📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "बछ" के ८ परिणाम
अमरकोश १.८.१२ — पातालभोगिवर्गः
सौराष्ट्रिकः शौक्लिकेयो ब्रह्मपुत्रः प्रदीपनः ।दारदो वत्सनाभश्च विषभेदा अमी नव ॥
(काकोल, कालकूट, हलाहल,) सौराष्ट्रिक, शौक्लिकेय, ब्रह्मपुत्र, प्रदीपन, दारद और वत्सनाभ — ये नौ प्रकार के विष हैं।
अमरकोश २.८.४६ — क्षत्रियवर्गः
पृष्ठ्यः स्थौरी सितः कर्को रथ्यो वोढा रथस्य यः ।बालः किशोरो वाम्यश्वा वडवा वाडवं गणे ॥
बोझ ढोने वाला घोड़ा — पृष्ठ्य, स्थौरी। सफ़ेद घोड़ा — सित, कर्क। रथ खींचने वाला — रथ्य। बछेड़ा — बाल, किशोर। घोड़ी — वामी, अश्वा, वडवा। घोड़ियों का समूह — वाडव।
अमरकोश २.८.५७ — क्षत्रियवर्गः
रथगुप्तिर्वरूथो ना कूबरस्तु युगन्धरः ।अनुकर्षो दार्वधःस्थं प्रासङ्गो ना युगाद्युगः ॥
रथ का (लोहे आदि का) रक्षा-कवच — रथगुप्ति, वरूथ (पुं॰)। जुआ बाँधने का स्थान — कूबर, युगन्धर। रथ के नीचे की लकड़ी — अनुकर्ष। (बछड़ों को सिखाने हेतु) जुए से जुड़ा दूसरा जुआ — प्रासंग (पुं॰)।
अमरकोश २.९.६१ — वैश्यवर्गः
अनड्वान्सौरभेयो गौरुक्ष्णां संहतिरौक्षकम् ।गव्या गोत्रा गवां वत्सधेन्वोर्वात्सकधैनुके ॥
बैल के और नाम — अनड्वान्, सौरभेय, गो। बैलों का समूह — औक्षक। गायों का समूह — गव्या, गोत्रा। बछड़ों का — वात्सक; दुधारू गायों का — धैनुक।
अमरकोश २.९.६२ — वैश्यवर्गः
वृषो महान्महोक्षः स्याद्वृद्धोक्षस्तु जरद्गवः ।उत्पन्न उक्षा जातोक्षः सद्यो जातस्तु तर्णकः ॥
बड़ा साँड़ — महोक्ष। बूढ़ा बैल — वृद्धोक्ष, जरद्गव। जवान हुआ बैल — जातोक्ष। तुरन्त जन्मा बछड़ा — तर्णक।
अमरकोश २.९.६३ — वैश्यवर्गः
शकृत्करिस्तु वत्सः स्याद्दम्यवत्सतरौ समौ ।आर्षभ्यः षण्डतायोग्यः षण्डो गोपतिरिट्चरः ॥
बछड़ा — शकृत्करि, वत्स। (हल में जोतने योग्य) तरुण बछड़ा — दम्य, वत्सतर। साँड़ बनने योग्य — आर्षभ्य। (छुट्टा) साँड़ — षण्ड, गोपति, इट्चर।
अमरकोश २.९.६९ — वैश्यवर्गः
द्विहायनी द्विवर्षा गौरेकाब्दा त्वेकहायनी ।चतुरब्दा चतुर्हायण्येवं त्र्यब्दा त्रिहायणी ॥
दो वर्ष की बछिया — द्विहायनी; एक वर्ष की — एकहायनी; चार वर्ष की — चतुर्हायणी; तीन वर्ष की — त्रिहायणी।
अमरकोश ३.३.२४१ — नानार्थवर्गः
रविश्वेतच्छदौ हंसौ सूर्यवह्नी विभावसू ।वत्सौ तर्णकवर्षौ द्वौ सारङ्गाश्च दिवौकसः ॥
हंस — सूर्य, हंस पक्षी (और आत्मा, संन्यासी)। विभावसु — सूर्य, अग्नि। वत्स — बछड़ा, वर्ष। दिवौकस् — चातक पक्षी (और देवता)।