🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:05:03 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "बव" के ९ परिणाम

अमरकोश २.४.१९ — वनौषधिवर्गः
बार्हतं च फले जम्ब्वा जम्बूः स्त्री जम्बु जाम्बवम् ।पुष्पे जातीप्रभृतयः स्वलिङ्गाः व्रीहयः फले ॥
बृहती का फल — बार्हत; जामुन का फल — जम्बू (स्त्री॰), जम्बु, जाम्बव। चमेली आदि फूलों के अर्थ में अपने ही लिङ्ग में रहते हैं; धान आदि (वृक्ष-नाम ही) फल के अर्थ में भी।
अमरकोश २.४.१५७ — वनौषधिवर्गः
अर्शोघ्नः सूरणः कन्दो गण्डीरस्तु समष्ठिला ।कलम्ब्युपोदिका स्त्री तु मूलकं हिलमोचिका ॥
जिमीकन्द (सूरन) — अर्शोघ्न, सूरण, कन्द; गण्डीर — गण्डीर, समष्ठिला; कलमी साग — कलम्बी; पोई — उपोदिका; मूली — मूलक; हिलमोचिका —
अमरकोश २.५.५ — सिंहादिवर्गः
ऋक्षाच्छभल्लभल्लूका गण्डके खड्गखड्गिनौ ।लुलायो महिषो वाहद्विषत्कासरसैरिभाः ॥
भालू — भल्लुक, ऋक्ष, अच्छभल्ल, भल्लूक; गैंडा — गण्डक, खड्ग, खड्गी; भैंसा — लुलाय, महिष, वाहद्विषत्, कासर, सैरिभ।
अमरकोश २.६.५४ — मनुष्यवर्गः
व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः क्लीबे नाडीव्रणः पुमान् ।कोठो मण्डलकं कुष्ठश्वित्रे दुर्नामकार्शसी ॥
घाव — व्रण (पुं॰/नपुं॰), ईर्म, अरुस् (नपुं॰); नासूर — नाडीव्रण (पुं॰)। गोल चकत्तों वाला चर्मरोग — कोठ, मण्डलक। कोढ़ — कुष्ठ, श्वित्र। बवासीर — दुर्नामक, अर्शस्।
अमरकोश २.६.५९ — मनुष्यवर्गः
आतुरोऽभ्यमितोऽभ्यान्तः समौ पामनकच्छुरौ ।दद्रुणो दद्रुरोगी स्यादर्शोरोगयुतोऽर्शसः ॥
रोगी के और नाम — आतुर, अभ्यमित, अभ्यान्त। खाज के रोगी — पामन, कच्छुर। दाद के रोगी — दद्रुण, दद्रुरोगी। बवासीर के रोगी — अर्शस।
अमरकोश २.१०.८ — शूद्रवर्गः
नाडिन्धमः स्वर्णकारः कलादो रुक्मकारकः ।स्याच्छाङ्खिकः काम्बविकः शौल्बिकस्ताम्रकुट्टकः ॥
सुनार — नाडिन्धम (फुँकनी से फूँकने वाला), स्वर्णकार, कलाद, रुक्मकारक। शंख का काम करने वाला — शांखिक, काम्बविक। ठठेरा (ताँबे का काम करने वाला) — शौल्बिक, ताम्रकुट्टक।
अमरकोश ३.१.११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अधिभूर्नायको नेता प्रभुः परिवृढोऽधिपः ।अधिकर्द्धिः समृद्धः स्यात्कुटुम्बव्यापृतस्तु यः ॥
स्वामी के और नाम — अधिभू, नायक, नेता, प्रभु, परिवृढ, अधिप। बहुत समृद्ध — अधिकर्द्धि, समृद्ध। जो परिवार (के पालन) में लगा हो —
अमरकोश ३.३.१८ — नानार्थवर्गः
भूभृन्नितम्बवलयचक्रेषु कटकोऽस्त्रियाम् ।सूच्यग्रे क्षुद्रशत्रौ च रोमहर्षे च कण्टकः ॥
कटक — पर्वत का मध्य भाग, कंगन, सेना (चक्र)। कण्टक — काँटा (सुई की नोक), छोटा शत्रु, रोमांच।
अमरकोश ३.३.२०४ — नानार्थवर्गः
स्थौल्यसामर्थ्यसैन्येषु बलं ना काकसीरिणोः ।वातूलः पुंसि वात्यायामपि वातासहे त्रिषु ॥
बल — मोटापा, शक्ति, सेना (नपुं॰); कौआ, बलराम (पुं॰)। वातूल — आँधी (पुं॰); वायु न सह सकने वाला (तीनों लिङ्ग)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें