📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "फैल" के २५ परिणाम
अमरकोश १.५.११ — धीवर्गः
विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे ।आमोदः सोऽतिनिर्हारी वाच्यलिङ्गत्वमागुणात् ॥
मसलने (रगड़ने) से उत्पन्न मनोहर गन्ध 'परिमल' कहलाती है; वही दूर तक फैलने वाली हो तो 'आमोद'। (यहाँ से) गुण-वाचक शब्दों तक विशेषण-शब्द विशेष्य के अनुसार लिङ्ग वाले हैं।
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश १.८.४ — पातालभोगिवर्गः
विष्वक्संतमसं नागाः काद्रवेयास्तदीश्वराः ।शेषोऽनन्तो वासुकिस्तु सर्पराजोऽथ गोनसे ॥
सब ओर फैला अन्धकार 'सन्तमस'। नागों के नाम — नाग, काद्रवेय; उनके स्वामी — शेष, अनन्त; सर्पराज — वासुकि। अब 'गोनस' (सर्प-विशेष) के अर्थ में —
अमरकोश २.४.९ — वनौषधिवर्गः
अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मौ वल्ली तु व्रततिर्लता ।लता प्रतानिनी वीरुद्गुल्मिन्युलप इत्यपि ॥
बिना तने वाला पौधा — स्तम्ब, गुल्म; बेल — वल्ली, व्रतति, लता; फैलने वाली बेल — वीरुध्, गुल्मिनी, उलप।
अमरकोश २.४.१४ — वनौषधिवर्गः
पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमान् ।पल्लवोऽस्त्री किसलयं विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम् ॥
पत्ते के नाम — पत्र, पलाश, छदन, दल, पर्ण, छद (पुं॰); नई कोंपल — पल्लव (पुं॰/नपुं॰), किसलय; वृक्ष का फैलाव — विस्तार, विटप (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१५२ — वनौषधिवर्गः
शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः ।अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारिणी ॥
सोआ (शतपुष्पा) के नाम — शतपुष्पा, सितच्छत्रा, अतिच्छत्रा, मधुरा, मिसि, अवाक्पुष्पी, कारवी। गन्धप्रसारिणी के नाम — सरणा, प्रसारिणी —
अमरकोश २.५.१ — सिंहादिवर्गः
सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्षः केसरी हरिः ।कण्ठीरवो मृगरिपुर्मृगदृष्टिर्मृगाशनः ॥
सिंह के नाम — सिंह, मृगेन्द्र, पंचास्य, हर्यक्ष, केसरी, हरि, कण्ठीरव, मृगरिपु, मृगदृष्टि, मृगाशन।
अमरकोश २.६.४७ — मनुष्यवर्गः
खुरणाः स्यात्खुरणसः प्रज्ञुः प्रगतजानुकः ।ऊर्ध्वज्ञुरूर्ध्वजानुः स्यात्संज्ञुः संहतजानुकः ॥
खुर जैसी (चपटी) नाक वाला — खुरणा, खुरणस। फैले घुटनों वाला — प्रज्ञु, प्रगतजानुक। ऊँचे घुटनों वाला — ऊर्ध्वज्ञु, ऊर्ध्वजानु। सटे घुटनों वाला — संज्ञु, संहतजानुक।
अमरकोश २.६.८४ — मनुष्यवर्गः
पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्री नखरोऽस्त्रियाम् ।प्रादेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते ॥
नाख़ून — पुनर्भव, कररुह, नख, नखर (पुं॰/नपुं॰)। अँगूठे को तर्जनी तक फैलाने की दूरी — प्रादेश; मध्यमा तक — ताल; अनामिका तक — गोकर्ण।
अमरकोश २.६.८५ — मनुष्यवर्गः
अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः ।पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ ॥
अँगूठे से छोटी उँगली तक फैलाने की दूरी — वितस्ति, द्वादशांगुल (बालिश्त)। उँगलियाँ फैला हुआ हाथ — चपेट (थप्पड़), प्रतल, प्रहस्त।
अमरकोश २.६.८६ — मनुष्यवर्गः
द्वौ संहतौ संहतलप्रतलौ वामदक्षिणौ ।पाणिर्निकुब्जः प्रसृतिस्तौ युतावञ्जलिः पुमान् ॥
दोनों (बायाँ-दायाँ) हथेलियाँ फैलाकर मिलाना — संहतल, प्रतल। अधमुड़ा (कटोरी जैसा) एक हाथ — प्रसृति। वैसे दो हाथ जोड़ने पर — अंजलि (पुं॰)।
अमरकोश २.६.८७ — मनुष्यवर्गः
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया ।स रत्निः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥
कोहनी से फैली उँगलियों के सिरे तक का माप — हस्त (हाथ)। बँधी मुट्ठी तक — रत्नि। छोटी उँगली खुली रखकर बँधी मुट्ठी तक — अरत्नि।
अमरकोश २.६.८८ — मनुष्यवर्गः
व्यामो बाह्वोः सकरयोस्ततयोस्तिर्यगन्तरम् ।ऊर्ध्वविस्तृतदोः पाणिनृमाने पौरुषं त्रिषु ॥
दोनों बाँहें हाथों सहित दोनों ओर फैलाने पर बीच की दूरी — व्याम (पुरसा)। बाँहें ऊपर उठाए खड़े मनुष्य की ऊँचाई का माप — पौरुष (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.७.१५ — ब्रह्मवर्गः
उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्याज्ज्ञात्वारम्भ उपक्रमः ।यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः ॥
पहली बार (मौलिक) ज्ञान — उपज्ञा। समझ-बूझकर आरम्भ — उपक्रम। यज्ञ — यज्ञ, सव, अध्वर, याग, सप्ततन्तु, मख, क्रतु।
अमरकोश २.८.९६ — क्षत्रियवर्गः
स्यादासारः प्रसरणं प्रचक्रं चलितार्थकम् ।अहितान्प्रत्यभीतस्य रणे यानमभिक्रमः ॥
सेना का चारों ओर फैलना — आसार, प्रसरण। चल पड़ी सेना — प्रचक्र, चलित। युद्ध में शत्रुओं की ओर निर्भय बढ़ना — अभिक्रम।
अमरकोश २.९.८२ — वैश्यवर्गः
पुमानुपनिधिर्न्यासः प्रतिदानं तदर्पणम् ।क्रये प्रसारितं क्रय्यं क्रेयं क्रेतव्यमात्रके ॥
धरोहर — उपनिधि (पुं॰), न्यास। धरोहर लौटाना — प्रतिदान। (बिक्री के लिये) फैलाकर रखी वस्तु — क्रय्य। केवल ख़रीदने योग्य वस्तु — क्रेय।
अमरकोश ३.१.३१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
विसृत्वरो विसृमरः प्रसारी च विसारिणि ।सहिष्णुः सहनः क्षन्ता तितिक्षुः क्षमिता क्षमी ॥
फैलने वाला — विसृत्वर, विसृमर, प्रसारी, विसारी। सहनशील — सहिष्णु, सहन, क्षन्ता, तितिक्षु, क्षमिता, क्षमी।
अमरकोश ३.१.८५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
ग्रन्थितं सन्दितं दृब्धं विसृतं विस्तृतं ततम् ।अन्तर्गतं विस्मृतं स्यात्प्राप्तप्रणिहिते समे ॥
गूँथा हुआ — ग्रन्थित, सन्दित, दृब्ध। फैला हुआ — विसृत, विस्तृत, तत। भूला हुआ — अन्तर्गत, विस्मृत। प्राप्त — प्राप्त, प्रणिहित।
अमरकोश ३.१.८७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
परिक्षिप्तं तु निवृत्तं मूषितं मुषितार्थकम् ।प्रवृद्धप्रसृते न्यस्तनिसृष्टे गुणिताहते ॥
घेरा हुआ — परिक्षिप्त, निवृत। चुराया हुआ — मूषित, मुषित। फैला/बढ़ा — प्रवृद्ध, प्रसृत। रखा/सौंपा हुआ — न्यस्त, निसृष्ट। गुणा किया हुआ — गुणित, आहत।
अमरकोश ३.२.६ — सङ्कीर्णवर्गः
आक्रोशनमभीषङ्गः संवेदो वेदना न ना ।सम्मूर्च्छनमभिव्याप्तिर्याञ्चा भिक्षार्थनार्दना ॥
शाप देना/कोसना — आक्रोशन, अभीषंग। अनुभव — संवेद, वेदना (पुं॰ नहीं)। सब ओर फैलना — सम्मूर्च्छन, अभिव्याप्ति। माँगना — याच्ञा, भिक्षा, अर्थना, अर्दना।
अमरकोश ३.२.२२ — सङ्कीर्णवर्गः
विस्तारो विग्रहो व्यासः स च शब्दस्य विस्तरः ।संवाहनं मर्दनं स्याद्विनाशः स्याददर्शनम् ॥
फैलाव — विस्तार, विग्रह, व्यास। शब्दों (वर्णन) का फैलाव — विस्तर। (पैर आदि) दबाना — संवाहन, मर्दन। नाश/अदृश्य होना — विनाश, अदर्शन।
अमरकोश ३.२.२३ — सङ्कीर्णवर्गः
संस्तवः स्यात्परिचयः प्रसरस्तु विसर्पणम् ।नीवाकस्तु प्रयामः स्यात्सन्निधिः सन्निकर्षणम् ॥
परिचय — संस्तव, परिचय। फैलना (फोड़े आदि का) — प्रसर, विसर्पण। (अकाल में) अनाज की माँग/जमाख़ोरी — नीवाक, प्रयाम। निकटता — सन्निधि, सन्निकर्षण।
अमरकोश ३.३.७४ — नानार्थवर्गः
विस्तारवल्लयोर्व्रततिर्वसती रात्रिवेश्मनोः ।क्षयार्चयोरपचितिः सातिर्दानावसानयोः ॥
व्रतति — फैलाव, लता। वसति — रात, निवास। अपचिति — क्षय, पूजा। साति — दान, अन्त।
अमरकोश ३.३.१२१ — नानार्थवर्गः
क्रतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके ।मन्देऽथ केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे ॥
वितान (पुं॰/नपुं॰) — यज्ञ, विस्तार (और चँदोवा); तुच्छ, मन्द (तीनों लिङ्ग)। केतन — कार्य, ध्वज, निमन्त्रण (और घर)।
अमरकोश ३.३.२२० — नानार्थवर्गः
उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः ।अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये ॥
उत्सव — घमण्ड, क्रोध, इच्छा का फैलाव, त्योहार। अनुभाव — प्रभाव, सज्जनों का निश्चय (और रस-शास्त्र में भाव को प्रकट करने वाली चेष्टा)।