🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:04:16 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "बच" के २८ परिणाम

अमरकोश १.१.१५ — स्वर्गवर्गः
स शाक्यसिंहः सर्वार्थसिद्धः शौद्धोदनिश्च सः ।गौतमश्चार्कबन्धुश्च मायादेवीसुतश्च सः ॥
वे (शाक्यमुनि) — शाक्यसिंह, सर्वार्थसिद्ध (सिद्धार्थ), शौद्धोदनि, गौतम, अर्कबन्धु और मायादेवीसुत कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.४६ — स्वर्गवर्गः
शिवा भवानी रुद्राणी शर्वाणी सर्वमङ्गला ।अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी चण्डिकाम्बिका ॥
पार्वती के और नाम — शिवा, भवानी, रुद्राणी, शर्वाणी, सर्वमंगला, अपर्णा, पार्वती, दुर्गा, मृडानी, चण्डिका, अम्बिका।
अमरकोश २.४.९९ — वनौषधिवर्गः
गोकण्टको गोक्षुरको वनशृङ्गाट इत्यपि ।विश्वा विषा प्रतिविषातिविषोपविषारुणा ॥
गोखरू के और नाम — गोकण्टक, गोक्षुरक, वनशृंगाट। अतीस के नाम — विश्वा, विषा, प्रतिविषा, अतिविषा, उपविषा, अरुणा —
अमरकोश २.४.१०२ — वनौषधिवर्गः
दार्वी पचम्पचा दारुहरिद्रा पर्जनीत्यपि ।वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका ॥
दारुहल्दी के और नाम — दार्वी, पचम्पचा, दारुहरिद्रा, पर्जनी। वच के नाम — वचा, उग्रगन्धा, षड्ग्रन्था, गोलोमी, शतपर्विका —
अमरकोश २.५.७ — सिंहादिवर्गः
ओतुर्बिडालो मार्जारो वृषदंशक आखुभुक् ।त्रयो गौधारगौधेरगौधेया गोधिकात्मजे ॥
बिल्ली के नाम — ओतु, बिडाल, मार्जार, वृषदंशक, आखुभुक्। गोह का बच्चा — गौधार, गौधेर, गौधेय।
अमरकोश २.५.२२ — सिंहादिवर्गः
काके तु करटारिष्टबलिपुष्टसकृत्प्रजाः ।ध्वाङ्क्षात्मघोषपरभृद्बलिभुग्वायसा अपि ॥
कौवे के नाम — काक, करट, अरिष्ट, बलिपुष्ट, सकृत्प्रज, ध्वांक्ष, आत्मघोष, परभृत्, बलिभुज्, वायस।
अमरकोश २.५.४० — सिंहादिवर्गः
पेशी कोशो द्विहीनेऽण्डं कुलायो नीडमस्त्रियाम् ।पोतः पाकोऽर्भको डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः ॥
अण्डा — पेशी, कोश (पुं॰/नपुं॰), अण्ड; घोंसला — कुलाय, नीड (पुं॰/नपुं॰); बच्चा — पोत, पाक, अर्भक, डिम्भ, पृथुक, शावक, शिशु।
अमरकोश २.६.४० — मनुष्यवर्गः
शिशुत्वं शैशवं बाल्यं तारुण्यं यौवनं समे ।स्यात्स्थाविरं तु वृद्धत्वं वृद्धसंघेऽपि वार्धकम् ॥
बचपन — शिशुत्व, शैशव, बाल्य; जवानी — तारुण्य, यौवन; बुढ़ापा — स्थाविर, वृद्धत्व; वृद्धों का समूह — वार्धक (बुढ़ापा भी)।
अमरकोश २.६.४१ — मनुष्यवर्गः
पलितं जरसा शौक्ल्यं केशादौ विस्रसा जरा ।स्यादुत्तानशया डिम्भा स्तनपा च स्तनन्धयी ॥
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी — पलित; बुढ़ापा — विस्रसा, जरा। (स्तनपान करने वाली) नन्ही बच्ची — उत्तानशया, डिम्भा, स्तनपा, स्तनन्धयी।
अमरकोश २.६.९१ — मनुष्यवर्गः
ओष्ठाधरौ तु रदनच्छदौ दशनवाससी ।अधस्ताच्चिबुकं गण्डौ कपोलौ तत्परा हनुः ॥
होंठ — ओष्ठ, अधर, रदनच्छद, दशनवासस् (दाँतों का आवरण)। (होंठ के) नीचे — चिबुक (ठुड्डी)। गाल — गण्ड, कपोल। उसके आगे जबड़ा — हनु।
अमरकोश २.६.११९ — मनुष्यवर्गः
संव्यानमुत्तरीयं च चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम् ।नीशारः स्यात्प्रावरणे हिमानिलनिवारणे ॥
ऊपर का वस्त्र — संव्यान, उत्तरीय। स्त्रियों की चोली — चोल, कूर्पासक (पुं॰/नपुं॰)। ठण्डी हवा से बचाने वाला ओढ़ना — नीशार।
अमरकोश २.७.३० — ब्रह्मवर्गः
त्रिष्वथ क्रतुकर्मेष्टं पूर्तं खातादि कर्म यत् ।अमृतं विघसो यज्ञशेषभोजनशेषयोः ॥
(यज्ञिय तीनों लिङ्गों में।) यज्ञ-कर्म — इष्ट। कुआँ-तालाब खुदवाने आदि का (लोकहित) कर्म — पूर्त। यज्ञ का बचा अन्न — अमृत; भोजन का बचा अन्न — विघस।
अमरकोश २.८.३२ — क्षत्रियवर्गः
हैमं छत्रं त्वातपत्रं राज्ञस्तु नृपलक्ष्म तत् ।भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका ॥
छाता — छत्र, आतपत्र (धूप से बचाने वाला)। राजा का स्वर्ण-छत्र — नृपलक्ष्म (राजचिह्न)। मंगल-कलश — भद्रकुम्भ, पूर्णकुम्भ। सोने की झारी — भृंगार, कनकालुका।
अमरकोश २.८.३५ — क्षत्रियवर्गः
इभः स्तम्बेरमः पद्मी यूथनाथस्तु यूथपः ।मदोत्कटो मदकलः कलभः करिशावकः ॥
हाथी के और नाम — इभ, स्तम्बेरम, पद्मी। झुण्ड का नायक हाथी — यूथनाथ, यूथप। मद से मस्त हाथी — मदोत्कट, मदकल। हाथी का बच्चा — कलभ, करिशावक।
अमरकोश २.८.४६ — क्षत्रियवर्गः
पृष्ठ्यः स्थौरी सितः कर्को रथ्यो वोढा रथस्य यः ।बालः किशोरो वाम्यश्वा वडवा वाडवं गणे ॥
बोझ ढोने वाला घोड़ा — पृष्ठ्य, स्थौरी। सफ़ेद घोड़ा — सित, कर्क। रथ खींचने वाला — रथ्य। बछेड़ा — बाल, किशोर। घोड़ी — वामी, अश्वा, वडवा। घोड़ियों का समूह — वाडव।
अमरकोश २.८.८४ — क्षत्रियवर्गः
कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुन्नपुंसकौ ।कोटिरस्याटनी गोधातले ज्याघातवारणे ॥
कपिध्वज (अर्जुन) का धनुष — गाण्डीव, गाण्डिव (पुं॰/नपुं॰)। धनुष का सिरा — कोटि, अटनी। प्रत्यंचा की चोट से बचाने वाला (हाथ का चमड़े का बन्धन) — गोधा, तल।
अमरकोश २.९.१९ — वैश्यवर्गः
स्याद्यावकस्तु कुल्माषश्चणको हरिमन्थकः ।द्वौ तिले तिलपेजश्च तिलपिञ्जश्च निष्फले ॥
अधपका जौ/घुघरी — यावक, कुल्माष। चना — चणक, हरिमन्थक। तेल-रहित (खोखले) तिल — तिलपेज, तिलपिंज।
अमरकोश २.९.५९ — वैश्यवर्गः
गोमहिष्यादिकं पादबन्धनं द्वौ गवीश्वरे ।गोमान्गोमी गोकुलं तु गोधनं स्याद्गवां व्रजे ॥
गाय-भैंस आदि पशुधन — पादबन्धन। गायों का स्वामी — गवीश्वर, गोमान्, गोमी। गायों का झुण्ड/बाड़ा — गोकुल, गोधन।
अमरकोश २.९.७६ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रे क्रमेलकमयमहाङ्गाः करभः शिशुः ।करभाः स्युः शृङ्खलका दारवैः पादबन्धनैः ॥
ऊँट — उष्ट्र, क्रमेलक, मय, महांग। ऊँट का बच्चा — करभ। लकड़ी की बेड़ियों से बँधे ऊँट-बच्चे — शृंखलक।
अमरकोश २.९.१०७ — वैश्यवर्गः
मेषकम्बल ऊर्णायुः शशोर्णं शशलोमनि ।मधु क्षौद्रं माक्षिकादि मधूच्छिष्टं तु सिक्थकम् ॥
ऊनी कम्बल — मेषकम्बल, ऊर्णायु। ख़रगोश के रोएँ — शशोर्ण, शशलोम। शहद — मधु, क्षौद्र, माक्षिक आदि। मोम — मधूच्छिष्ट, सिक्थक।
अमरकोश ३.१.४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रवीणे निपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः ।वैज्ञानिकः कृतमुखः कृती कुशल इत्यपि ॥
निपुण — प्रवीण, निपुण, अभिज्ञ, विज्ञ, निष्णात, शिक्षित, वैज्ञानिक, कृतमुख, कृती, कुशल।
अमरकोश ३.१.२० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुभुक्षितः स्यात्क्षुधितो जिघत्सुरशनायितः ।परान्नः परपिण्डादो भक्षको घस्मरोऽद्भरः ॥
भूखा — बुभुक्षित, क्षुधित, जिघत्सु, अशनायित। दूसरे के अन्न पर जीने वाला — परान्न, परपिण्डाद। बहुत खाने वाला — भक्षक, घस्मर, अद्मर।
अमरकोश ३.१.१०५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
त्रातं त्राणं रक्षितमवितं गोपायितं च गुप्तं च ।अवगणितमवमतावज्ञातेऽवमानितं च परिभूते ॥
रक्षा किया हुआ — त्रात, त्राण, रक्षित, अवित, गोपायित, गुप्त। अपमानित — अवगणित, अवमत, अवज्ञात, अवमानित, परिभूत।
अमरकोश ३.२.५ — सङ्कीर्णवर्गः
पर्याप्तिः स्यात्परित्राणं हस्तधारणमित्यपि ।सेवनं सीवनं स्यूतिर्विदरः स्फुटनं भिदा ॥
(मारने को उद्यत को) रोकना/बचाना — पर्याप्ति, परित्राण, हस्तधारण। सिलाई — सेवन, सीवन, स्यूति। फटना — विदर, स्फुटन, भिदा।
अमरकोश ३.३.९ — नानार्थवर्गः
सिते च खदिरे सोमवल्कः स्यादथ सिह्लके ।तिलकल्के च पिण्याको बाह्लीकं रामठेऽपि च ॥
सोमवल्क — कायफल, सफ़ेद खैर। पिण्याक — लोबान (सिह्लक), तिल की खली। बाह्लीक — हींग (और केसर)।
अमरकोश ३.३.६७ — नानार्थवर्गः
यानपात्रे शिशौ पोतः प्रेतः प्राण्यन्तरे मृते ।ग्रहभेदे ध्वजे केतुः पार्थिवे तनये सुतः ॥
पोत — जहाज़, (पशु-पक्षी का) बच्चा। प्रेत — (भूत आदि) अन्य प्राणी, मरा हुआ। केतु — एक ग्रह, ध्वजा। सुत — राजा, पुत्र।
अमरकोश ३.३.२४५ — नानार्थवर्गः
ज्वालाभासौ न पुंस्यर्चिर्ज्योतिर्भद्योतदृष्टिषु ।पापापराधयोरागः खगबाल्यादिनोर्वयः ॥
अर्चिस् (स्त्री॰/नपुं॰) — लपट, प्रकाश। ज्योति — नक्षत्र, प्रकाश, दृष्टि। आगस् — पाप, अपराध। वयस् — पक्षी, आयु (बचपन आदि)।
अमरकोश ३.३.२४९ — नानार्थवर्गः
तेजः प्रभावे दीप्तौ च बले शुक्रेऽप्यतस्त्रिषु ।विद्वान्विदंश्च बीभत्सो हिंस्रोऽप्यतिशये त्वमी ॥
तेजस् — प्रभाव, कान्ति, बल, वीर्य। (आगे तीनों लिङ्ग।) विद्वान् — जानता हुआ भी। बीभत्स — हिंसक भी (घृणित भी)। (आगे के शब्द) अतिशय के अर्थ में —
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें