📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "बहु" के ७१ परिणाम
अमरकोश १.१.११ — स्वर्गवर्गः
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध और भूत — ये देवयोनि (देवताओं के समान अलौकिक योनि वाले) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.४४ — स्वर्गवर्गः
विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा ।अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा ॥
विभूति, भूति और ऐश्वर्य — ये अणिमा आदि आठ प्रकार की (सिद्धियों) के नाम हैं; (वे हैं) अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा —
अमरकोश १.१.५२ — स्वर्गवर्गः
वृद्धश्रवाः सुनासीरः पुरुहूतः पुरन्दरः ।जिष्णुर्लेखर्षभः शक्रः शतमन्युर्दिवस्पतिः ॥
इन्द्र के और नाम — वृद्धश्रवा, सुनासीर, पुरुहूत, पुरन्दर, जिष्णु, लेखर्षभ, शक्र, शतमन्यु, दिवस्पति।
अमरकोश १.१.६२ — स्वर्गवर्गः
नासत्यावश्विनौ दस्रावाश्विनेयौ च तावुभौ ।स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्वर्वेश्या उर्वशीमुखाः ॥
उन दोनों (अश्विनीकुमारों) के नाम — नासत्य, अश्विन्, दस्र, आश्विनेय (सदा द्विवचन में)। अप्सराएँ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन में 'अप्सरस्', 'स्वर्वेश्या' कहलाती हैं — उर्वशी आदि।
अमरकोश १.१.८१ — स्वर्गवर्गः
नित्यानवरताजस्रमप्यथातिशयो भरः ।अतिवेलभृशात्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भरम् ॥
निरन्तर के और नाम — नित्य, अनवरत, अजस्र। अब 'अतिशय' (बहुत अधिक) के नाम — अतिशय, भर (पुं॰), अतिवेल, भृश, अत्यर्थ, अतिमात्र, उद्गाढ, निर्भर —
अमरकोश १.३.९ — दिग्वर्गः
धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत् ।घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः ॥
बादल के और नाम — धाराधर, जलधर, तडित्वान्, वारिद, अम्बुभृत्, घन, जीमूत, मुदिर, जलमुच्, धूमयोनि।
अमरकोश १.३.२४ — दिग्वर्गः
राधा विशाखा पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ श्रविष्ठया ।समा धनिष्ठाः स्युः प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रियः ॥
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं; पुष्य को सिध्य और तिष्य; श्रविष्ठा और धनिष्ठा समान हैं; प्रोष्ठपदा और भाद्रपदा (स्त्री॰ बहुवचन) एक ही हैं।
अमरकोश १.३.३९ — दिग्वर्गः
कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति ।तिग्मं तीक्ष्णं खरं तद्वन्मृगतृष्णा मरीचिका ॥
हल्का गर्म — कोष्ण, कवोष्ण, मन्दोष्ण, कदुष्ण (गुणी के अर्थ में तीनों लिङ्गों में)। बहुत तेज़ (गर्म) — तिग्म, तीक्ष्ण, खर (वैसे ही)। मृगतृष्णा के नाम — मृगतृष्णा, मरीचिका।
अमरकोश १.४.२१ — कालवर्गः
स्त्रियां प्रावृट्स्त्रियां भूम्नि वर्षा अथ शरत्स्त्रियाम् ।षडमी ऋतवः पुंसि मार्गादीनां युगैः क्रमात् ॥
वर्षा ऋतु — प्रावृष् (स्त्री॰), वर्षा (स्त्री॰ बहुवचन); शरद् (स्त्री॰)। ये छह ऋतुएँ ('ऋतु' शब्द पुंलिङ्ग) मार्गशीर्ष आदि दो-दो मासों के जोड़ों से क्रमशः बनती हैं।
अमरकोश १.६.८ — शब्दादिवर्गः
आख्याह्वे अभिधानं च नामधेयं च नाम च ।हूतिकारणाह्वानं संहूतिर्बहुभिः कृता ॥
नाम के और नाम — आख्या, आह्वा, अभिधान, नामधेय, नाम। बुलाने के नाम — हूति, आकारणा, आह्वान। बहुतों द्वारा मिलकर बुलाना 'संहूति' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२१ — शब्दादिवर्गः
लुप्तवर्णपदं ग्रस्तं निरस्तं त्वरितोदितम् ।अम्बूकृतं सनिष्टीवमबद्धं स्यादनर्थकम् ॥
अक्षर या पद छूट जाने वाला उच्चारण 'ग्रस्त'; बहुत जल्दी बोला गया 'निरस्त'; थूक के छींटों सहित बोला गया 'अम्बूकृत'; निरर्थक वचन 'अबद्ध' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२६ — शब्दादिवर्गः
स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूषणानां तु शिञ्जितम् ।निक्वाणो निक्वणः क्वाणः क्वणः क्वणनमित्यपि ॥
(मर्मर) वस्त्रों और पत्तों की ध्वनि है। आभूषणों की झंकार — शिंजित, निक्वाण, निक्वण, क्वाण, क्वण, क्वणन।
अमरकोश १.६.२७ — शब्दादिवर्गः
वीणायाः क्वणिते प्रादेः प्रक्वाणप्रक्वणादयः ।कोलाहलः कलकलस्तिरश्चां वाशितं रुतम् ॥
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि; बहुत लोगों का शोर — कोलाहल, कलकल; पशु-पक्षियों की बोली — वाशित, रुत।
अमरकोश १.७.२ — नाट्यवर्गः
काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ तु मधुरास्फुटे ।कलो मन्द्रस्तु गम्भीरे तारोऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु ॥
सूक्ष्म मधुर ध्वनि 'काकली'; मधुर पर अस्पष्ट ध्वनि 'कल'; गम्भीर (नीची) ध्वनि 'मन्द्र'; बहुत ऊँची ध्वनि 'तार' कहलाती है। ये तीन (कल, मन्द्र, तार) विशेषण होने पर तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.१०.३ — वारिवर्गः
आपः स्त्री भूम्नि वार्वारि सलिलं कमलं जलम् ।पयः कीलालममृतं जीवनं भुवनं वनम् ॥
जल के नाम — अप् (स्त्री॰ बहुवचन), वार्, वारि, सलिल, कमल, जल, पयस्, कीलाल, अमृत, जीवन, भुवन, वन।
अमरकोश १.१०.१८ — वारिवर्गः
सहस्रदंष्ट्रः पाठीन उलूपी शिशुकः समौ ।नलमीनश्चिलिचिमः प्रोष्ठी तु शफरीद्वयोः ॥
बहुत दाँतों वाली मछली — सहस्रदंष्ट्र, पाठीन; शिशुमार जैसी मछली — उलूपी, शिशुक; नरकट में रहने वाली मछली — नलमीन, चिलिचिम; छोटी चमकीली मछली — प्रोष्ठी, शफरी (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश १.१०.२२ — वारिवर्गः
गण्डूपदः किञ्चुलको निहाका गोधिका समे ।रक्तपा तु जलौकायां स्त्रियां भूम्नि जलौकसः ॥
केंचुए के और नाम — गण्डूपद, किंचुलक। गोह — निहाका, गोधिका (समानार्थक)। जोंक — रक्तपा, जलौका, जलौकस् (स्त्री॰ बहुवचन में भी)।
अमरकोश २.१.१० — भूमिवर्गः
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ।कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥
(यहाँ से 'गोष्ठ' शब्द तक विशेषण तीनों लिङ्गों में —) नरकट (नड) से भरा प्रदेश — नड्वान्, नड्वल; कुमुदों वाला — कुमुद्वान्; बेंत (वेतस) बहुल — वेतस्वान्।
अमरकोश २.१.११ — भूमिवर्गः
शाद्वलः शादहरिते सजम्बाले तु पङ्किलः ।जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः ॥
हरी घास से भरा प्रदेश — शाद्वल; कीचड़ वाला — पंकिल; जल-बहुल प्रदेश — अनूप; वैसा ही (जलप्राय तटीय प्रदेश) — कच्छ (पुं॰)।
अमरकोश २.२.५ — पुरवर्गः
निशान्तवस्त्यसदनं भवनागारमन्दिरम् ।गृहाः पुंसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालयाः ॥
घर के और नाम — निशान्त, वस्त्य, सदन, भवन, आगार, मन्दिर, गृह (पुं॰ बहुवचन में), निकाय्य, निलय, आलय।
अमरकोश २.४.१४ — वनौषधिवर्गः
पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमान् ।पल्लवोऽस्त्री किसलयं विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम् ॥
पत्ते के नाम — पत्र, पलाश, छदन, दल, पर्ण, छद (पुं॰); नई कोंपल — पल्लव (पुं॰/नपुं॰), किसलय; वृक्ष का फैलाव — विस्तार, विटप (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.१७ — वनौषधिवर्गः
स्त्रियः सुमनसः पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम् ।मकरन्दः पुष्परसः परागः सुमनोरजः ॥
फूल के नाम — सुमनस् (स्त्री॰ बहुवचन), पुष्प, प्रसून, कुसुम, सुम; फूल का रस — मकरन्द, पुष्परस; फूल का पराग — पराग, सुमनोरज।
अमरकोश २.४.३२ — वनौषधिवर्गः
बिल्वे शाण्डिल्यशैलूषौ मालूरश्रीफलावपि ।प्लक्षो जटी पर्कटी स्यान्न्यग्रोधो बहुपाद्वटः ॥
बेल के नाम — बिल्व, शाण्डिल्य, शैलूष, मालूर, श्रीफल। पाकड़ के नाम — प्लक्ष, जटी, पर्कटी। बरगद के नाम — न्यग्रोध, बहुपाद्, वट।
अमरकोश २.४.३४ — वनौषधिवर्गः
कुम्भोलूखलकं क्लीबे कौशिको गुग्गुलुः पुरः ।शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः ॥
गुग्गुल के नाम — कुम्भ, उलूखलक (नपुं॰), कौशिक, गुग्गुलु, पुर। लसोड़ा के नाम — शेलु, श्लेष्मातक, शीत, उद्दाल, बहुवारक।
अमरकोश २.४.७८ — वनौषधिवर्गः
मातुलो मदनश्चास्य फले मातुलपुत्रकः ।फलपूरो बीजपूरो रुचको मातुलुङ्गके ॥
धतूरे के और नाम — मातुल, मदन; उसका फल — मातुलपुत्रक। बिजौरा नींबू के नाम — फलपूर, बीजपूर, रुचक, मातुलुंगक।
अमरकोश २.४.१०० — वनौषधिवर्गः
शृङ्गी महौषधं चाथ क्षीरावी दुग्धिका समे ।शतमूली बहुसुताभीरूरिन्दीवरी वरी ॥
अतीस के और नाम — शृंगी, महौषध। दुधी — क्षीरावी, दुग्धिका (समानार्थक)। शतावरी के नाम — शतमूली, बहुसुता, अभीरु, इन्दीवरी, वरी —
अमरकोश २.४.१२५ — वनौषधिवर्गः
पृथ्वीका चन्द्रवालैला निष्कुटिर्बहिलाथ सा ।सूक्ष्मोपकुञ्चिका तुत्था कोरङ्गी त्रिपुटा त्रुटिः ॥
बड़ी इलायची के नाम — पृथ्वीका, चन्द्रबाला, एला, निष्कुटि, बहुला। छोटी इलायची के नाम — उपकुंचिका, तुत्था, कोरंगी, त्रिपुटा, त्रुटि।
अमरकोश २.४.१६३ — वनौषधिवर्गः
इक्षुगन्धा पोटगलः पुंसि भूम्नि तु बल्वजाः ।रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुण्ड्रकान्तारकादयः ॥
काँस के और नाम — इक्षुगन्धा, पोटगल (पुं॰)। बबई घास — बल्वज (बहुवचन)। गन्ने के नाम — रसाल, इक्षु; उसके भेद — पुण्ड्र, कान्तारक आदि।
अमरकोश २.५.६ — सिंहादिवर्गः
स्त्रियां शिवा भूरिमायगोमायुमृगधूर्तकाः ।शृगालवञ्चकक्रोष्टुफेरुफेरवजम्बुकाः ॥
सियार के नाम — शिवा (स्त्री॰), भूरिमाय, गोमायु, मृगधूर्तक, शृगाल, वंचक, क्रोष्टु, फेरु, फेरव, जम्बुक।
अमरकोश २.६.६ — मनुष्यवर्गः
भार्या जायाथ पुंभूम्नि दाराः स्यात्तु कुटुम्बिनी ।पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी पतिव्रता ॥
पत्नी के और नाम — भार्या, जाया, और 'दाराः' (पुं॰, सदा बहुवचन)। गृहिणी (पति-पुत्र वाली) — कुटुम्बिनी, पुरन्ध्री। सच्चरित्र स्त्री — सुचरित्रा, सती, साध्वी, पतिव्रता।
अमरकोश २.६.८ — मनुष्यवर्गः
कन्या कुमारी गौरी तु नग्निकानागतार्तवा ।स्यान्मध्यमा दृष्टरजास्तरुणी युवतिः समे ॥
अविवाहित कन्या — कन्या, कुमारी। बहुत छोटी बालिका — गौरी, नग्निका, अनागतार्तवा। किशोरी — मध्यमा, दृष्टरजा। युवती — तरुणी, युवति।
अमरकोश २.६.११४ — मनुष्यवर्गः
पत्रोर्णं धौतकौशेयं बहुमूल्यं महाधनम् ।क्षौमं दुकूलं स्याद्द्वे तु निवीतं प्रावृतं त्रिषु ॥
धुला रेशमी वस्त्र — पत्रोर्ण, धौतकौशेय। बहुमूल्य वस्त्र — बहुमूल्य, महाधन। बारीक रेशमी/अलसी का वस्त्र — क्षौम, दुकूल। ओढ़ा हुआ — निवीत, प्रावृत (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.६.११५ — मनुष्यवर्गः
स्त्रियां बहुत्वे वस्त्रस्य दशाः स्युर्वस्तयोर्द्वयोः ।दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता ॥
वस्त्र के किनारे के धागे (झालर) — दशा (स्त्री॰, बहुवचन), वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)। लम्बाई — दैर्घ्य, आयाम, आरोह। चौड़ाई — परिणाह, विशालता।
अमरकोश २.६.१२९ — मनुष्यवर्गः
बहुरूपोऽप्यथ वृकधूपकृत्रिमधूपकौ ।तुरुष्कः पिण्डकः सिह्लो यावनोऽप्यथ पायसः ॥
राल का और नाम — बहुरूप। (अनेक द्रव्यों से बनी) कृत्रिम धूप — वृकधूप, कृत्रिमधूपक। लोबान (शिलारस) — तुरुष्क, पिण्डक, सिह्ल, यावन। चीड़ का गोंद — पायस —
अमरकोश २.८.४५ — क्षत्रियवर्गः
वनायुजाः पारसीकाः काम्बोजा बाह्लिका हयाः ।ययुरश्वोऽश्वमेधीयो जवनस्तु जवाधिकः ॥
वनायु (अरब), पारसीक (फ़ारस), काम्बोज और बाह्लीक (बल्ख) देशों के घोड़े (प्रसिद्ध हैं)। अश्वमेध का घोड़ा — ययु। बहुत तेज़ घोड़ा — जवन।
अमरकोश २.८.७३ — क्षत्रियवर्गः
जङ्घालोऽतिजवस्तुल्यौ जङ्घाकरिकजाङ्घिकौ ।तरस्वी त्वरितो वेगी प्रजवी जवनो जवः ॥
बहुत तेज़ दौड़ने वाला — जंघाल, अतिजव। पैरों से (हरकारे का) काम करने वाला — जंघाकरिक, जांघिक। फुर्तीला — तरस्वी, त्वरित, वेगी, प्रजवी, जवन, जव।
अमरकोश २.८.७६ — क्षत्रियवर्गः
स्यादुरस्वानुरसिलो रथिरो रथिको रथी ।कामङ्गाम्यनुकामीनो ह्यत्यन्तीनस्तथा भृशम् ॥
चौड़ी छाती वाला — उरस्वान्, उरसिल। रथ वाला — रथिर, रथिक, रथी। इच्छानुसार चलने वाला — कामंगामी, अनुकामीन। बहुत अधिक चलने वाला — अत्यन्तीन।
अमरकोश २.८.११९ — क्षत्रियवर्गः
प्रग्रहोपग्रहौ बन्द्यां कारा स्याद्बन्धनालये ।पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाश्चैवं जीवोऽसुधारणम् ॥
बन्दी — प्रग्रह, उपग्रह, बन्दी। कारागार — कारा, बन्धनालय। प्राण — असवः, प्राणाः (पुं॰, सदा बहुवचन)। जीवन — जीव, असुधारण।
अमरकोश २.९.२४ — वैश्यवर्गः
ऋद्धमावसितं धान्यं पूतं तु बहुलीकृतम् ।माषादयः शमीधान्ये शूकधान्ये यवादयः ॥
(भूसा अलग करके) ढेर किया अनाज — ऋद्ध, आवसित। (हवा में) ओसाया हुआ साफ़ अनाज — पूत, बहुलीकृत। उड़द आदि — फली वाले अनाज (शमीधान्य); जौ आदि — सींकुर वाले अनाज (शूकधान्य)।
अमरकोश २.९.४७ — वैश्यवर्गः
चिक्कणं मसृणं स्निग्धं तुल्ये भावितवासिते ।आपक्वं पौलिरभ्यूषो लाजाः पुंभूम्नि चाक्षताः ॥
चिकना — चिक्कण, मसृण, स्निग्ध। (हींग आदि की) सुगन्ध से बसाया — भावित, वासित। अधपकी रोटी — आपक्व, पौलि, अभ्यूष। धान की खील — लाजाः; अखण्डित चावल — अक्षताः (दोनों पुं॰, बहुवचन)।
अमरकोश २.९.७१ — वैश्यवर्गः
काल्योपसर्या प्रजने प्रष्ठौही बालगर्भिणी ।स्यादचण्डी तु सुकरा बहुसूतिः परेष्टुका ॥
गर्भ-धारण के योग्य गाय — काल्या, उपसर्या। पहली बार गाभिन — प्रष्ठौही, बालगर्भिणी। सीधी (न मारने वाली) — अचण्डी, सुकरा। बहुत बार ब्याई — बहुसूति, परेष्टुका।
अमरकोश २.९.७२ — वैश्यवर्गः
चिरप्रसूता बष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका ।सुव्रता सुखसंदोह्या पीनोध्नी पीवरस्तनी ॥
बहुत पहले ब्याई गाय — चिरप्रसूता, बष्कयणी। हाल में ब्याई — धेनु, नवसूतिका। आसानी से दुहने वाली — सुव्रता, सुखसन्दोह्या। भरे थनों वाली — पीनोध्नी, पीवरस्तनी।
अमरकोश ३.१.२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्त्रीदाराद्यैर्यद्विशेष्यं यादृशैः प्रस्तुतं पदैः ।गुणद्रव्यक्रियाशब्दास्तथा स्युस्तस्यभेदकाः ॥
जिस विशेष्य को स्त्रीलिङ्ग, 'दार' (पुं॰ बहुवचन) आदि जैसे शब्दों से कहा गया हो, उसके भेदक (विशेषण) गुण-, द्रव्य- और क्रिया-वाचक शब्द भी उसी (लिङ्ग-वचन) के अनुसार होंगे।
अमरकोश ३.१.६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्युर्वदान्यस्थूललक्ष्यदानशौण्डा बहुप्रदे ।जैवातृकः स्यादायुष्मानन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥
बहुत दान देने वाला — वदान्य, स्थूललक्ष्य, दानशौण्ड, बहुप्रद। दीर्घायु — जैवातृक, आयुष्मान्। शास्त्र-ज्ञाता — अन्तर्वाणि, शास्त्रवित्।
अमरकोश ३.१.११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अधिभूर्नायको नेता प्रभुः परिवृढोऽधिपः ।अधिकर्द्धिः समृद्धः स्यात्कुटुम्बव्यापृतस्तु यः ॥
स्वामी के और नाम — अधिभू, नायक, नेता, प्रभु, परिवृढ, अधिप। बहुत समृद्ध — अधिकर्द्धि, समृद्ध। जो परिवार (के पालन) में लगा हो —
अमरकोश ३.१.१७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
खलपूः स्याद्बहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः ।जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी स्यात्कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः ॥
(खलिहान आदि) बुहारने वाला/बहुत काम करने वाला — खलपू, बहुकर। काम टालने वाला — दीर्घसूत्र, चिरक्रिय। बिना सोचे काम करने वाला — जाल्म, असमीक्ष्यकारी। काम में सुस्त — कुण्ठ।
अमरकोश ३.१.२० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
बुभुक्षितः स्यात्क्षुधितो जिघत्सुरशनायितः ।परान्नः परपिण्डादो भक्षको घस्मरोऽद्भरः ॥
भूखा — बुभुक्षित, क्षुधित, जिघत्सु, अशनायित। दूसरे के अन्न पर जीने वाला — परान्न, परपिण्डाद। बहुत खाने वाला — भक्षक, घस्मर, अद्मर।
अमरकोश ३.१.३५ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वदो वदावदो वक्ता वागीशो वाक्पतिस्समौ ।वाचोयुक्तिपटुर्वाग्मी वावदूकोऽतिवक्तरि ॥
बोलने वाला — वद, वदावद, वक्ता। वाणी का स्वामी — वागीश, वाक्पति। वाक्-कुशल (प्रभावशाली वक्ता) — वाचोयुक्तिपटु, वाग्मी। बहुत बोलने वाला — वावदूक, अतिवक्ता।
अमरकोश ३.१.३६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
स्याज्जल्पाकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् ।दुर्मुखे मुखराबद्धमुखौ शक्लः प्रियम्वदे ॥
बकवादी — जल्पाक, वाचाल, वाचाट, बहुगर्ह्यवाक्। कटु बोलने वाला — दुर्मुख, मुखर, अबद्धमुख। मीठा बोलने वाला — शक्ल, प्रियंवद।
अमरकोश ३.१.६० — विशेष्यनिघ्नवर्गः
वड्रोरुविपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे ।स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रं कृशं तनु ॥
विशाल के और नाम — वड्र, उरु, विपुल। मोटा — पीन, पीवा, स्थूल, पीवर। छोटा/बारीक — स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण, दभ्र, कृश, तनु।
अमरकोश ३.१.६२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
प्रभूतं प्रचुरं प्राज्यमदभ्रं बहुलं बहु ।पुरुहूः पुरु भूयिष्ठं स्फारं भूयश्च भूरि च ॥
बहुत/प्रचुर — प्रभूत, प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु, पुरुहू, पुरु, भूयिष्ठ, स्फार, भूयस्, भूरि।
अमरकोश ३.१.६८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
दवीयश्च दविष्ठं च सुदूरं दीर्घमायतम् ।वर्तुलं निस्तलं वृत्तं बन्धुरं तून्नतानतम् ॥
बहुत दूर — दवीयस्, दविष्ठ, सुदूर। लम्बा — दीर्घ, आयत। गोल — वर्तुल, निस्तल, वृत्त। ऊँचा-नीचा — बन्धुर, उन्नतानत।
अमरकोश ३.१.९२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
संगूढः स्यात्सङ्कलितोऽवगीतः ख्यातगर्हणः ।विविधः स्याद्बहुविधो नानारूपः पृथग्विधः ॥
जोड़ा हुआ (योग किया) — संगूढ, संकलित। बदनाम — अवगीत, ख्यातगर्हण। अनेक प्रकार का — विविध, बहुविध, नानारूप, पृथग्विध।
अमरकोश ३.१.१११ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
क्षिप्रक्षुद्राभीप्सितपृथुपीवरबहुलप्रकर्षार्थाः ।साधिष्ठद्राघिष्ठस्फेष्ठगरिष्ठह्रसिष्ठवृन्दिष्ठाः ॥
ये क्रमशः शीघ्र, छोटा, प्रिय, विस्तृत, स्थूल और बहुल के अतिशय (सबसे अधिक) अर्थ में हैं। (वैसे ही) साधिष्ठ (सबसे दृढ़), द्राघिष्ठ (सबसे लम्बा), स्फेष्ठ (सबसे अधिक), गरिष्ठ (सबसे भारी), ह्रसिष्ठ (सबसे छोटा), वृन्दिष्ठ (सब…
अमरकोश ३.३.४५ — नानार्थवर्गः
व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञानेऽक्ष्णि दर्शने ।इष्टिर्यागेच्छयोः सृष्टं निश्चिते बहुनि त्रिषु ॥
व्युष्टि — फल, समृद्धि (और उषःकाल)। दृष्टि — ज्ञान, आँख, देखना। इष्टि — यज्ञ, इच्छा। सृष्ट — निश्चित, बहुत (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.४८ — नानार्थवर्गः
त्रिषु ज्येष्ठोऽतिशस्तेऽपि कनिष्ठोऽतियुवाल्पयोः ।दण्डोऽस्त्री लगुडेऽपि स्याद्गुडो गोलेक्षुपाकयोः ॥
ज्येष्ठ — अत्यन्त प्रशंसनीय भी (बड़ा भी; तीनों लिङ्ग)। कनिष्ठ — सबसे छोटा (आयु में), बहुत थोड़ा। दण्ड — लाठी भी (सज़ा भी; पुं॰/नपुं॰)। गुड — गोला, गन्ने का पका रस (गुड़)।
अमरकोश ३.३.५१ — नानार्थवर्गः
भृशप्रतिज्ञयोर्बाढं प्रगाढं भृशकृच्छ्रयोः ।शक्तस्थूलौ त्रिषु दृढौ व्यूढौ विन्यस्तसंहतौ ॥
बाढ — बहुत, 'हाँ' (स्वीकृति)। प्रगाढ — अत्यधिक, कष्ट। दृढ — समर्थ, मोटा/मज़बूत (तीनों लिङ्ग)। व्यूढ — (व्यूह में) सजाया, सटा हुआ।
अमरकोश ३.३.८० — नानार्थवर्गः
प्रकृतिर्योनिलिङ्गे च कैशिक्याद्याश्च वृत्तयः ।सिकताः स्युर्वालुकापि वेदे श्रवसि च श्रुतिः ॥
प्रकृति — योनि, लिंग (और स्वभाव, मूल प्रकृति)। वृत्ति — कैशिकी आदि (नाट्य-शैलियाँ; और जीविका)। सिकता — बालू (बहुवचन)। श्रुति — वेद, कान।
अमरकोश ३.३.८४ — नानार्थवर्गः
श्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतम् ।अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवानपेक्षि च ॥
श्रुत — शास्त्र, सुना/निश्चित किया हुआ। कृत — सत्ययुग, पर्याप्त (पूरा)। अत्याहित — बड़ा भय (संकट), प्राणों की परवाह किये बिना किया साहसिक कर्म।
अमरकोश ३.३.१४२ — नानार्थवर्गः
पूर्वोऽन्यलिङ्गः प्रागाह पुम्बहुत्वेऽपि पूर्वजान् ।कुम्भौ घटेभमूर्धांशौ डिम्भौ तु शिशुबालिशौ ॥
पूर्व — विशेष्य के अनुसार लिङ्ग (पहला/पूर्व दिशा); पुं॰ बहुवचन ('पूर्वे') में पूर्वजों को कहता है। कुम्भ — घड़ा, हाथी के मस्तक का भाग (और कुम्भ राशि)। डिम्भ — शिशु, मूर्ख।
अमरकोश ३.३.२०७ — नानार्थवर्गः
अब्ध्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि ।बहुलाः कृत्तिका गावो बहुलोऽग्नौ शितौ त्रिषु ॥
वेला — समुद्र का ज्वार (तट), समय, सीमा। बहुला — कृत्तिका नक्षत्र, गाय। बहुल — अग्नि (पुं॰); कृष्णपक्ष/काला, बहुत (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.३.२३० — नानार्थवर्गः
नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे ।नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः ॥
नाश — क्षय, अदृश्य होना। जीवितेश — प्रियतम, यमराज। निस्त्रिंश — क्रूर, तलवार। अंशु — सूर्य; किरणें (बहुवचन)।
अमरकोश ३.३.२५३ — नानार्थवर्गः
दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः ।व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः ॥
गृहाः — पत्नी भी (पुं॰ बहुवचन; घर भी)। आरोह — सुन्दर स्त्री का नितम्ब भी (चढ़ाई भी)। व्यूह — समूह भी (सेना-रचना भी)। अहि — वृत्रासुर भी (साँप भी)। तमोपह — अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य।
अमरकोश ३.३.२६८ — नानार्थवर्गः
पुनरप्रथमे भेदे निर्निश्चयनिषेधयोः ।स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा ॥
'पुनः' — फिर (दूसरी बार), भेद (परन्तु)। 'निर्' — निश्चय, निषेध। 'पुरा' — लगातार, बहुत पहले, निकट भविष्य में (जल्दी ही)।
अमरकोश ३.३.२७२ — नानार्थवर्गः
अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे ॥
'अहह' — आश्चर्य, खेद। 'हि' — कारण (क्योंकि), निश्चय।
अमरकोश ३.४.१ — अव्ययवर्गः
चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः ।मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः ॥
बहुत समय तक — चिराय, चिररात्राय, चिरस्य आदि (चिरम्, चिरेण, चिरात्)। बार-बार — मुहुः, पुनः पुनः, शश्वत्, अभीक्ष्णम्, असकृत्।
अमरकोश ३.४.२ — अव्ययवर्गः
स्राग्झटित्यञ्जसाह्नाय द्राङ्मङ्क्षु सपदि द्रुते ।बलवत्सुष्ठु किमुत स्वत्यतीव च निर्भरे ॥
तुरन्त — स्राक्, झटिति, अंजसा, आह्नाय, द्राक्, मंक्षु, सपदि। अत्यधिक — बलवत्, सुष्ठु, किमुत, सु, अति, अतीव।
अमरकोश ३.४.१९ — अव्ययवर्गः
पुनरर्थेऽङ्ग निन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने ।सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके ॥
फिर (पुनः) — अंग। निन्दा (बुरा) — दुष्ठु। प्रशंसा (अच्छा) — सुष्ठु। सन्ध्या — सायम्। सवेरा — प्रगे, प्रातः। निकट — निकषा।
अमरकोश ३.५.१४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कषणभमरोपान्ता यद्यदन्ता अमी अथ ।पथनयसटोपान्ता गोत्राख्याश्चरणाह्वयाः ॥
(पुल्लिंग —) जिन अकारान्त शब्दों के अन्तिम से पहले अक्षर क, ष, ण, भ, म, र हों (स्तबकः, कल्माषः, गुणः, स्तम्भः, होमः, क्षुरः); और प, थ, न, य, स, ट उपान्त वाले (दीपः, रथः, फेनः, समयः, वायसः, घटः); गोत्र-नाम (गार्ग्यः); वै…
अमरकोश ३.५.२६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
द्वन्द्वैकत्वाव्ययीभावौ पथः संख्याव्ययात्परः ।षष्ठ्याश्छाया बहूनां चेद्विच्छायं संहतौ सभा ॥
(नपुंसक —) एकवचन (समाहार) द्वन्द्व (पाणिपादम्), अव्ययीभाव समास (उपकृष्णम्); संख्या या अव्यय के बाद 'पथ' (त्रिपथम्, विपथम्); बहुतों की छाया (षष्ठी-समास में — 'विच्छायम्' = पक्षियों की छाया); समूह अर्थ में 'सभा' —
अमरकोश ३.५.४४ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
बहुर्व्रीहिरदिङ्नाम्नामुन्नेयं तदुदाहृतम् ।गुणद्रव्यक्रियायोगोपाधयः परगामिनः ॥
दिशा-नाम को छोड़कर बहुव्रीहि समास (विशेष्य के अनुसार लिङ्ग) — इसके उदाहरण अनुमान से समझें। गुण, द्रव्य, क्रिया के सम्बन्ध से बने विशेषण विशेष्य के लिङ्ग को ग्रहण करते हैं।