः
ध्रुवोपभृज्जुहूर्ना तु स्रुवो भेदाः स्रुचः स्त्रियः ।उपाकृतः पशुरसौ योऽभिमन्त्र्य क्रतौ हतः ॥
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू — ये स्रुक् (बड़ी कलछी) के भेद हैं (स्त्री॰); स्रुव (छोटी कलछी) पुल्लिंग है। यज्ञ में मन्त्रपूर्वक अर्पित पशु — उपाकृत।
अमरकोश २.१०.२० — शूद्रवर्गः
निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालपुक्कसाः ।भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः ॥
चाण्डाल के और नाम — निषाद, श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस। किरात, शबर, पुलिन्द — ये वनवासी (म्लेच्छ) जातियों के भेद हैं।
अमरकोश २.१०.४७ — शूद्रवर्गः
उक्ता भूरिप्रयोगत्वादेकस्मिन्येऽत्र यौगिकाः ।ताद्धर्म्यादन्यतो वृत्तावूह्या लिङ्गान्तरेऽपि ते ॥
जो यौगिक (व्युत्पत्ति वाले) शब्द यहाँ अधिक प्रयोग के कारण एक ही लिङ्ग में कहे गए हैं, वे उसी धर्म (गुण) के कारण दूसरे (स्त्री आदि) के लिये प्रयुक्त हों तो दूसरे लिङ्ग में भी समझ लेने चाहिये।
अमरकोश ३.१.६० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वड्रोरुविपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे ।स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु ॥
विशाल के और नाम — वड्र, उरु, विपुल। मोटा — पीन, पीवा, स्थूल, पीवर। छोटा/बारीक — स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र, कृश, तनु।
अमरकोश ३.२.२५ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रजनः स्यादुपसरः प्रश्रयप्रणयौ समौ ।धीशक्तिर्निष्क्रमोऽस्त्री तु संक्रमो दुर्गसञ्चरः ॥
(पशु का) पहला गर्भ-धारण — प्रजन, उपसर। प्रेमपूर्ण विनती — प्रश्रय, प्रणय। बुद्धि-सामर्थ्य — धीशक्ति, निष्क्रम (पुं॰/नपुं॰)। दुर्गम स्थान पर जाने का मार्ग (पुल) — संक्रम, दुर्गसंचर।
अमरकोश ३.२.३३ — सङ्कीर्णवर्गः
स्याद्व्यत्यासो विपर्यासो व्यत्ययश्च विपर्यये ।पर्ययोऽतिक्रमस्तस्मिन्नतिपात उपात्ययः ॥
उलट-पुलट — व्यत्यास, विपर्यास, व्यत्यय, विपर्यय। उल्लंघन — पर्यय, अतिक्रम, अतिपात, उपात्यय।
अमरकोश ३.३.५ — नानार्थवर्गः
मारुते वेधसि ब्रघ्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः ।स्यात्पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके ॥
'क' — (पुं॰ में) वायु, ब्रह्मा, सूर्य; 'कम्' (नपुं॰) — सिर, जल। पुलाक — थोथा अनाज, संक्षेप, भात का दाना।
अमरकोश ३.३.६४ — नानार्थवर्गः
सेतौ च वरणो वेणी नदीभेदे कचोच्चये ।देवसूर्यौ विवस्वन्तौ सरस्वन्तौ नदार्णवौ ॥
वरण — बाँध/पुल भी (एक वृक्ष भी)। वेणी — नदियों का संगम (एक नदी), गुँथी चोटी। विवस्वान् — देवता, सूर्य। सरस्वान् — नद (बड़ी नदी), समुद्र।
अमरकोश ३.३.१७९ — नानार्थवर्गः
विपुले नकुले विष्णौ बभ्रुर्ना पिङ्गले त्रिषु ।सारो बले स्थिरांशे च न्याय्ये क्लीबं वरे त्रिषु ॥
बभ्रु (पुं॰) — बड़ा नेवला, विष्णु; भूरा-पीला (तीनों लिङ्ग)। सार — बल, स्थिर (मूल) अंश (पुं॰); न्यायोचित (नपुं॰); श्रेष्ठ (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.५.११ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
पुंस्त्वे सभेदानुचराः सपर्यायाः सुरासुराः ।स्वर्गयागाद्रिमेघाब्धिद्रुकालासिशरारयः ॥
पुल्लिंग में — देवता और असुर (उनके भेद, अनुचर और पर्यायों सहित); स्वर्ग, यज्ञ, पर्वत, बादल, समुद्र, वृक्ष, काल, तलवार, बाण, शत्रु (के नाम और पर्याय) —
अमरकोश ३.५.१२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
करगण्डोष्ठदोर्दन्तकन्ठकेशनखस्तनाः ।अह्नाहान्ताः क्ष्वेडभेदा रात्रान्ताः प्रागसंख्यकाः ॥
(पुल्लिंग —) हाथ, गाल, होंठ, बाँह, दाँत, गला, बाल, नाख़ून, स्तन (के पर्याय); 'अह्न'/'अह' अन्त वाले (पूर्वाह्णः, द्व्यहः); विष के भेद; और 'रात्र' अन्त वाले जिनके पहले संख्या न हो (अहोरात्रः) —
अमरकोश ३.५.१३ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
श्रीवेष्टाद्याश्च निर्यासा असन्नन्ता अबाधिताः ।कशेरुजतुवस्तूनि हित्वा तुरुविरामकाः ॥
(पुल्लिंग —) श्रीवेष्ट आदि गोंद-निर्यास; 'अस्' और 'अन्' अन्त वाले (यदि अन्य नियम से बाधित न हों); कसेरू, जतु (लाख), वस्तु को छोड़कर 'तु' और 'रु' अन्त वाले (हेतुः, मेरुः) —
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
अमरकोश ३.५.१५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
नाम्न्यकर्तरि भावे च घञजबनङ्णघाथुचः ।ल्युः कर्तरीमनिच्भावे को घोः किः प्रादितोऽन्यतः ॥
संज्ञा के अर्थ में, कर्ता से भिन्न कारक में और भाव में — घञ् (पाकः, त्यागः), अच्, अप्, नङ् (यज्ञः), ण, घ, अथुच् प्रत्ययों से बने शब्द पुल्लिंग; कर्ता में ल्यु (नन्दनः); भाव में इमनिच् (महिमा, गरिमा); घु-धातुओं से 'क'; उ…
अमरकोश ३.५.१६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
द्वन्द्वेऽश्ववडवावश्ववडवा न समाहृते ।कान्तः सूर्येन्दुपर्यायपूर्वोऽयः पूर्वकोऽपि च ॥
द्वन्द्व समास में 'अश्ववडवौ' (घोड़ा-घोड़ी) पुल्लिंग, पर समाहार द्वन्द्व में नहीं। सूर्य और चन्द्र के पर्याय जिसके पहले हों, ऐसा 'कान्त' (सूर्यकान्त, चन्द्रकान्त मणि) और 'अयस्कान्त' (चुम्बक) भी पुल्लिंग —
अमरकोश ३.५.१७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
वटकश्चानुवाकश्च रल्लकश्च कुडङ्गकः ।पुङ्खो न्यूङ्खः समुद्रश्च विटपट्टधटाः खटाः ॥
(पुल्लिंग —) वटक (बड़ा), अनुवाक (वेद का अध्याय), रल्लक (कम्बल), कुडंगक, पुंख (बाण का पिछला भाग), न्यूंख, समुद्र, विट, पट्ट, घट, खट —
अमरकोश ३.५.१८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कोट्टारघट्टहट्टाश्च पिण्डगोण्डपिचण्डवत् ।गडुः करण्डो लगुडो करण्डश्च किणो घुणः ॥
(पुल्लिंग —) कोट्ट (क़िला), अरघट्ट (रहट), हट्ट (हाट/बाज़ार), पिण्ड, गोण्ड, पिचण्ड (पेट), गडु (कूबड़), करण्ड (पिटारी), लगुड (लाठी), वरण्ड (बरामदा), किण (घट्टा), घुण (घुन) —
अमरकोश ३.५.१९ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
दृतिसीमन्तहरितो रोमन्थोद्गीथबुद्बुदाः ।कासमर्दोऽर्बुदः कुन्दः फेनस्तूपौ सयूपकौ ॥
(पुल्लिंग —) दृति (मशक), सीमन्त (माँग), हरित, रोमन्थ (जुगाली), उद्गीथ (सामगान), बुद्बुद (बुलबुला), कासमर्द, अर्बुद (गाँठ/दस करोड़), कुन्द, फेन, स्तूप, यूप —
अमरकोश ३.५.२० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
आतपः क्षत्रिये नाभिः कुणपक्षुरकेदराः ।पूरक्षुरप्रचुक्राश्च गोलहिङ्गुलपुद्गलाः ॥
(पुल्लिंग —) आतप (धूप), क्षत्रिय अर्थ में नाभि, कुणप (शव), क्षुर (उस्तरा), केदर, पूर (बाढ़), क्षुरप्र (बाण), चुक्र (खटाई), गोल, हिंगुल (सिंगरफ़), पुद्गल (शरीर/परमाणु) —
अमरकोश ३.५.२१ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
वेतालभल्लमल्लाश्च पुराडाशोऽपि पट्टिशः ।कुल्माषो रभसश्चैव सकटाहः पतद्रहः ॥
(पुल्लिंग —) वेताल, भल्ल (भाला), मल्ल (पहलवान), पुरोडाश (यज्ञ की रोटी), पट्टिश (एक शस्त्र), कुल्माष, रभस (वेग), कटाह (कड़ाह) सहित पतद्ग्रह (पीकदान)।
अमरकोश ३.५.३२ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
लोकायतं हरितालं विदलस्थालबाह्लिकम् ।पुन्नपुंसकयोः शेषोऽर्धर्चपिण्याककण्टकाः ॥
(नपुंसक —) लोकायत (चार्वाक-दर्शन), हरिताल (हरताल), विदल, स्थाल (थाल), बाह्लिक (हींग)। अब शेष पुल्लिंग-नपुंसक दोनों में — अर्धर्च (आधी ऋचा), पिण्याक (खली), कण्टक (काँटा) —
अमरकोश ३.५.३६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
अर्धर्चादौ घृतादीनां पुंस्त्वाद्यं वैदिकं ध्रुवम् ।तन्नोक्तमिह लोकेऽपि तच्चेदस्त्यस्तु शेषवत् ॥
अर्धर्च आदि गण में 'घृत' आदि शब्दों का जो पुल्लिंग आदि रूप वेद में निश्चित है, वह यहाँ नहीं कहा गया; यदि लोक-व्यवहार में भी वह मिले, तो उसे शेष (पुं॰-नपुं॰ दोनों) की तरह मान लें।
अमरकोश ३.५.३७ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
स्त्रीपुंसयोरपत्यान्ता द्विचतुष्षट्पदोरगाः ।जातिभेदाः पुमाख्याश्च स्त्रीयोगैः सह मल्लकः ॥
स्त्रीलिङ्ग और पुल्लिंग दोनों में — अपत्य (सन्तान) अर्थ वाले (औपगवः/औपगवी), दो पैर (मनुष्य/पक्षी), चार पैर (पशु), छह पैर (भ्रमर) वाले और साँप, जाति-भेद, और पुरुष-नाम स्त्री-प्रत्यय के साथ (ब्राह्मणः/ब्राह्मणी); मल्लक —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें