📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "बक" के ४६ परिणाम
अमरकोश १.१.१६ — स्वर्गवर्गः
ब्रह्मात्मभूः सुरज्येष्ठः परमेष्ठी पितामहः ।हिरण्यगर्भो लोकेशः स्वयम्भूश्चतुराननः ॥
ब्रह्मा के नाम — ब्रह्मा, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठी, पितामह, हिरण्यगर्भ, लोकेश, स्वयम्भू, चतुरानन (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.४० — स्वर्गवर्गः
हरः स्मरहरो भर्गस्त्र्यम्बकस्त्रिपुरान्तकः ।गङ्गाधरोऽन्धकरिपुः क्रतुध्वंसी वृषध्वजः ॥
शिव के और नाम — हर, स्मरहर, भर्ग, त्र्यम्बक, त्रिपुरान्तक, गंगाधर, अन्धकरिपु, क्रतुध्वंसी, वृषध्वज।
अमरकोश १.१.४५ — स्वर्गवर्गः
प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्ट सिद्धयः ।उमा कात्यायनी गौरी काली हैमवतीश्वरी ॥
प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व और वशित्व — (पूर्व चार सहित) ये आठ सिद्धियाँ हैं। पार्वती के नाम — उमा, कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी।
अमरकोश १.१.७० — स्वर्गवर्गः
क्षारो रक्षा च दावस्तु दवो वनहुताशनः ।धर्मराजः पितृपतिः समवर्ती परेतराट् ॥
राख के और नाम — क्षार, रक्षा। वन की आग के नाम — दाव, दव, वनहुताशन। यम के नाम — धर्मराज, पितृपति, समवर्ती, परेतराट्।
अमरकोश १.१.८३ — स्वर्गवर्गः
कुबेरस्त्र्यम्बकसखो यक्षराड्गुह्यकेश्वरः ।मनुष्यधर्मा धनदो राजराजो धनाधिपः ॥
कुबेर के नाम — कुबेर, त्र्यम्बकसख, यक्षराज, गुह्यकेश्वर, मनुष्यधर्मा, धनद, राजराज, धनाधिप।
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.३.३४ — दिग्वर्गः
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुर्लोकबन्धुस्त्रयीतनुः ।प्रद्योतनो दिनमणिः खद्योतो लोकबान्धवः ॥
सूर्य के और नाम — कर्मसाक्षी, जगच्चक्षु, लोकबन्धु, त्रयीतनु, प्रद्योतन, दिनमणि, खद्योत, लोकबान्धव।
अमरकोश १.५.१० — धीवर्गः
तुवरस्तु कषायोऽस्त्री मधुरो लवणः कटुः ।तिक्तोऽम्लश्च रसाः पुंसि तद्वत्सु षडमी त्रिषु ॥
कसैला — तुवर, कषाय (पुं॰/नपुं॰); मधुर (मीठा), लवण (नमकीन), कटु (तीखा), तिक्त (कड़वा) और अम्ल (खट्टा) — ये छह रस (स्वाद) पुंलिङ्ग में; और उन रसों वाली वस्तुओं के विशेषण के रूप में तीनों लिङ्गों में।
अमरकोश १.६.१५ — शब्दादिवर्गः
तत्र त्वाक्षारणा यः स्यादाक्रोशो मैथुनं प्रति ।स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ॥
व्यभिचार का आरोप लगाकर डाँटना 'आक्षारणा' कहलाता है; बातचीत — आभाषण, आलाप; निरर्थक बकवास 'प्रलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.७.८ — नाट्यवर्गः
वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः ।कोलम्बकस्तु कायोऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥
वीणा का डण्डा 'प्रवाल'; उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक'; वीणा का शरीर 'कोलम्बक'; और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है।
अमरकोश १.८.५ — पातालभोगिवर्गः
तिलित्सः स्यादजगरे शयुर्वाहस इत्युभौ ।अलगर्दो जलव्यालः समौ राजिलडुण्डुभौ ॥
गोनस सर्प 'तिलित्स' कहलाता है। अजगर के नाम — अजगर, शयु, वाहस। पानी का साँप — अलगर्द, जलव्याल। निर्विष साँप — राजिल, डुण्डुभ (समानार्थक)।
अमरकोश २.१.३ — भूमिवर्गः
सर्वंसहा वसुमती वसुधोर्वी वसुन्धरा ।गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्मावनिर्मेदिनी मही ॥
पृथ्वी के और नाम — सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कु, पृथिवी, पृथ्वी, क्ष्मा, अवनि, मेदिनी, मही।
अमरकोश २.४.३ — वनौषधिवर्गः
पुमानाक्रीड उद्यानं राज्ञः साधारणं वनम् ।स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितम् ॥
राजा का सबके लिये (सार्वजनिक) उद्यान — आक्रीड (पुं॰), उद्यान; वही रनिवास के योग्य हो तो 'प्रमदवन' कहलाता है।
अमरकोश २.४.१६ — वनौषधिवर्गः
क्षारको जालकं क्लीबे कलिका कोरकः पुमान् ।स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः कुङ्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम् ॥
नई कली — क्षारक, जालक (नपुं॰); कली — कलिका, कोरक (पुं॰); गुच्छा — गुच्छक, स्तबक; अधखिली कली — कुड्मल, मुकुल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.५१ — वनौषधिवर्गः
एरण्ड उरुबूकश्च रुचकश्चित्रकश्च सः ।चञ्चुः पञ्चाङ्गुलो मण्डवर्धमानव्यडम्बकाः ॥
अरण्डी (एरण्ड) के और नाम — एरण्ड, उरुबूक, रुचक, चित्रक, चंचु, पंचांगुल, मण्ड, वर्धमान, व्यडम्बक।
अमरकोश २.४.५२ — वनौषधिवर्गः
अल्पा शमी शमीरः स्याच्छमीसक्तुफला शिवा ।पिण्डीतको मरुबकः श्वसनः करहाटकः ॥
छोटी शमी — शमीर; शमी (छोंकर) के नाम — शमी, सक्तुफला, शिवा। मैनफल के नाम — पिण्डीतक, मरुबक, श्वसन, करहाटक —
अमरकोश २.४.६४ — वनौषधिवर्गः
एतस्य कलिका गन्धफली स्यादथ केसरे ।बकुलो वञ्जुलोऽशोके समौ करकदाडिमौ ॥
चम्पा की कली — गन्धफली; मौलसिरी के नाम — केसर, बकुल; अशोक के नाम — वंजुल, अशोक; अनार के नाम — करक, दाडिम (समानार्थक)।
अमरकोश २.४.७४ — वनौषधिवर्गः
तत्र शोणे कुरबकस्तत्र पीते कुरण्टकः ।नीली झिण्टी द्वयोर्बाणा दासी चार्तगलश्च सा ॥
उसमें (कटसरैया में) लाल वाला 'कुरबक', पीला वाला 'कुरण्टक'; नीली कटसरैया — झिण्टी, बाणा (पुं॰/स्त्री॰), दासी, आर्तगल।
अमरकोश २.४.७५ — वनौषधिवर्गः
सैरेयकस्तु झिण्टी स्यात्तस्मिन्कुरबकोऽरुणे ।पीता कुरण्टको झिण्टी तस्मिन्सहचरी द्वयोः ॥
झिण्टी का सामान्य नाम — सैरेयक; लाल झिण्टी — कुरबक; पीली झिण्टी — कुरण्टक, सहचरी (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.७९ — वनौषधिवर्गः
समीरणो मरुबकः प्रस्थपुष्पः फणिज्जकः ।जम्बीरोऽप्यथ पर्णासे कठिञ्जरकुठेरकौ ॥
मरुआ के नाम — समीरण, मरुबक, प्रस्थपुष्प, फणिज्जक, जम्बीर। काली तुलसी (पर्णास) के नाम — पर्णास, कठिंजर, कुठेरक।
अमरकोश २.४.८१ — वनौषधिवर्गः
मन्दारश्चार्कपर्णोऽत्र शुक्लेऽलर्कप्रतापसौ ।शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो बुको वसुः ॥
आक के और नाम — मन्दार, अर्कपर्ण; सफ़ेद आक — अलर्क, प्रतापस। अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम — शिवमल्ली, पाशुपत, एकाष्ठील, बुक, वसु।
अमरकोश २.४.११९ — वनौषधिवर्गः
गोधापदी तु सुवहा मुसली तालमूलिका ।अजशृङ्गी विषाणी स्याद्गोजिह्वादार्विके समे ॥
हंसपदी — गोधापदी, सुवहा; मूसली — मुसली, तालमूलिका; मेढ़ासिंगी — अजशृंगी, विषाणी; गोजिह्वा — गोजिह्वा, दार्विका।
अमरकोश २.४.१३९ — वनौषधिवर्गः
तुण्डिकेरी रक्तफला बिम्बिका पीलुपर्ण्यपि ।बर्बरा कबरी तुङ्गी खरपुष्पाजगन्धिका ॥
कुन्दरू (बिम्बी) के नाम — तुण्डिकेरी, रक्तफला, बिम्बिका, पीलुपर्णी। बबई (वन-तुलसी) के नाम — बर्बरा, कबरी, तुंगी, खरपुष्पा, अजगन्धिका।
अमरकोश २.५.२४ — सिंहादिवर्गः
आतायिचिल्लौ दाक्षाय्यगृध्रौ कीरशुकौ समौ ।क्रुङ्क्रौञ्चोऽथ बकः कह्वः पुष्कराह्वस्तु सारसः ॥
चील — आतायी, चिल्ल; गिद्ध — दाक्षाय्य, गृध्र; तोता — कीर, शुक; क्रौंच — क्रुंच्, क्रौंच; बगुला — बक, कह्व; सारस — पुष्कराह्व, सारस।
अमरकोश २.५.४० — सिंहादिवर्गः
पेशी कोशो द्विहीनेऽण्डं कुलायो नीडमस्त्रियाम् ।पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः ॥
अण्डा — पेशी, कोश (पुं॰/नपुं॰), अण्ड; घोंसला — कुलाय, नीड (पुं॰/नपुं॰); बच्चा — पोत, पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक, शावक, शिशु।
अमरकोश २.५.४३ — सिंहादिवर्गः
स्त्रियां तु संहतिर्वृन्दं निकुरम्बं कदम्बकम् ।वृन्दभेदाः समैर्वर्गः सङ्घसार्थौ तु जन्तुभिः ॥
समूह के और नाम — संहति (स्त्री॰), वृन्द, निकुरम्ब, कदम्बक। समान वस्तुओं का समूह — वर्ग; प्राणियों का समूह — संघ, सार्थ।
अमरकोश २.६.६२ — मनुष्यवर्गः
किलासी सिध्मलोऽन्धोऽदृङ्मूर्च्छाले मूर्तमूर्च्छितौ ।शुक्रं तेजोरेतसी च बीजवीर्येन्द्रियाणि च ॥
सफ़ेद दाग़ वाला — किलासी, सिध्मल। अन्धा — अन्ध, अदृश्। मूर्च्छित — मूर्च्छाल, मूर्त, मूर्च्छित। वीर्य — शुक्र, तेजस्, रेतस्, बीज, वीर्य, इन्द्रिय।
अमरकोश २.७.५० — ब्रह्मवर्गः
अस्त्री कमण्डलुः कुण्डी व्रतिनामासनं वृषी ।अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री भैक्षं भिक्षाकदम्बकम् ॥
कमण्डल — कमण्डलु (पुं॰/नपुं॰), कुण्डी। व्रतियों (तपस्वियों) का आसन — वृषी। मृगचर्म — अजिन, चर्म, कृत्ति (स्त्री॰)। भिक्षा का समूह — भैक्ष।
अमरकोश २.८.१२ — क्षत्रियवर्गः
वयस्यः स्निग्धः सवया अथ मित्रं सखा सुहृत् ।सख्यं साप्तपदीनं स्यादनुरोधोऽनुवर्तनम् ॥
समवयस्क साथी — वयस्य, स्निग्ध, सवयस्। मित्र — मित्र, सखा, सुहृद्। मित्रता — सख्य, साप्तपदीन। अनुसरण — अनुरोध, अनुवर्तन।
अमरकोश २.९.१८ — वैश्यवर्गः
वनमुद्गे सर्षपे तु द्वौ तन्तुभकदम्बकौ ।सिद्धार्थस्त्वेष धवलो गोधूमः सुमनः समौ ॥
(मोठ) — वनमुद्ग। सरसों — सर्षप, तन्तुभ, कदम्बक। सफ़ेद सरसों — सिद्धार्थ। गेहूँ — गोधूम, सुमन।
अमरकोश २.९.२२ — वैश्यवर्गः
धान्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः ।नाडी नालञ्च काण्डोऽस्य पलालोऽस्त्री सनिष्फलः ॥
अनाज — धान्य, व्रीहि, स्तम्बकरि। घास आदि का गुच्छा — स्तम्ब, गुच्छ। उसका डण्ठल — नाडी, नाल। दानों से रहित डण्ठल (पुआल) — पलाल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.३२ — वैश्यवर्गः
पिठरः स्थाल्युखा कुण्डं कलशस्तु त्रिषु द्वयोः ।घटः कुटनिपावस्त्री शरावो वर्धमानकः ॥
हाँडी/बटलोई — पिठर, स्थाली, उखा, कुण्ड। घड़ा — कलश (तीनों लिङ्ग), घट, कुट, निप (पुं॰/नपुं॰)। सकोरा/ढकना — शराव, वर्धमानक।
अमरकोश २.९.७७ — वैश्यवर्गः
अजा छागी स्तभच्छागबस्तच्छगलका अजे ।मेढ्रोरभ्रोरणोर्णायुमेषवृष्णय एडके ॥
बकरी — अजा, छागी। बकरा — स्तभ, छाग, बस्त, छगलक, अज। भेड़ा — मेढ्र, उरभ्र, उरण, ऊर्णायु, मेष, वृष्णि, एडक।
अमरकोश २.९.७८ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रोरभ्राजवृन्दे स्यादौष्ट्रकौरभ्रकाजकम् ।चक्रीवन्तस्तु वालेया रासभा गर्दभाः खराः ॥
ऊँटों का झुण्ड — औष्ट्रक; भेड़ों का — औरभ्रक; बकरियों का — आजक। गधा — चक्रीवान्, वालेय, रासभ, गर्दभ, खर।
अमरकोश २.९.९८ — वैश्यवर्गः
लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी ।अश्मसारोऽथ मण्डूरं सिंहाणमपि तन्मले ॥
लोहा — लोह (पुं॰/नपुं॰), शस्त्रक, तीक्ष्ण, पिण्ड, कालायस, अयस्, अश्मसार। लोहे का मैल (कीट) — मण्डूर, सिंहाण।
अमरकोश २.१०.२ — शूद्रवर्गः
शूद्राविशोस्तु करणोऽम्बष्ठो वैश्याद्विजन्मनोः ।शूद्राक्षत्रिययोरुग्रो मागधः क्षत्रियाविशोः ॥
वैश्य पिता और शूद्रा माता का पुत्र — करण; ब्राह्मण पिता और वैश्या माता का — अम्बष्ठ; क्षत्रिय पिता और शूद्रा माता का — उग्र; वैश्य पिता और क्षत्रिया माता का — मागध।
अमरकोश २.१०.११ — शूद्रवर्गः
जाबालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।स्यान्माया शाम्बरी मायाकारस्तु प्रतिहारकः ॥
बकरी पालने वाला — जाबाल, अजाजीव। देव-पूजा से जीविका चलाने वाला — देवाजीव, देवल। जादू (इन्द्रजाल) — माया, शाम्बरी। जादूगर — मायाकार, प्रतिहारक।
अमरकोश २.१०.२३ — शूद्रवर्गः
विट्चरः सूकरो ग्राम्यो वर्करस्तरुणः पशुः ।आच्छोदनं मृगव्यं स्यादाखेटो मृगया स्त्रियाम् ॥
गाँव का सूअर — विट्चर। जवान पशु (बकरा आदि) — वर्कर। शिकार — आच्छोदन, मृगव्य, आखेट, मृगया (स्त्री॰)।
अमरकोश ३.१.३६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्याज्जल्पाकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् ।दुर्मुखे मुखराबद्धमुखौ शक्लः प्रियम्वदे ॥
बकवादी — जल्पाक, वाचाल, वाचाट, बहुगर्ह्यवाक्। कटु बोलने वाला — दुर्मुख, मुखर, अबद्धमुख। मीठा बोलने वाला — शक्ल, प्रियंवद।
अमरकोश ३.३.६ — नानार्थवर्गः
उलूके करिणः पुच्छमूलोपान्ते च पेचकः ।कमण्डलौ च करकः सुगते च विनायकः ॥
पेचक — उल्लू, हाथी की पूँछ की जड़ का भाग। करक — कमण्डल (और ओला)। विनायक — बुद्ध (सुगत) भी (गणेश और गरुड़ भी)।
अमरकोश ३.३.३५ — नानार्थवर्गः
अभिष्वङ्गे स्पृहायां च गभस्तौ च रुचिः स्त्रियाम् ।प्रसन्ने भल्लुकेऽप्यच्छो गुच्छः स्तबकहारयोः ॥
रुचि (स्त्री॰) — आसक्ति, इच्छा, किरण (और शोभा)। अच्छ — स्वच्छ, भालू भी। गुच्छ — फूलों का गुच्छा, हार।
अमरकोश ३.३.३७ — नानार्थवर्गः
अजा विष्णुहरच्छागा गोष्ठाध्वनिवहा व्रजाः ।धर्मराजौ जिनयमौ कुञ्जो दन्तेऽपि न स्त्रियाम् ॥
अज — विष्णु, शिव, बकरा (और ब्रह्मा, कामदेव)। व्रज — गोशाला, मार्ग, समूह। धर्मराज — जिन (बुद्ध/तीर्थंकर), यम (और युधिष्ठिर)। कुंज — (हाथी का) दाँत भी (लताओं का कुंज भी)।
अमरकोश ३.३.७३ — नानार्थवर्गः
कक्षान्तरेऽपि शुद्धान्तो नृपस्यासर्वगोचरे ।कासूसामर्थ्ययोः शक्तिर्मूर्तिः काठिन्यकाययोः ॥
शुद्धान्त — भीतरी कक्ष, राजा का (सबके लिये वर्जित) अन्तःपुर। शक्ति — एक भाला (कासू), सामर्थ्य। मूर्ति — कठोरता, शरीर (प्रतिमा भी)।
अमरकोश ३.३.२०० — नानार्थवर्गः
स्वादुप्रियौ च मधुरौ क्रूरौ कठिननिर्दयौ ।उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः ॥
मधुर — स्वादिष्ट, प्रिय। क्रूर — कठोर, निर्दय। उदार — दानी, महान्। इतर — अन्य, नीच।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
अमरकोश ३.५.१६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
द्वन्द्वेऽश्ववडवावश्ववडवा न समाहृते ।कान्तः सूर्येन्दुपर्यायपूर्वोऽयः पूर्वकोऽपि च ॥
द्वन्द्व समास में 'अश्ववडवौ' (घोड़ा-घोड़ी) पुल्लिंग, पर समाहार द्वन्द्व में नहीं। सूर्य और चन्द्र के पर्याय जिसके पहले हों, ऐसा 'कान्त' (सूर्यकान्त, चन्द्रकान्त मणि) और 'अयस्कान्त' (चुम्बक) भी पुल्लिंग —