📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "बद्" के १९ परिणाम
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश २.२.९ — पुरवर्गः
कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूश्चन्द्रशाला शिरोगृहम् ।वातायनं गवाक्षोऽथ मण्डपोऽस्त्री जनाश्रयः ॥
पत्थर से जड़ा फ़र्श — कुट्टिम (पुं॰/नपुं॰); छत पर बना कक्ष — चन्द्रशाला, शिरोगृह; खिड़की — वातायन, गवाक्ष; मण्डप — मण्डप (पुं॰/नपुं॰), जनाश्रय।
अमरकोश २.६.२९ — मनुष्यवर्गः
जनयित्री प्रसूर्माता जननी भगिनी स्वसा ।ननान्दा तु स्वसा पत्युर्नप्त्री पौत्री सुतात्मजा ॥
माता — जनयित्री, प्रसू, माता, जननी। बहन — भगिनी, स्वसा। पति की बहन (ननद) — ननान्दा। पोती — नप्त्री, पौत्री, सुतात्मजा।
अमरकोश २.६.६७ — मनुष्यवर्गः
स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे ।सृणिका स्यन्दिनी लाला दूषिका नेत्रयोर्मलम् ॥
स्नायु (स्त्री॰)। यकृत् (जिगर) — कालखण्ड, यकृत्। लार — सृणिका, स्यन्दिनी, लाला। आँख का कीचड़ — दूषिका।
अमरकोश २.६.७५ — मनुष्यवर्गः
कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती ।पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः ॥
कूल्हे की हड्डी — कट (पुं॰), श्रोणिफलक। कमर — कटि, श्रोणि, ककुद्मती। स्त्री की कमर का पिछला भाग — नितम्ब; अगला भाग — जघन (नपुं॰)।
अमरकोश २.६.८७ — मनुष्यवर्गः
प्रकोष्ठे विस्तृतकरे हस्तो मुष्ट्या तु बद्धया ।स रत्निः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना ॥
कोहनी से फैली उँगलियों के सिरे तक का माप — हस्त (हाथ)। बँधी मुट्ठी तक — रत्नि। छोटी उँगली खुली रखकर बँधी मुट्ठी तक — अरत्नि।
अमरकोश २.८.२३ — क्षत्रियवर्गः
रहश्चोपांशु चालिङ्गे रहस्यं तद्भवे त्रिषु ।समौ विस्रम्भविश्वासौ भ्रेषो भ्रंशो यथोचितात् ॥
एकान्त में — रहः, उपांशु (अव्यय)। एकान्त से सम्बद्ध (गुप्त) — रहस्य (तीनों लिङ्ग)। विश्वास — विस्रम्भ, विश्वास। उचित मार्ग से गिरना — भ्रेष।
अमरकोश २.८.६३ — क्षत्रियवर्गः
कञ्चुको वारबाणोऽस्त्री यत्तु मध्ये सकञ्चुकाः ।बध्नन्ति तत्सारसनमधिकाङ्गोऽथ शीर्षकम् ॥
(योद्धा का) अंगरखा — कंचुक, वारबाण (पुं॰/नपुं॰)। कवच के ऊपर कमर पर बाँधी पेटी — सारसन, अधिकांग। सिर का कवच — शीर्षक —
अमरकोश २.९.७६ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रे क्रमेलकमयमहाङ्गाः करभः शिशुः ।करभाः स्युः शृङ्खलका दारवैः पादबन्धनैः ॥
ऊँट — उष्ट्र, क्रमेलक, मय, महांग। ऊँट का बच्चा — करभ। लकड़ी की बेड़ियों से बँधे ऊँट-बच्चे — शृंखलक।
अमरकोश २.९.९२ — वैश्यवर्गः
गारुत्मतं मरकतमश्मगर्भो हरिन्मणिः ।शोणरत्नं लोहितकः पद्मरागोऽथ मौक्तिकम् ॥
पन्ना — गारुत्मत, मरकत, अश्मगर्भ, हरिन्मणि। माणिक्य — शोणरत्न, लोहितक, पद्मराग। मोती — मौक्तिक —
अमरकोश ३.१.३६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्याज्जल्पाकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् ।दुर्मुखे मुखराबद्धमुखौ शक्लः प्रियम्वदे ॥
बकवादी — जल्पाक, वाचाल, वाचाट, बहुगर्ह्यवाक्। कटु बोलने वाला — दुर्मुख, मुखर, अबद्धमुख। मीठा बोलने वाला — शक्ल, प्रियंवद।
अमरकोश ३.१.४१ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
निकृतः स्याद्विप्रकृतो विप्रलब्धस्तु वञ्चितः ।मनोहतः प्रतिहतः प्रतिबद्धो हतश्च सः ॥
अपमानित — निकृत, विप्रकृत। ठगा गया — विप्रलब्ध, वंचित। जिसकी इच्छा पूरी न हुई (हताश) — मनोहत, प्रतिहत, प्रतिबद्ध, हत।
अमरकोश ३.१.४२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अधिक्षिप्तः प्रतिक्षिप्तो बद्धे कीलितसंयतौ ।आपन्न आपत्प्राप्तः स्यात्कान्दिशीको भयद्रुतः ॥
निन्दित — अधिक्षिप्त, प्रतिक्षिप्त। बँधा हुआ — बद्ध, कीलित, संयत। विपत्ति में पड़ा — आपन्न, आपत्प्राप्त। डरकर भागा — कान्दिशीक, भयद्रुत।
अमरकोश ३.१.९४ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बद्धे सन्दानितं मूतमुद्दितं सन्दितं सितम् ।निष्पक्वे क्वथितं पाके क्षीराज्यहविषां शृतम् ॥
बँधा हुआ — बद्ध, सन्दानित, मूत, उद्दित, सन्दित, सित। ख़ूब पकाया (उबाला) — निष्पक्व, क्वथित। दूध, घी, हवि का पकाया जाना — शृत।
अमरकोश ३.३.१५ — नानार्थवर्गः
धेनुका तु करेण्वां च मेघजाले च कालिका ।कारिका यातनावृत्त्योः कर्णिका कर्णभूषणे ॥
धेनुका — हथिनी भी (नई ब्याई गाय भी)। कालिका — बादलों का समूह भी (कालिका देवी, कालिमा भी)। कारिका — पीड़ा, जीविका (और श्लोकबद्ध व्याख्या)। कर्णिका — कान का आभूषण —
अमरकोश ३.३.८७ — नानार्थवर्गः
त्रिष्वितो जगदिङ्गेऽपि रक्तं नील्यादि रागि च ।अवदातः सिते पीते शुद्धे बद्धार्जुनौ सितौ ॥
(आगे तीनों लिङ्ग।) जगत् — चलने वाला भी (संसार भी)। रक्त — नील आदि से रँगा, अनुरक्त (लाल भी)। अवदात — सफ़ेद, पीला, शुद्ध। सित — बँधा हुआ, सफ़ेद।
अमरकोश ३.३.९४ — नानार्थवर्गः
समर्थस्त्रिषु शक्तिस्थे सम्बद्धार्थे हितेऽपि च ।दशमीस्थौ क्षीणरागवृद्धौ वीथी पदव्यपि ॥
समर्थ — शक्तिशाली, सम्बद्ध अर्थ वाला (शब्द), हितकारी (तीनों लिङ्ग)। दशमीस्थ — आसक्ति-रहित, अति वृद्ध (नब्बे पार)। वीथी — मार्ग भी (पंक्ति, एक प्रकार का रूपक भी)।
अमरकोश ३.३.१६८ — नानार्थवर्गः
गृह्याधीनौ च वक्तव्यौ कल्यौ सज्जनिरामयौ ।आत्मवाननपेतोऽर्थादर्थ्यौ पुण्यं तु चार्वपि ॥
वक्तव्य — निन्दनीय, अधीन (और कहने योग्य)। कल्य — तैयार, नीरोग (और प्रभात)। अर्थ्य — बुद्धिमान्, अर्थ (प्रयोजन) से युक्त। पुण्य — सुन्दर भी (पवित्र भी)।
अमरकोश ३.५.१० — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
झल्लरी चर्चरी पारी होरा लट्वा च सिध्मला ।लाक्षा लिक्षा च गण्डूषा गृध्रसी चमसी मसी ॥
(स्त्रीलिङ्ग —) झल्लरी (झाँझ), चर्चरी (एक गीत/नृत्य), पारी, होरा, लट्वा, सिध्मला, लाक्षा (लाख), लिक्षा (लीख), गण्डूषा, गृध्रसी (साइटिका रोग), चमसी, मसी (स्याही)।