📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "प्रह" के १८ परिणाम
अमरकोश १.४.७ — कालवर्गः
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥
आधी रात के नाम — अर्धरात्र, निशीथ। पहर के नाम — याम, प्रहर (समानार्थक)। प्रतिपदा और पूर्णिमा/अमावस्या के बीच का सन्धि-काल 'पर्वसन्धि' कहलाता है।
अमरकोश १.६.६ — शब्दादिवर्गः
प्रबन्धकल्पना कथा प्रवह्लिका प्रहेलिका ।स्मृतिस्तु धर्मसंहिता समाहृतिस्तु संग्रहः ॥
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा'; पहेली — प्रवह्लिका, प्रहेलिका; धर्मशास्त्र — स्मृति, धर्मसंहिता; संकलन — समाहृति, संग्रह।
अमरकोश १.१०.२६ — वारिवर्गः
आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये ।पुंस्येवान्धुः प्रहिः कूप उदपानं तु पुंसि वा ॥
कुएँ के पास (पशुओं के पानी पीने के लिये) बना हौज़ — आहाव, निपान; कुएँ के नाम — अन्धु, प्रहि, कूप (केवल पुं॰), उदपान (पुं॰ या नपुं॰)।
अमरकोश २.१.६ — भूमिवर्गः
ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली ।समानौ मरुधन्वानौ द्वे खिलाप्रहते समे ॥
खारी भूमि वाला — ऊषवान्, ऊषर (विशेषण); प्राकृतिक भू-भाग — स्थल, स्थली; मरुस्थल — मरु, धन्वन्; बिना जोती भूमि — खिल, अप्रहत (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.६.७४ — मनुष्यवर्गः
सक्थि क्लीबे पुमानूरुस्तत्सन्धिः पुंसि वङ्क्षणः ।गुदं त्वपानं पायुर्ना वस्तिर्नाभेरधो द्वयोः ॥
जाँघ — सक्थि (नपुं॰), ऊरु (पुं॰); जाँघ का जोड़ (कमर से) — वंक्षण (पुं॰)। गुदा — गुद, अपान, पायु (पुं॰)। नाभि के नीचे का भाग — वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.८५ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः ।पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ ॥
अँगूठे से छोटी उँगली तक फैलाने की दूरी — वितस्ति, द्वादशांगुल (बालिश्त)। उँगलियाँ फैला हुआ हाथ — चपेट (थप्पड़), प्रतल, प्रहस्त।
अमरकोश २.८.३७ — क्षत्रियवर्गः
गण्डः कटो मदो दानं वमथुः करशीकरः ।कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्तयोर्मध्ये विदुः पुमान् ॥
हाथी की कनपटी — गण्ड, कट। मदजल — मद, दान। सूँड से फेंका पानी — वमथु, करशीकर। सिर के दो उभरे भाग — कुम्भ; उनके बीच का भाग — विदु (पुं॰)।
अमरकोश २.८.८२ — क्षत्रियवर्गः
सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च विपत्त्यां विपदापदौ ।आयुधं तु प्रहरणं शस्त्रमस्त्रमथास्त्रियौ ॥
सम्पत्ति — सम्पद्, सम्पत्ति, श्री, लक्ष्मी। विपत्ति — विपत्ति, विपद्, आपद्। हथियार — आयुध, प्रहरण; (हाथ से चलाया) शस्त्र और (फेंका जाने वाला) अस्त्र (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.८.८८ — क्षत्रियवर्गः
निरस्तः प्रहिते बाणे विषाक्ते दिग्धलिप्तकौ ।तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः ॥
छोड़ा गया बाण — निरस्त। विष-बुझा बाण — दिग्ध, लिप्तक। तरकश — तूण, उपासंग, तूणीर, निषंग, इषुधि (पुं॰/स्त्री॰) —
अमरकोश २.८.१०५ — क्षत्रियवर्गः
सम्प्रहाराभिसम्पातकलिसंस्फोटसंयुगाः ।अभ्यामर्दसमाघातसंग्रामाभ्यागमाहवाः ॥
युद्ध के और नाम — सम्प्रहार, अभिसम्पात, कलि, संस्फोट, संयुग, अभ्यामर्द, समाघात, संग्राम, अभ्यागम, आहव।
अमरकोश २.८.११४ — क्षत्रियवर्गः
निस्तर्हणं निहननं क्षणनं परिवर्जनम् ।निर्वापणं विशसनं मारणं प्रतिघातनम् ॥
वध के और नाम — निस्तर्हण, निहनन, क्षणन, परिवर्जन, निर्वापण, विशसन, मारण, प्रतिघातन —
अमरकोश २.१०.२७ — शूद्रवर्गः
शुल्बं वराटकं स्त्री तु रज्जुस्त्रिषु वटी गुणः ।उद्घाटनं घटीयन्त्रं सलिलोद्वाहनं प्रहेः ॥
रस्सी — शुल्ब, वराटक, रज्जु (स्त्री॰), वटी (तीनों लिङ्ग), गुण। कुएँ से पानी निकालने का यन्त्र (रहट) — उद्घाटन, घटीयन्त्र।
अमरकोश ३.१.१०२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
हृष्टे मत्तस्तृप्तः प्रह्लन्नः प्रमुदितः प्रीतः ।छिन्नं छातं लूनं कृत्तं दातं दितं छितं वृक्णम् ॥
प्रसन्न — हृष्ट, मत्त, तृप्त, प्रह्लन्न, प्रमुदित, प्रीत। काटा हुआ — छिन्न, छात, लून, कृत्त, दात, दित, छित, वृक्ण।
अमरकोश ३.२.१४ — सङ्कीर्णवर्गः
मुष्टिबन्धस्तु संग्राहो डिम्बे डमरविप्लवौ ।बन्धनं प्रसितिश्चारः स्पर्शः स्प्रष्टोपतप्तरि ॥
मुट्ठी बाँधना — मुष्टिबन्ध, संग्राह। (डाका/लूटपाट का) उपद्रव — डिम्ब, डमर, विप्लव। बन्धन — बन्धन, प्रसिति, चार। (रोग से) पीड़ा देने वाला — स्पर्श, स्प्रष्टा, उपतप्ता।
अमरकोश ३.३.६३ — नानार्थवर्गः
प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे ।सङ्कीर्णौ निचिताशुद्धाविरिणं शून्यमूषरम् ॥
प्रवण — ढलवाँ भूमि, विनम्र (तीनों लिङ्ग); चौराहा (पुं॰)। संकीर्ण — भरा हुआ, मिश्रित (अशुद्ध)। इरिण — सूना, ऊसर (बंजर)।
अमरकोश ३.३.११६ — नानार्थवर्गः
वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः ।क्लेशेऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्कसुरशिल्पिनोः ॥
हायन — वर्ष, किरण, धान का एक भेद। विरोचन — चन्द्रमा, अग्नि, सूर्य (और बलि के पिता)। वृजिन — क्लेश भी (पाप, टेढ़ा भी)। विश्वकर्मा — सूर्य, देवताओं के शिल्पी।
अमरकोश ३.४.११ — अव्ययवर्गः
युक्ते द्वे सांप्रतं स्थानेऽभीक्ष्णं शश्वदनारते ।अभावे नह्यनो नापि मास्म मालं च वारणे ॥
उचित — साम्प्रतम्, स्थाने। निरन्तर — अभीक्ष्णम्, शश्वत्। अभाव/निषेध — नहि, अ, नो, न। रोकना — मास्म, मा, अलम्।
अमरकोश ३.५.५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उणादिषु निरूरीश्च ङ्याषूडन्तं चलं स्थिरम् ।तत्क्रीडायां प्रहरणं चेन्मौष्टा पाल्लवा ण दिक् ॥
उणादि प्रत्ययों में नि, ऊ, ई वाले शब्द; और ङीप्/आप्/ऊङ् (ई, आ, ऊ) से अन्त होने वाले शब्द — चाहे चल हों या स्थिर — स्त्रीलिङ्ग। यदि खेल में शस्त्र (साधन) हो तो — 'मौष्टा' (मुक्केबाज़ी), 'पाल्लवा' (पत्तों का खेल) — यह दिश…