📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "प्रजाप" के ८ परिणाम
अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१७ — स्वर्गवर्गः
धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः ।स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः ॥
ब्रह्मा के और नाम — धाता, अब्जयोनि, द्रुहिण, विरिञ्चि, कमलासन, स्रष्टा, प्रजापति, वेधा, विधाता, विश्वसृज्, विधि (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.३.२३ — दिग्वर्गः
नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम् ।दाक्षायिण्योऽश्विनीत्यादि तारा अश्वयुगश्विनी ॥
नक्षत्र/तारे के नाम — नक्षत्र, ऋक्ष, भ, तारा, तारका, उडु (स्त्री॰ या नपुं॰)। अश्विनी आदि (सत्ताईस) नक्षत्र 'दाक्षायिणी' (दक्ष की पुत्रियाँ) कहलाते हैं। अश्विनी को 'अश्वयुज्' भी कहते हैं।
अमरकोश २.७.१७ — ब्रह्मवर्गः
समज्या परिषद्गोष्ठी सभासमितिसंसदः ।आस्थानी क्लीबमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सदः ॥
सभा के नाम — समज्या, परिषद्, गोष्ठी, सभा, समिति, संसद्, आस्थानी, आस्थान (नपुं॰), सदस् (स्त्री॰/नपुं॰)।
अमरकोश ३.३.५ — नानार्थवर्गः
मारुते वेधसि ब्रघ्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः ।स्यात्पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके ॥
'क' — (पुं॰ में) वायु, ब्रह्मा, सूर्य; 'कम्' (नपुं॰) — सिर, जल। पुलाक — थोथा अनाज, संक्षेप, भात का दाना।
अमरकोश ३.३.३८ — नानार्थवर्गः
वलजे क्षेत्रपूर्द्वारे वलजा वल्गुदर्शना ।समे क्ष्मांशे रणेऽप्याजिः प्रजा स्यात्सन्ततौ जने ॥
वलज — खेत, नगर-द्वार। वलजा — सुन्दर दिखने वाली स्त्री। आजि — समतल भूमि, युद्ध। प्रजा — सन्तान, जनता।
अमरकोश ३.३.१२२ — नानार्थवर्गः
वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः ।उत्साहने च हिंसायां सूचने चापि गन्धनम् ॥
ब्रह्म (नपुं॰) — वेद, परम तत्त्व, तप। ब्रह्मा (पुं॰) — ब्राह्मण (ऋत्विज्), प्रजापति। गन्धन — उत्साह देना, हिंसा, सूचना देना।
अमरकोश ३.३.२४० — नानार्थवर्गः
दोषो वातादिके दोषा रात्रौ दक्षोऽपि कुक्कुटे ।शुण्डाग्रभागे गण्डूषो द्वयोश्च मुखपूरणे ॥
दोष — वात आदि (तीन दोष; और दोष/त्रुटि)। दोषा — रात्रि (अव्यय)। दक्ष — मुर्ग़ा भी (कुशल, प्रजापति भी)। गण्डूष — सूँड का सिरा (पुं॰); मुँह में भरा पानी (कुल्ला; पुं॰/स्त्री॰)।