📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "पूर्ण" के ५१ परिणाम
अमरकोश १.१.२ — स्वर्गवर्गः
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः ।सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम् ॥
अन्य (पूर्ववर्ती) कोश-ग्रन्थों का संग्रह करके, संक्षिप्त और परिष्कृत वर्गों में विभाजित यह सम्पूर्ण 'नामलिङ्गानुशासन' कहा जा रहा है।
अमरकोश १.१.७७ — स्वर्गवर्गः
हृदि प्राणो गुदोऽपानः समानो नाभिमण्डले ।उदानः कण्ठदेशे स्याद्व्यानः सर्वशरीरगः ॥
हृदय में प्राण, गुदा में अपान, नाभि-मण्डल में समान, कण्ठ में उदान और सम्पूर्ण शरीर में व्यान रहता है।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.१७ — दिग्वर्गः
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः ।कला तु षोडशो भागो बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ॥
चन्द्रमा के और नाम — द्विजराज, शशधर, नक्षत्रेश, क्षपाकर। (चन्द्रमा का) सोलहवाँ भाग 'कला' कहलाता है। (सूर्य-चन्द्र का) गोला — बिम्ब (पुं॰/नपुं॰), मण्डल (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.३.२४ — दिग्वर्गः
राधा विशाखा पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ श्रविष्ठया ।समा धनिष्ठाः स्युः प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रियः ॥
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं; पुष्य को सिध्य और तिष्य; श्रविष्ठा और धनिष्ठा समान हैं; प्रोष्ठपदा और भाद्रपदा (स्त्री॰ बहुवचन) एक ही हैं।
अमरकोश १.४.७ — कालवर्गः
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥
आधी रात के नाम — अर्धरात्र, निशीथ। पहर के नाम — याम, प्रहर (समानार्थक)। प्रतिपदा और पूर्णिमा/अमावस्या के बीच का सन्धि-काल 'पर्वसन्धि' कहलाता है।
अमरकोश १.४.८ — कालवर्गः
पक्षान्तौ पञ्चदश्यौ द्वे पौर्णमासी तु पूर्णिमा ।कलाहीने सानुमतिः पूर्णे राका निशाकरे ॥
पक्ष के अन्त की दो तिथियाँ (पूर्णिमा और अमावस्या) 'पञ्चदशी' कहलाती हैं। पूर्णिमा — पौर्णमासी, पूर्णिमा। एक कला कम चन्द्रमा वाली पूर्णिमा 'अनुमति' और पूर्ण चन्द्रमा वाली 'राका' कहलाती है।
अमरकोश १.४.१५ — कालवर्गः
पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा ।नाम्ना स पौषो माघाद्याश्चैवमेकादशापरे ॥
पुष्य नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'पौषी' कहलाती है; जिस मास में वह हो, वह 'पौष' मास है। इसी प्रकार माघ आदि शेष ग्यारह मासों के नाम (पूर्णिमा के नक्षत्र से) हैं।
अमरकोश १.६.२२ — शब्दादिवर्गः
अनक्षरमवाच्यं स्यादाहतं तु मृषार्थकम् ।सोल्लुण्ठनं तु सोत्प्रासं मणितं रतिकूजितम् ॥
न कहने योग्य वचन — अनक्षर, अवाच्य; झूठे अर्थ वाला — आहत; व्यंग्य-उपहास सहित — सोल्लुण्ठन, सोत्प्रास; प्रेम-क्रीड़ा की ध्वनि — मणित।
अमरकोश १.७.३६ — नाट्यवर्गः
स्यादाच्छुरितकं हासः सोत्प्रासः स मनाक्स्मितम् ।मध्यमः स्याद्विहसितं रोमाञ्चो रोमहर्षणम् ॥
व्यंग्यपूर्ण हँसी 'आच्छुरितक'; हल्की मुस्कान 'स्मित'; मध्यम हँसी 'विहसित'; रोंगटे खड़े होना — रोमांच, रोमहर्षण।
अमरकोश २.४.२७ — वनौषधिवर्गः
वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ ।आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ ॥
तिनिश के और नाम — वंजुल, चित्रकृत्। अमड़ा (आम्रातक) के नाम — पीतन, कपीतन। महुआ के नाम — मधूक, गुडपुष्प, मधुद्रुम —
अमरकोश २.४.१३५ — वनौषधिवर्गः
कर्चूरको द्राविडकः काल्पको वेधमुख्यकः ।ओषध्यो जातिमात्रे स्युरजातौ सर्वमौषधम् ॥
कचूर के नाम — कर्चूरक, द्राविडक, काल्पक, वेधमुख्यक। (वनस्पति-) जाति मात्र को कहने के लिये 'ओषधि' (स्त्री॰), और (जाति न कहकर) दवा मात्र के लिये 'औषध' (नपुं॰) प्रयुक्त होता है।
अमरकोश २.६.१४ — मनुष्यवर्गः
अर्याणी स्वयमर्या स्यात्क्षत्रिया क्षत्रियाण्यपि ।उपाध्यायाप्युपाध्यायी स्यादाचार्यापि च स्वतः ॥
स्वयं वैश्य जाति की स्त्री — अर्याणी, अर्या; क्षत्रिय स्त्री — क्षत्रिया, क्षत्रियाणी; स्वयं पढ़ाने वाली — उपाध्याया, उपाध्यायी; स्वयं (वेद-मन्त्रों की) व्याख्या करने वाली — आचार्या।
अमरकोश २.६.२८ — मनुष्यवर्गः
आहुर्दुहितरं सर्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे ।स्वजाते त्वौरसोरस्यौ तातस्तु जनकः पिता ॥
(आत्मजा, तनया आदि) सब पुत्री के नाम कहे जाते हैं। पुत्र-पुत्री दोनों के लिये — अपत्य, तोक। अपनी पत्नी से उत्पन्न — औरस, उरस्य। पिता — तात, जनक, पिता।
अमरकोश २.६.९४ — मनुष्यवर्गः
लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं चक्षुरक्षिणी ।दृग्दृष्टी चास्रु नेत्राम्बु रोदनं चास्रमश्रु च ॥
आँख — लोचन, नयन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि। आँसू — अस्रु, नेत्राम्बु, रोदन, अस्र, अश्रु।
अमरकोश २.६.१३८ — मनुष्यवर्गः
रचना स्यात्परिस्यन्द आभोगः परिपूर्णता ।उपधानं तूपबर्हः शय्यायां शयनीयवत् ॥
(माला आदि की) रचना — रचना, परिस्पन्द। परिपूर्णता — आभोग, परिपूर्णता। तकिया — उपधान, उपबर्ह। शय्या — शय्या, शयनीय —
अमरकोश २.६.१४१ — मनुष्यवर्गः
दर्पणे मुकुरादर्शौ व्यजनं तालवृन्तकम् ॥
दर्पण (शीशा) — दर्पण, मुकुर, आदर्श। पंखा — व्यजन, तालवृन्तक।
अमरकोश २.७.९ — ब्रह्मवर्गः
उपाध्यायोऽध्यापकोऽथ स्यान्निषेकादिकृद्गुरुः ।मन्त्रव्याख्याकृदाचार्य आदेष्टा त्वध्वरे व्रती ॥
पढ़ाने वाला — उपाध्याय, अध्यापक। गर्भाधान आदि संस्कार कराने वाला — गुरु। वेद-मन्त्रों की व्याख्या करने वाला — आचार्य। यज्ञ में (कर्म का) आदेश देने वाला — व्रती (यजमान)।
अमरकोश २.७.१२ — ब्रह्मवर्गः
अनूचानः प्रवचने साङ्गेऽधीती गुरोस्तु यः ।लब्धानुज्ञः समावृत्तः सुत्वा त्वभिषवे कृते ॥
अंगों सहित वेद का अध्येता और प्रवचन में निपुण — अनूचान। गुरु की आज्ञा पाकर (शिक्षा पूरी करके) घर लौटा — समावृत्त। सोमरस निकाल चुका — सुत्वा।
अमरकोश २.७.४४ — ब्रह्मवर्गः
मुख्यः स्यात्प्रथमः कल्पोऽनुकल्पस्तु ततोऽधमः ।संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः ॥
मुख्य (प्रथम) विधि — मुख्य कल्प। उससे निम्न (विकल्प) — अनुकल्प। संस्कारपूर्वक वेद-अध्ययन का आरम्भ — उपाकरण।
अमरकोश २.७.४७ — ब्रह्मवर्गः
ऋषयः सत्यवचसः स्नातकस्त्वाप्लुतो व्रती ।ये निर्जितेन्द्रियग्रामा यतिनो यतयश्च ते ॥
ऋषि — ऋषि, सत्यवचस् (सत्यवादी)। (वेदाध्ययन पूरा करके) स्नान किया हुआ — स्नातक, आप्लुतव्रती। जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया — यती, यति।
अमरकोश २.७.५२ — ब्रह्मवर्गः
दर्शश्च पौर्णमासश्च यागौ पक्षान्तयोः पृथक् ।शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः ॥
पक्ष के अन्त (अमावस्या और पूर्णिमा) पर किये जाने वाले यज्ञ — दर्श और पौर्णमास। शरीर से साध्य नित्य कर्म (अहिंसा आदि) — यम।
अमरकोश २.८.१४ — क्षत्रियवर्गः
सांवत्सरो ज्यौतिषिको दैवज्ञगणकावपि ।स्युर्मौहूर्तिकमौहूर्तज्ञानिकार्तान्तिका अपि ॥
ज्योतिषी के नाम — सांवत्सर, ज्यौतिषिक, दैवज्ञ, गणक, मौहूर्तिक, मौहूर्त, ज्ञानी, कार्तान्तिक।
अमरकोश २.८.३२ — क्षत्रियवर्गः
हैमं छत्रं त्वातपत्रं राज्ञस्तु नृपलक्ष्म तत् ।भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका ॥
छाता — छत्र, आतपत्र (धूप से बचाने वाला)। राजा का स्वर्ण-छत्र — नृपलक्ष्म (राजचिह्न)। मंगल-कलश — भद्रकुम्भ, पूर्णकुम्भ। सोने की झारी — भृंगार, कनकालुका।
अमरकोश २.८.९४ — क्षत्रियवर्गः
सर्वाभिसारः सर्वौघः सर्वसन्नहनार्थकः ।लोहाभिसारोऽस्त्रभृतां राज्ञां नीराजनाविधिः ॥
सम्पूर्ण सेना का युद्ध के लिये तैयार होना — सर्वाभिसार, सर्वौघ, सर्वसन्नहन। शस्त्रधारी राजाओं की (प्रस्थान से पूर्व शस्त्रों की) आरती-पूजा — लोहाभिसार।
अमरकोश २.९.६३ — वैश्यवर्गः
शकृत्करिस्तु वत्सः स्याद्दम्यवत्सतरौ समौ ।आर्षभ्यः षण्डतायोग्यः षण्डो गोपतिरिट्चरः ॥
बछड़ा — शकृत्करि, वत्स। (हल में जोतने योग्य) तरुण बछड़ा — दम्य, वत्सतर। साँड़ बनने योग्य — आर्षभ्य। (छुट्टा) साँड़ — षण्ड, गोपति, इट्चर।
अमरकोश २.१०.१८ — शूद्रवर्गः
पराचितपरिस्कन्दपरजातपरैधिताः ।मान्दस्तुन्दपरिमृज आलस्यः शीतकोऽलसोऽनुष्णः ॥
दूसरे के द्वारा पाला गया — पराचित, परिस्कन्द, परजात, परैधित। आलसी — मन्द, तुन्दपरिमृज (पेट सहलाने वाला), आलस्य, शीतक, अलस, अनुष्ण।
अमरकोश २.१०.४७ — शूद्रवर्गः
उक्ता भूरिप्रयोगत्वादेकस्मिन्येऽत्र यौगिकाः ।ताद्धर्म्यादन्यतो वृत्तावूह्या लिङ्गान्तरेऽपि ते ॥
जो यौगिक (व्युत्पत्ति वाले) शब्द यहाँ अधिक प्रयोग के कारण एक ही लिङ्ग में कहे गए हैं, वे उसी धर्म (गुण) के कारण दूसरे (स्त्री आदि) के लिये प्रयुक्त हों तो दूसरे लिङ्ग में भी समझ लेने चाहिये।
अमरकोश ३.१.४८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अज्ञे मूढयथाजातमूर्खवैधेयबालिशाः ।कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमितम्पचाः ॥
मूर्ख — अज्ञ, मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश। कंजूस — कदर्य, कृपण, क्षुद्र, किम्पचान, मितम्पच।
अमरकोश ३.१.६३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परः शताद्यास्ते येषां परा संख्या शतादिकात् ।गणनीये तु गणेयं संख्याते गणितमथ समं सर्वम् ॥
सौ आदि से अधिक संख्या वाले — परःशत (परःसहस्र) आदि। गिनने योग्य — गणनीय, गणेय। गिना हुआ — संख्यात, गणित। सम्पूर्ण — सम, सर्व —
अमरकोश ३.१.६४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विश्वमशेषं कृत्स्नं समस्तनिखिलाखिलानि निःशेषम् ।समग्रं सकलं पूर्णमखण्डं स्यादनूनके ॥
सम्पूर्ण के और नाम — विश्व, अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र, सकल, पूर्ण, अखण्ड, अनूनक।
अमरकोश ३.१.९७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ज्ञप्तस्तु ज्ञपितश्छन्नश्छादिते पूजितेऽञ्चितः ।पूर्णस्तु पूरिते क्लिष्टः क्लिशितेऽवसिते सितः ॥
बताया/जताया हुआ — ज्ञप्त, ज्ञपित। ढका हुआ — छादित, छन्न। पूजित — पूजित, अञ्चित। भरा हुआ — पूरित, पूर्ण। कष्ट पाया — क्लिशित, क्लिष्ट। समाप्त — अवसित, सित।
अमरकोश ३.१.९९ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निष्प्रभे विगतारोकौ विलीने विद्रुतद्रुतौ ।सिद्धे निर्वृत्तनिष्पन्नौ दारिते भिन्नभेदितौ ॥
कान्तिहीन — निष्प्रभ, विगत, अरोक। पिघला हुआ — विलीन, विद्रुत, द्रुत। सिद्ध/पूर्ण — सिद्ध, निर्वृत्त, निष्पन्न। फाड़ा/तोड़ा — दारित, भिन्न, भेदित।
अमरकोश ३.२.२ — सङ्कीर्णवर्गः
साकल्यासङ्गवचने पारायणतुरायणे ।यदृच्छा स्वैरिता हेतुशून्या त्वास्था विलक्षणम् ॥
पूर्णता से (आदि से अन्त तक) करना — पारायण; आसक्तिपूर्वक लगातार करना — तुरायण। अपनी इच्छा — यदृच्छा, स्वैरिता। बिना कारण की स्थिति — विलक्षण।
अमरकोश ३.२.३ — सङ्कीर्णवर्गः
शमथस्तु शमः शान्तिर्दान्तिस्तु दमथो दमः ।अवदानं कर्म वृत्तं काम्यदानं प्रवारणम् ॥
मन की शान्ति — शमथ, शम, शान्ति। इन्द्रिय-संयम — दान्ति, दमथ, दम। प्रशंसनीय कर्म — अवदान, कर्मवृत्त। (फल की इच्छा से) काम्य दान — प्रवारण।
अमरकोश ३.२.२५ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रजनः स्यादुपसरः प्रश्रयप्रणयौ समौ ।धीशक्तिर्निष्क्रमोऽस्त्री तु संक्रमो दुर्गसञ्चरः ॥
(पशु का) पहला गर्भ-धारण — प्रजन, उपसर। प्रेमपूर्ण विनती — प्रश्रय, प्रणय। बुद्धि-सामर्थ्य — धीशक्ति, निष्क्रम (पुं॰/नपुं॰)। दुर्गम स्थान पर जाने का मार्ग (पुल) — संक्रम, दुर्गसंचर।
अमरकोश ३.३.१७ — नानार्थवर्गः
स्याद्दाम्भिकः कौक्कुटिको यश्चादूरेरितेक्षणः ।ललाटिकः प्रभोर्भालदर्शी कार्याक्षमश्च यः ॥
कौक्कुटिक — दम्भी, और पास ही (ज़मीन पर) नज़र गड़ाकर चलने वाला (पाखण्डी)। ललाटिक — स्वामी का मुँह (माथा) देखने वाला चाटुकार, और काम में असमर्थ।
अमरकोश ३.३.७० — नानार्थवर्गः
क्षत्ता स्यात्सारथौ द्वाःस्थे क्षत्रियायां च शूद्रजे ।वृत्तान्तः स्यात्प्रकरणे प्रकारे कार्त्स्न्यवार्तयोः ॥
क्षत्ता — सारथि, द्वारपाल, क्षत्रिया माता से शूद्र का पुत्र। वृत्तान्त — प्रसंग, प्रकार, सम्पूर्णता, समाचार।
अमरकोश ३.३.१२९ — नानार्थवर्गः
तिथिभेदे क्षणे पर्व वर्त्म नेत्रच्छदेऽध्वनि ।अकार्यगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रते ॥
पर्व — विशेष तिथि (पूर्णिमा आदि), उत्सव (और गाँठ, अध्याय)। वर्त्म — पलक, मार्ग। कौपीन — अनुचित कर्म, गुप्तांग (लंगोटी)। मैथुन — संगति (जोड़ा), रति।
अमरकोश ३.३.१५७ — नानार्थवर्गः
स्थूलोच्चयस्त्वसाकल्ये नागानां मध्यमे गते ।समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः ॥
स्थूलोच्चय — अपूर्णता, हाथियों की मध्यम चाल। समय — शपथ, आचार, काल, सिद्धान्त, सहमति (समझौता)।
अमरकोश ३.३.१६० — नानार्थवर्गः
सङ्घाते सन्निवेशे च संस्त्यायः प्रणयास्त्वमी ।विस्रम्भयाञ्चाप्रेमाणो विरोधेऽपि समुच्छ्रयः ॥
संस्त्याय — समूह, बनावट (बसावट)। प्रणय — विश्वास, याचना, प्रेम। समुच्छ्रय — विरोध भी (ऊँचाई भी)।
अमरकोश ३.३.१८६ — नानार्थवर्गः
त्रिषु क्रूरेऽधमेऽल्पेऽपि क्षुद्रं मात्रा परिच्छदे ।अल्पे च परिमाणे सा मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे ॥
क्षुद्र — क्रूर, नीच, थोड़ा (तीनों लिङ्ग)। मात्रा — परिवार/सामग्री, थोड़ा, परिमाण (और स्वर-मात्रा)। मात्र — सम्पूर्ण, केवल (निश्चय)।
अमरकोश ३.३.२०६ — नानार्थवर्गः
शङ्कावपि द्वयोः कीलः पालिस्त्र्यश्र्यङ्कपङ्क्तिषु ।कला शिल्पे कालभेदेऽप्याली सख्यावली अपि ॥
कील (पुं॰/स्त्री॰) — खूँटा भी (ज्वाला भी)। पालि — कोना/धार, गोद, पंक्ति (और कान की लौ)। कला — शिल्प (कला), समय का एक भेद (और चन्द्रमा का सोलहवाँ अंश)। आली — सखी, पंक्ति।
अमरकोश ३.३.२१२ — नानार्थवर्गः
निर्णीते केवलमिति त्रिलिङ्गं त्वेककृत्स्नयोः ।पर्याप्तिक्षेमपुण्येषु कुशलं शिक्षिते त्रिषु ॥
केवल — निश्चित (नपुं॰); एक/अकेला, सम्पूर्ण (तीनों लिङ्ग)। कुशल — पर्याप्त, कल्याण (क्षेम), पुण्य (नपुं॰); निपुण (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२३८ — नानार्थवर्गः
त्विट् शोभापि त्रिषु परे न्यक्षं कार्त्स्न्यनिकृष्टयोः ।प्रत्यक्षेऽधिकृतेऽध्यक्षो रूक्षस्त्वप्रेम्ण्यचिक्कणे ॥
त्विष् — शोभा भी (कान्ति भी)। (आगे तीनों लिङ्ग।) न्यक्ष — सम्पूर्ण, निकृष्ट। अध्यक्ष — प्रत्यक्ष (आँखों के सामने), अधिकारी। रूक्ष — प्रेम-रहित, रूखा।
अमरकोश ३.३.२६१ — नानार्थवर्गः
प्राच्यां पुरस्तात्प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि ।यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे ॥
'पुरस्तात्' — पूर्व दिशा, पहले, पुराने समय में, आगे। 'यावत्-तावत्' — सम्पूर्णता, सीमा (जब तक-तब तक), परिमाण (जितना-उतना), निश्चय।
अमरकोश ३.३.२६२ — नानार्थवर्गः
मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथ ।वृथा निरर्थकाविध्योर्नानानेकोभयार्थयोः ॥
'अथ/अथो' — मंगल, उसके बाद, आरम्भ, प्रश्न, सम्पूर्णता। 'वृथा' — व्यर्थ, विधि-विरुद्ध। 'नाना' — अनेक, दोनों (बिना)।
अमरकोश ३.४.३ — अव्ययवर्गः
पृथग्विनान्तरेणर्ते हिरुङ्नाना च वर्जने ।यत्तद्यतस्ततो हेतावसाकल्ये तु चिच्चन ॥
बिना/अलग — पृथक्, विना, अन्तरेण, ऋते, हिरुक्, नाना। कारण — यत्-तत् (क्योंकि-इसलिये), यतः-ततः। अपूर्णता (कोई-कोई) — चित्, चन (कश्चित्, कदाचन)।
अमरकोश ३.४.१८ — अव्ययवर्गः
अस्ति सत्वे रुषोक्तावु ऊं प्रश्नेऽनुनये त्वयि ।हुं तर्के स्यादुषा रात्रेरवसाने नमो नतौ ॥
होना — अस्ति। क्रोध के वचन — उ। प्रश्न — ऊम्। मनाना/सम्बोधन — अयि। तर्क — हुम्। रात का अन्त (भोर) — उषा। नमस्कार — नमः।
अमरकोश ३.५.६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
घञो ञः सा क्रियास्यां चेद्दाण्डपाता हि फाल्गुनी ।श्यैनम्पाता च मृगया तैलम्पाता स्वधेति दिक् ॥
घञ्-प्रत्ययान्त से 'ञ' प्रत्यय, यदि 'यह क्रिया इसमें हो' अर्थ हो, तो स्त्रीलिङ्ग — जैसे 'दाण्डपाता' (जिसमें डण्डे गिरें — फाल्गुनी पूर्णिमा/होली), 'श्यैनम्पाता' (बाज़ों का झपटना — शिकार), 'तैलम्पाता' (तेल का गिरना — स्व…
अमरकोश ३.५.४६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
षट्संज्ञकास्त्रिषु समा युष्मदस्मत्तिङ्व्ययम् ।परं विरोधे शेषं तु ज्ञेयं शिष्टप्रयोगतः ॥
'षट्'-संज्ञक संख्याएँ (पञ्च, षट् आदि), युष्मद् (तुम), अस्मद् (मैं), तिङन्त (क्रियापद) और अव्यय — तीनों लिङ्गों में समान रहते हैं। नियमों में विरोध हो तो बाद वाला नियम मान्य; और शेष (जो यहाँ नहीं कहा गया) शिष्ट जनों के प…