🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:19:26 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "पूज" के ४२ परिणाम

अमरकोश १.१.४५ — स्वर्गवर्गः
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ।उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी ॥
प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व और वशित्व — (पूर्व चार सहित) ये आठ सिद्धियाँ हैं। पार्वती के नाम — उमा, कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.४.६ — कालवर्गः
आगामिवर्तमानाहर्युक्तायां निशि पक्षिणी ।गणरात्रं निशा बह्व्यः प्रदोषो रजनीमुखम् ॥
बीते और आने वाले दो दिनों के बीच की रात 'पक्षिणी' कहलाती है; अनेक रातों का समूह 'गणरात्र'; रात का आरम्भ 'प्रदोष' कहलाता है।
अमरकोश २.१.२० — भूमिवर्गः
द्यावापृथिव्यौ रोदस्यौ द्यावाभूमी च रोदसी ।दिवस्पृथिव्यौ गञ्जा तु रुमा स्याल्लवणाकरः ॥
आकाश और पृथ्वी (एक साथ) — द्यावापृथिवी, रोदसी, द्यावाभूमी, दिवस्पृथिवी (द्विवचन); नमक की खान — गञ्जा, रुमा, लवणाकर।
अमरकोश २.४.२५ — वनौषधिवर्गः
वरुणो वरणः सेतुस्तिक्तशाकः कुमारकः ।पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः ॥
बरना वृक्ष के नाम — वरुण, वरण, सेतु, तिक्तशाक, कुमारक। पुन्नाग के नाम — पुन्नाग, पुरुष, तुंग, केसर, देववल्लभ।
अमरकोश २.४.५२ — वनौषधिवर्गः
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमीसक्तुफला शिवा ।पिण्डीतको मरुबकः श्वसनः करहाटकः ॥
छोटी शमी — शमीर; शमी (छोंकर) के नाम — शमी, सक्तुफला, शिवा। मैनफल के नाम — पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक —
अमरकोश २.४.७९ — वनौषधिवर्गः
समीरणो मरुबकः प्रस्थपुष्पः फणिज्जकः ।जम्बीरोऽप्यथ पर्णासे कठिञ्जरकुठेरकौ ॥
मरुआ के नाम — समीरण, मरुबक, प्रस्थपुष्प, फणिज्जक, जम्बीर। काली तुलसी (पर्णास) के नाम — पर्णास, कठिंजर, कुठेरक।
अमरकोश २.४.८१ — वनौषधिवर्गः
मन्दारश्चार्कपर्णोऽत्र शुक्लेऽलर्कप्रतापसौ ।शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो बुको वसुः ॥
आक के और नाम — मन्दार, अर्कपर्ण; सफ़ेद आक — अलर्क, प्रतापस। अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम — शिवमल्ली, पाशुपत, एकाष्ठील, बुक, वसु।
अमरकोश २.४.१०४ — वनौषधिवर्गः
आस्फोटा गिरिकर्णी स्याद्विष्णुक्रान्तापराजिता ।इक्षुगन्धा तु काण्डेक्षुकोकिलाक्षेक्षुरक्षुराः ॥
अपराजिता के नाम — आस्फोटा, गिरिकर्णी, विष्णुक्रान्ता, अपराजिता। तालमखाना के नाम — इक्षुगन्धा, काण्डेक्षु, कोकिलाक्ष, इक्षुर, क्षुर।
अमरकोश २.४.१२० — वनौषधिवर्गः
ताम्बूलवल्ली तम्बूली नागवल्ल्यप्यथ द्विजा ।हरेणू रेणुका कौन्ती कपिला भस्मगन्धिनी ॥
पान की बेल — ताम्बूलवल्ली, ताम्बूली, नागवल्ली। रेणुका (सम्भालू-बीज) के नाम — द्विजा, हरेणु, रेणुका, कौन्ती, कपिला, भस्मगन्धिनी।
अमरकोश २.४.१५८ — वनौषधिवर्गः
वास्तुकं शाकभेदाः स्युर्दूर्वा तु शतपर्विका ।सहस्रवीर्याभार्गव्यौ रुहानन्ताथ सा सिता ॥
बथुआ (वास्तुक) — ये सब साग के भेद हैं। दूब के नाम — दूर्वा, शतपर्विका, सहस्रवीर्या, भार्गवी, रुहा, अनन्ता। और वह सफ़ेद दूब —
अमरकोश २.४.१६८ — वनौषधिवर्गः
तृणानां संहतिस्तृण्या नड्या तु नडसंहतिः ।तृणराजाह्वयस्तालो नालिकेरस्तु लाङ्गली ॥
घास का समूह — तृण्या; नरकट का समूह — नड्या। ताड़ — ताल (जिसे 'तृणराज' भी कहते हैं)। नारियल — नालिकेर, लांगली।
अमरकोश २.४.१६९ — वनौषधिवर्गः
घोण्टा तु पूगः क्रमुको गुवाकः खपुरोऽस्य तु ।फलमुद्वेगमेते च हिन्तालसहितास्त्रयः ॥
सुपारी के पेड़ के नाम — घोण्टा, पूग, क्रमुक, गुवाक, खपुर; उसका फल — उद्वेग। ये (ताल, नारियल, सुपारी) और हिन्ताल —
अमरकोश २.६.८ — मनुष्यवर्गः
कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागतार्तवा ।स्यान्मध्यमा दृष्टरजास्तरुणी युवतिः समे ॥
अविवाहित कन्या — कन्या, कुमारी। बहुत छोटी बालिका — गौरी, नग्निका, अनागतार्तवा। किशोरी — मध्यमा, दृष्टरजा। युवती — तरुणी, युवति।
अमरकोश २.६.८३ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुल्यः करशाखाः स्युः पुंस्यङ्गुष्ठः प्रदेशिनी ।मध्यमानामिका चापि कनिष्ठा चेति ताः क्रमात् ॥
उँगलियाँ — अंगुली, करशाखा। उनके क्रम से नाम — अंगुष्ठ (अँगूठा, पुं॰), प्रदेशिनी (तर्जनी), मध्यमा, अनामिका, कनिष्ठा।
अमरकोश २.६.१२२ — मनुष्यवर्गः
परिकर्माङ्गसंस्कारः स्यान्मार्ष्टिर्मार्जना मृजा ।उद्वर्तनोत्सादने द्वे समे आप्लाव आप्लवः ॥
शरीर को सँवारना — परिकर्म, अंगसंस्कार। (पोंछकर) शरीर साफ़ करना — मार्ष्टि, मार्जना, मृजा। उबटन लगाना — उद्वर्तन, उत्सादन। स्नान — आप्लाव, आप्लव —
अमरकोश २.६.१३४ — मनुष्यवर्गः
कर्पूरागुरुकस्तूरीकक्कोलैर्यक्षकर्दमः ।गात्रानुलेपनी वर्तिर्वर्णकं स्याद्विलेपनम् ॥
कपूर, अगर, कस्तूरी और कंकोल को मिलाकर बना लेप — यक्षकर्दम। शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप — गात्रानुलेपनी, वर्ति, वर्णक, विलेपन।
अमरकोश २.६.१३५ — मनुष्यवर्गः
चूर्णानि वासयोगाः स्युर्भावितं वासितं त्रिषु ।संस्कारो गन्धमाल्याद्यैर्यः स्यात्तदधिवासनम् ॥
सुगन्धित चूर्ण — चूर्ण, वासयोग। सुगन्ध से बसाया हुआ — भावित, वासित (तीनों लिङ्ग)। गन्ध, माला आदि से किया गया संस्कार — अधिवासन।
अमरकोश २.७.१० — ब्रह्मवर्गः
यष्टा च यजमानश्च स सोमवति दीक्षितः ।इज्याशीलो यायजूको यज्वा तु विधिनेष्टवान् ॥
यज्ञ करने वाला — यष्टा, यजमान। सोमयज्ञ करने वाला — दीक्षित। बार-बार यज्ञ करने के स्वभाव वाला — इज्याशील, यायजूक। विधिपूर्वक यज्ञ कर चुका — यज्वा।
अमरकोश २.७.३५ — ब्रह्मवर्गः
षट्तु त्रिष्वर्घ्यमर्घार्थे पाद्यं पादाय वारिणि ।क्रमादातिथ्यातिथेये अतिथ्यर्थेऽत्र साधुनि ॥
(आगे के) छह शब्द तीनों लिङ्गों में — पूजा के अर्घ के लिये जल — अर्घ्य; पैर धोने का जल — पाद्य; अतिथि के लिये उपयुक्त (सत्कार) — आतिथ्य, आतिथेय।
अमरकोश २.७.३७ — ब्रह्मवर्गः
पूजा नमस्यापचितिः सपर्यार्चार्हणाः समाः ।वरिवस्या तु शुश्रूषा परिचर्याप्युपासना ॥
पूजा — पूजा, नमस्या, अपचिति, सपर्या, अर्चा, अर्हणा। सेवा/उपासना — वरिवस्या, शुश्रूषा, परिचर्या, उपासना।
अमरकोश २.७.३८ — ब्रह्मवर्गः
व्रज्याटाट्या पर्यटनं चर्या त्वीर्यापथे स्थितिः ।उपस्पर्शस्त्वाचमनमथ मौनमभाषणम् ॥
घूमना — व्रज्या, अटाट्या, पर्यटन। (योगी/भिक्षु का) नियमित आचरण-मार्ग में स्थित रहना — चर्या। आचमन — उपस्पर्श, आचमन। चुप रहना — मौन, अभाषण।
अमरकोश २.८.९४ — क्षत्रियवर्गः
सर्वाभिसारः सर्वौघः सर्वसन्नहनार्थकः ।लोहाभिसारोऽस्त्रभृतां राज्ञां नीराजनाविधिः ॥
सम्पूर्ण सेना का युद्ध के लिये तैयार होना — सर्वाभिसार, सर्वौघ, सर्वसन्नहन। शस्त्रधारी राजाओं की (प्रस्थान से पूर्व शस्त्रों की) आरती-पूजा — लोहाभिसार।
अमरकोश २.९.४७ — वैश्यवर्गः
चिक्कणं मसृणं स्निग्धं तुल्ये भावितवासिते ।आपक्वं पौलिरभ्यूषो लाजाः पुंभूम्नि चाक्षताः ॥
चिकना — चिक्कण, मसृण, स्निग्ध। (हींग आदि की) सुगन्ध से बसाया — भावित, वासित। अधपकी रोटी — आपक्व, पौलि, अभ्यूष। धान की खील — लाजाः; अखण्डित चावल — अक्षताः (दोनों पुं॰, बहुवचन)।
अमरकोश २.९.५९ — वैश्यवर्गः
गोमहिष्यादिकं पादबन्धनं द्वौ गवीश्वरे ।गोमान्गोमी गोकुलं तु गोधनं स्याद्गवां व्रजे ॥
गाय-भैंस आदि पशुधन — पादबन्धन। गायों का स्वामी — गवीश्वर, गोमान्, गोमी। गायों का झुण्ड/बाड़ा — गोकुल, गोधन।
अमरकोश २.९.७२ — वैश्यवर्गः
चिरप्रसूता बष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका ।सुव्रता सुखसंदोह्या पीनोध्नी पीवरस्तनी ॥
बहुत पहले ब्याई गाय — चिरप्रसूता, बष्कयणी। हाल में ब्याई — धेनु, नवसूतिका। आसानी से दुहने वाली — सुव्रता, सुखसन्दोह्या। भरे थनों वाली — पीनोध्नी, पीवरस्तनी।
अमरकोश २.१०.११ — शूद्रवर्गः
जाबालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।स्यान्माया शाम्बरी मायाकारस्तु प्रतिहारकः ॥
बकरी पालने वाला — जाबाल, अजाजीव। देव-पूजा से जीविका चलाने वाला — देवाजीव, देवल। जादू (इन्द्रजाल) — माया, शाम्बरी। जादूगर — मायाकार, प्रतिहारक।
अमरकोश २.१०.३६ — शूद्रवर्गः
प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छाया ।प्रतिकृतिरर्चा पुंसि प्रतिनिधिरुपमोपमानं स्यात् ॥
मूर्ति/प्रतिमा — प्रतिमान, प्रतिबिम्ब, प्रतिमा, प्रतियातना, प्रतिच्छाया, प्रतिकृति, अर्चा, प्रतिनिधि (पुं॰)। तुलना — उपमा, उपमान।
अमरकोश ३.१.५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
पूज्यः प्रतीक्ष्यः सांशयिकः संशयापन्नमानसः ।दक्षिणीयो दक्षिणार्हस्तत्र दक्षिण्य इत्यपि ॥
पूजनीय — पूज्य, प्रतीक्ष्य। संशय में पड़ा — सांशयिक, संशयापन्नमानस। दक्षिणा पाने योग्य — दक्षिणीय, दक्षिणार्ह, दक्षिण्य।
अमरकोश ३.१.९७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ज्ञप्तस्तु ज्ञपितश्छन्नश्छादिते पूजितेऽञ्चितः ।पूर्णस्तु पूरिते क्लिष्टः क्लिशितेऽवसिते सितः ॥
बताया/जताया हुआ — ज्ञप्त, ज्ञपित। ढका हुआ — छादित, छन्न। पूजित — पूजित, अञ्चित। भरा हुआ — पूरित, पूर्ण। कष्ट पाया — क्लिशित, क्लिष्ट। समाप्त — अवसित, सित।
अमरकोश ३.१.१०० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ऊतं स्यूतमुतं चेति त्रितयं तन्तुसन्तते ।स्यादर्हिते नमस्यितनमसितमपचायितार्चितापचितम् ॥
धागे से सिला/बुना — ऊत, स्यूत, उत। पूजित — अर्हित, नमस्यित, नमसित, अपचायित, अर्चित, अपचित।
अमरकोश ३.३.३३ — नानार्थवर्गः
मूल्ये पूजाविधावर्घोऽहोदुःखव्यसनेष्वघम् ।त्रिष्विष्टेऽल्पे लघुः काचाः शिक्यभृद्भेददृग्रुजः ॥
अर्घ — मूल्य, पूजा-विधि (अर्घ्य)। अघ — पाप, दुःख, विपत्ति। लघु — प्रिय, थोड़ा/हल्का (तीनों लिङ्ग)। काच — छींका, (मिट्टी का) भेद, आँख का एक रोग (और काँच)।
अमरकोश ३.३.७४ — नानार्थवर्गः
विस्तारवल्लयोर्व्रततिर्वसती रात्रिवेश्मनोः ।क्षयार्चयोरपचितिः सातिर्दानावसानयोः ॥
व्रतति — फैलाव, लता। वसति — रात, निवास। अपचिति — क्षय, पूजा। साति — दान, अन्त।
अमरकोश ३.३.९० — नानार्थवर्गः
द्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ ।सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यर्हिते च सत् ॥
शुक्त — खट्टा, कठोर। शिति — सफ़ेद, काला (दोनों!)। सत् — सत्य, सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय, पूज्य।
अमरकोश ३.३.९१ — नानार्थवर्गः
पुरस्कृतः पूजितेऽरात्यभियुक्तेऽग्रतः कृते ।निवातावाश्रयावातौ शस्त्राभेद्यं च वर्म यत् ॥
पुरस्कृत — पूजित, शत्रु द्वारा घेरा गया, आगे किया गया। निवात — आश्रय, वायु-रहित स्थान; और शस्त्रों से न कटने वाला कवच।
अमरकोश ३.३.९२ — नानार्थवर्गः
जातोन्नद्धप्रवृद्धाः स्युरुच्छ्रिता उत्थितास्त्वमी ।वृद्धिमत्प्रोद्यतोत्पन्ना आदृतौ सादरार्चितौ ॥
उच्छ्रित — उत्पन्न, ऊँचा उठा, बढ़ा। उत्थित — बढ़ता हुआ, उद्यत, उत्पन्न। आदृत — आदर सहित, पूजित।
अमरकोश ३.३.११६ — नानार्थवर्गः
वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ।क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः ॥
हायन — वर्ष, किरण, धान का एक भेद। विरोचन — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य (और बलि के पिता)। वृजिन — क्लेश भी (पाप, टेढ़ा भी)। विश्वकर्मा — सूर्य, देवताओं के शिल्पी।
अमरकोश ३.३.१३३ — नानार्थवर्गः
आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणेऽपि च ।अधिष्ठानं चक्रपुरप्रभावाध्यासनेष्वपि ॥
आराधन — साधना (सिद्ध करना), प्राप्ति, प्रसन्न करना (पूजा)। अधिष्ठान — पहिया, नगर, प्रभाव, बैठना (आश्रय)।
अमरकोश ३.३.१५९ — नानार्थवर्गः
युद्धायत्योः संपरायः पूज्यस्तु श्वशुरेऽपि च ।पश्चादवस्थायि बलं समवायश्च सन्नयौ ॥
सम्पराय — विपत्ति, युद्ध, भविष्य (परलोक)। पूज्य — ससुर भी (पूजनीय भी)। सन्नय — सेना का पिछला भाग, समूह।
अमरकोश ३.३.१६५ — नानार्थवर्गः
आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं संप्रधारणम् ।उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नवक्रियाः ॥
क्रिया के नौ अर्थ — आरम्भ, प्रायश्चित्त (निष्कृति), शिक्षा, पूजा, विचार करके निश्चय, उपाय, कर्म, चेष्टा, चिकित्सा।
अमरकोश ३.३.२०३ — नानार्थवर्गः
स्यात्कुरङ्गेऽपि कमलः प्रावारेऽपि च कम्बलः ।करोपहारयोः पुंसि बलिः प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम् ॥
कमल — हिरण भी (कमल-फूल भी)। कम्बल — ओढ़ना (चादर) भी। बलि — कर, भेंट (पुं॰); (त्वचा की) झुर्री (स्त्री॰; 'वली')।
अमरकोश ३.४.५ — अव्ययवर्गः
आहो उताहो किमुत विकल्पे किं किमूत च ।तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजने स्वति ॥
विकल्प (या/अथवा) — आहो, उताहो, किमुत, किम्, किमु, उत। (श्लोक का) पाद पूरा करने के लिये — तु, हि, च, स्म, ह, वै। पूजा/प्रशंसा — सु, अति।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें