📜 अमरकोश
मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित
← सूची · "बाज" के ११ परिणाम
अमरकोश २.२.२ — पुरवर्गः
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः ।आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका ॥
(वह) 'शाखानगर' कहलाता है। वेश्याओं का निवास — वेश; दुकान — आपण, निषद्या; बाज़ार की पंक्ति — विपणि, पण्यवीथिका।
अमरकोश २.४.१६९ — वनौषधिवर्गः
घोण्टा तु पूगः क्रमुको गुवाकः खपुरोऽस्य तु ।फलमुद्वेगमेते च हिन्तालसहितास्त्रयः ॥
सुपारी के पेड़ के नाम — घोण्टा, पूग, क्रमुक, गुवाक, खपुर; उसका फल — उद्वेग। ये (ताल, नारियल, सुपारी) और हिन्ताल —
अमरकोश २.५.१६ — सिंहादिवर्गः
पारावतः कलरवः कपोतोऽथ शशादनः ।पत्री श्येन उलूकस्तु वायसारातिपेचकौ ॥
कबूतर — पारावत, कलरव, कपोत; बाज़ — शशादन, पत्री, श्येन; उल्लू के नाम — उलूक, वायसाराति, पेचक —
अमरकोश २.६.१०८ — मनुष्यवर्गः
आवापकः पारिहार्यः कटको वलयोऽस्त्रियाम् ।केयूरमङ्गदं तुल्ये अङ्गुलीयकमूर्मिका ॥
कंगन/कड़ा — आवापक, पारिहार्य, कटक, वलय (पुं॰/नपुं॰)। बाजूबन्द — केयूर, अंगद। अँगूठी — अंगुलीयक, ऊर्मिका।
अमरकोश २.१०.४६ — शूद्रवर्गः
परिणायस्तु शारीणां समन्तान्नयने स्त्रियाम् ।अष्टापदं शारिफलं प्राणिवृत्तं समाह्वयः ॥
गोटियों को चारों ओर चलाना — परिणाय। चौसर/शतरंज की बिसात — अष्टापद, शारिफल। पशु-पक्षियों को लड़ाकर लगाई बाज़ी (मुर्गा-लड़ाई आदि) — प्राणिवृत्त, समाह्वय।
अमरकोश ३.२.२६ — सङ्कीर्णवर्गः
प्रत्युत्क्रमः प्रयोगार्थः प्रक्रमः स्यादुपक्रमः ।स्यादभ्यादानमुद्धात आरम्भः सम्भ्रमस्त्वरा ॥
(कार्य के आरम्भ में) पहला प्रयोग — प्रत्युत्क्रम, प्रयोगार्थ। आरम्भ — प्रक्रम, उपक्रम, अभ्यादान, उद्धात, आरम्भ। जल्दबाज़ी — सम्भ्रम, त्वरा।
अमरकोश ३.३.५८ — नानार्थवर्गः
तृष्णे स्पृहापिपासे द्वे जुगुप्साकरुणे घृणे ।वणिक्पथे च विपणिः सुरा प्रत्यक्च वारुणी ॥
तृष्णा — लालसा, प्यास। घृणा — जुगुप्सा, करुणा (दया)। विपणि — बाज़ार (दुकानों की पंक्ति)। वारुणी — मदिरा, पश्चिम दिशा।
अमरकोश ३.३.१४८ — नानार्थवर्गः
वणिक्पथः पुरं वेदो निगमो नागरो वणिक् ।नैगमौ द्वौ बले रामो नीलचारुसिते त्रिषु ॥
निगम — बाज़ार, नगर, वेद। नैगम — नागरिक, व्यापारी। राम — बलराम; काला, सुन्दर, सफ़ेद (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश ३.५.५ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
उणादिषु निरूरीश्च ङ्याषूडन्तं चलं स्थिरम् ।तत्क्रीडायां प्रहरणं चेन्मौष्टा पाल्लवा ण दिक् ॥
उणादि प्रत्ययों में नि, ऊ, ई वाले शब्द; और ङीप्/आप्/ऊङ् (ई, आ, ऊ) से अन्त होने वाले शब्द — चाहे चल हों या स्थिर — स्त्रीलिङ्ग। यदि खेल में शस्त्र (साधन) हो तो — 'मौष्टा' (मुक्केबाज़ी), 'पाल्लवा' (पत्तों का खेल) — यह दिश…
अमरकोश ३.५.६ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
घञो ञः सा क्रियास्यां चेद्दाण्डपाता हि फाल्गुनी ।श्यैनम्पाता च मृगया तैलम्पाता स्वधेति दिक् ॥
घञ्-प्रत्ययान्त से 'ञ' प्रत्यय, यदि 'यह क्रिया इसमें हो' अर्थ हो, तो स्त्रीलिङ्ग — जैसे 'दाण्डपाता' (जिसमें डण्डे गिरें — फाल्गुनी पूर्णिमा/होली), 'श्यैनम्पाता' (बाज़ों का झपटना — शिकार), 'तैलम्पाता' (तेल का गिरना — स्व…
अमरकोश ३.५.१८ — लिङ्गादिसङ्ग्रहवर्गः
कोट्टारघट्टहट्टाश्च पिण्डगोण्डपिचण्डवत् ।गडुः करण्डो लगुडो करण्डश्च किणो घुणः ॥
(पुल्लिंग —) कोट्ट (क़िला), अरघट्ट (रहट), हट्ट (हाट/बाज़ार), पिण्ड, गोण्ड, पिचण्ड (पेट), गडु (कूबड़), करण्ड (पिटारी), लगुड (लाठी), वरण्ड (बरामदा), किण (घट्टा), घुण (घुन) —