🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:19:34 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "बे" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.६ — स्वर्गवर्गः
स्वरव्ययं स्वर्गनाकत्रिदिवत्रिदशालयाः ।सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां क्लीबे त्रिविष्टपम् ॥
स्वर्ग के नाम — स्वः (अव्यय); स्वर्ग, नाक, त्रिदिव, त्रिदशालय, सुरलोक (पुंलिङ्ग); द्यौ और दिव् — ये दो स्त्रीलिङ्ग में; त्रिविष्टप नपुंसकलिङ्ग में।
अमरकोश १.१.११ — स्वर्गवर्गः
विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः ।पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध और भूत — ये देवयोनि (देवताओं के समान अलौकिक योनि वाले) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.८२ — स्वर्गवर्गः
तीव्रैकान्तनितान्तानि गाढबाढदृढानि च ।क्लीबे शीघ्राद्यसत्त्वे स्यात्त्रिष्वेषां सत्त्वगामि यत् ॥
अतिशय के और नाम — तीव्र, एकान्त, नितान्त, गाढ, बाढ, दृढ। 'शीघ्र' आदि शब्द जब किसी वस्तु के विशेषण न हों (क्रिया-विशेषण हों) तो नपुंसकलिङ्ग में, और जब किसी वस्तु के विशेषण हों तो तीनों लिङ्गों में होते हैं।
अमरकोश १.१.८३ — स्वर्गवर्गः
कुबेरस्त्र्यम्बकसखो यक्षराड्गुह्यकेश्वरः ।मनुष्यधर्मा धनदो राजराजो धनाधिपः ॥
कुबेर के नाम — कुबेर, त्र्यम्बकसख, यक्षराज, गुह्यकेश्वर, मनुष्यधर्मा, धनद, राजराज, धनाधिप।
अमरकोश १.१.८४ — स्वर्गवर्गः
किन्नरेशो वैश्रवणः पौलस्त्यो नरवाहनः ।यक्षैकपिङ्गैलविलश्रीदपुण्यजनेश्वराः ॥
कुबेर के और नाम — किन्नरेश, वैश्रवण, पौलस्त्य, नरवाहन, यक्ष, एकपिंग, ऐलविल, श्रीद, पुण्यजनेश्वर।
अमरकोश १.१.८५ — स्वर्गवर्गः
अस्योद्यानं चैत्ररथं पुत्रस्तु नलकूबरः ।कैलासः स्थानमलका पूर्विमानं तु पुष्पकम् ॥
कुबेर का उद्यान 'चैत्ररथ', पुत्र 'नलकूबर', निवास-स्थान 'कैलास', नगरी 'अलका' और विमान 'पुष्पक' है।
अमरकोश १.१.८६ — स्वर्गवर्गः
स्यात्किन्नरः किम्पुरुषस्तुरङ्गवदनो मयुः ।निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशङ्खादयो निधेः ॥
किन्नर के नाम — किन्नर, किम्पुरुष, तुरंगवदन, मयु। निधि (ख़ज़ाने) के नाम — निधि, शेवधि (पुंलिङ्ग); पद्म, शंख आदि निधि के भेद हैं।
अमरकोश १.१.८७ — स्वर्गवर्गः
महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।मुकुन्दकुन्दनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव ॥
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व — ये नौ निधियाँ हैं।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.१९ — दिग्वर्गः
कलङ्काङ्कौ लाञ्छनं च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् ।सुषमा परमा शोभा शोभा कान्तिर्द्युतिश्छविः ॥
चिह्न के नाम — कलंक, अंक, लांछन, चिह्न, लक्ष्म, लक्षण। परम शोभा 'सुषमा' कहलाती है। शोभा के नाम — शोभा, कान्ति, द्युति, छवि।
अमरकोश १.३.३८ — दिग्वर्गः
स्युः प्रभारुग्रुचिस्त्विड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः ।रोचिः शोचिरुभे क्लीबे प्रकाशो द्योत आतपः ॥
प्रभा (चमक) के नाम — प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति (स्त्री॰); रोचिस्, शोचिस् (दोनों नपुं॰)। धूप/प्रकाश के नाम — प्रकाश, द्योत, आतप।
अमरकोश १.४.२ — कालवर्गः
घस्रो दिनाहनी वा तु क्लीबे दिवसवासरौ ।प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमुषःप्रत्युषसी अपि ॥
दिन के नाम — घस्र, दिन, अहन् (नपुं॰), दिवस, वासर। प्रातःकाल के नाम — प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस् —
अमरकोश १.४.३ — कालवर्गः
व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते ।प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः ॥
प्रातःकाल के और नाम — व्युष्ट, विभात (नपुं॰), गोसर्ग (पुं॰), प्रभात। दिन के अन्त को 'सायम्' कहते हैं; संध्या के नाम — संध्या, पितृप्रसू।
अमरकोश १.८.११ — पातालभोगिवर्गः
समौ कञ्चुकनिर्मोकौ क्ष्वेडस्तु गरलं विषम् ।पुंसि क्लीबे च काकोलकालकूटहलाहलाः ॥
केंचुली — कंचुक, निर्मोक (समानार्थक)। विष के नाम — क्ष्वेड, गरल, विष। काकोल, कालकूट, हलाहल (पुं॰ और नपुं॰) —
अमरकोश १.१०.११ — वारिवर्गः
उडुपं तु प्लवः कोलः स्रोतोऽम्बुसरणं स्वतः ।आतरस्तरपण्यं स्याद्द्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी ॥
बेड़ा (घास-लकड़ी का) — उडुप, प्लव, कोल; स्वाभाविक जल-प्रवाह — स्रोतस्, अम्बुसरण; नदी पार करने का किराया — आतर, तरपण्य; लकड़ी की जल-नाली/डोंगी — द्रोणी।
अमरकोश १.१०.१४ — वारिवर्गः
क्लीबेऽर्धनावं नावोऽर्धेऽतीतनौकेऽतिनु त्रिषु ।त्रिष्वागाधात्प्रसन्नोऽच्छः कलुषोऽनच्छ आविलः ॥
आधी नाव — अर्धनाव (नपुं॰); नाव को पार कर गया (जल) — अतीतनौक, अतिनु (तीनों लिङ्गों में)। (यहाँ से 'अगाध' तक तीनों लिङ्गों में —) निर्मल जल — प्रसन्न, अच्छ; मैला जल — कलुष, अनच्छ, आविल।
अमरकोश १.१०.३५ — वारिवर्गः
शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ।कावेरी सरितोऽन्याश्च सम्भेदः सिन्धुसङ्गमः ॥
शरावती, वेत्रवती (बेतवा), चन्द्रभागा (चिनाब), सरस्वती, कावेरी तथा अन्य नदियाँ हैं। नदियों का संगम — सम्भेद, सिन्धुसंगम।
अमरकोश १.१०.४३ — वारिवर्गः
मृणालं बिसमब्जादिकदम्बे षण्डमस्त्रियाम् ।करहाटः शिफाकन्दः किञ्जल्कः केसरोऽस्त्रियाम् ॥
कमल-नाल का रेशा — मृणाल, बिस; कमलों का समूह — षण्ड (पुं॰/नपुं॰); कमल की जड़ — करहाट, शिफाकन्द; कमल का केसर (पराग-तन्तु) — किंजल्क, केसर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.१.१० — भूमिवर्गः
त्रिष्वागोष्ठान्नडप्राये नड्वान्नड्वल इत्यपि ।कुमुद्वान्कुमुदप्राये वेतस्वान्बहुवेतसे ॥
(यहाँ से 'गोष्ठ' शब्द तक विशेषण तीनों लिङ्गों में —) नरकट (नड) से भरा प्रदेश — नड्वान्, नड्वल; कुमुदों वाला — कुमुद्वान्; बेंत (वेतस) बहुल — वेतस्वान्।
अमरकोश २.२.२ — पुरवर्गः
तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः ।आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका ॥
(वह) 'शाखानगर' कहलाता है। वेश्याओं का निवास — वेश; दुकान — आपण, निषद्या; बाज़ार की पंक्ति — विपणि, पण्यवीथिका।
अमरकोश २.३.९ — शैलवर्गः
निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लतादिपिहितोदरे ॥
लताओं आदि से ढका हुआ भीतरी स्थान — निकुंज, कुंज (पुं॰ या नपुं॰) कहलाता है।
अमरकोश २.४.९ — वनौषधिवर्गः
अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मौ वल्ली तु व्रततिर्लता ।लता प्रतानिनी वीरुद्गुल्मिन्युलप इत्यपि ॥
बिना तने वाला पौधा — स्तम्ब, गुल्म; बेल — वल्ली, व्रतति, लता; फैलने वाली बेल — वीरुध्, गुल्मिनी, उलप।
अमरकोश २.४.१६ — वनौषधिवर्गः
क्षारको जालकं क्लीबे कलिका कोरकः पुमान् ।स्याद्गुच्छकस्तु स्तबकः कुङ्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम् ॥
नई कली — क्षारक, जालक (नपुं॰); कली — कलिका, कोरक (पुं॰); गुच्छा — गुच्छक, स्तबक; अधखिली कली — कुड्मल, मुकुल (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.४.२० — वनौषधिवर्गः
विदार्याद्यास्तु मूलेऽपि पुष्पे क्लीबेऽपि पाटला ।बोधिद्रुमश्चलदलः पिप्पलः कुञ्जराशनः ॥
विदारी आदि (स्त्रीलिङ्ग शब्द) जड़ के अर्थ में भी वैसे ही रहते हैं; पाटला का फूल नपुंसक में भी। पीपल के नाम — बोधिद्रुम, चलदल, पिप्पल, कुंजराशन —
अमरकोश २.४.२९ — वनौषधिवर्गः
अक्षोटकन्दरालौ द्वावङ्कोटे तु निकोचकः ।पलाशे किंशुकः पर्णो वातपोतोऽथ वेतसे ॥
पहाड़ी पीलू/अखरोट — अक्षोट, कन्दराल; अंकोल — अंकोट, निकोचक; ढाक (पलाश) के नाम — पलाश, किंशुक, पर्ण, वातपोथ। बेंत के अर्थ में —
अमरकोश २.४.३० — वनौषधिवर्गः
रथाभ्रपुष्पविदुरशीतवानीरवञ्जुलाः ।द्वौ परिव्याधविदुलौ नादेयी चाम्बुवेतसे ॥
बेंत के नाम — वेतस, रथ, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल। जल-बेंत के नाम — परिव्याध, विदुल, नादेयी, अम्बुवेतस।
अमरकोश २.४.३२ — वनौषधिवर्गः
बिल्वे शाण्डिल्यशैलूषौ मालूरश्रीफलावपि ।प्लक्षो जटी पर्कटी स्यान्न्यग्रोधो बहुपाद्वटः ॥
बेल के नाम — बिल्व, शाण्डिल्य, शैलूष, मालूर, श्रीफल। पाकड़ के नाम — प्लक्ष, जटी, पर्कटी। बरगद के नाम — न्यग्रोध, बहुपाद्, वट।
अमरकोश २.४.३४ — वनौषधिवर्गः
कुम्भोलूखलकं क्लीबे कौशिको गुग्गुलुः पुरः ।शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः ॥
गुग्गुल के नाम — कुम्भ, उलूखलक (नपुं॰), कौशिक, गुग्गुलु, पुर। लसोड़ा के नाम — शेलु, श्लेष्मातक, शीत, उद्दाल, बहुवारक।
अमरकोश २.४.३६ — वनौषधिवर्गः
श्रीपर्णी भद्रपर्णी च काश्मर्यश्चाप्यथ द्वयोः ।कर्कन्धूर्बदरी कोलिः कोलं कुवलफेनिले ॥
गम्हार के और नाम — श्रीपर्णी, भद्रपर्णी, काश्मर्य। बेर के पेड़ के नाम — कर्कन्धू, बदरी, कोलि (पुं॰/स्त्री॰)। बेर (फल) के नाम — कोल, कुवल, फेनिल —
अमरकोश २.४.३७ — वनौषधिवर्गः
सौवीरं बदरं घोण्टाप्यथ स्यात्स्वादुकण्टकः ।विकङ्कतः स्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि ॥
बेर (फल) के और नाम — सौवीर, बदर, घोण्टा। कटाई (विकंकत) के नाम — स्वादुकण्टक, विकंकत, स्रुवावृक्ष, ग्रन्थिल, व्याघ्रपाद्।
अमरकोश २.४.५५ — वनौषधिवर्गः
कृष्णवृन्ता कुबेराक्षी श्यामा तु महिलाह्वया ।लता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियङ्गुः फलिनी फली ॥
पाढ़र के और नाम — कृष्णवृन्ता, कुबेराक्षी। प्रियंगु के नाम — श्यामा, महिला (नाम वाली), लता, गोवन्दनी, गुन्द्रा, प्रियंगु, फलिनी, फली —
अमरकोश २.४.६१ — वनौषधिवर्गः
पनसः कण्टकिफलो निचुलो हिज्जलोऽम्बुजः ।काकोदुम्बरिका फल्गुर्मलयूर्जघनेफला ॥
कटहल के नाम — पनस, कण्टकिफल। जल-बेंत (हिज्जल) के नाम — निचुल, हिज्जल, अम्बुज। कठूमर (जंगली गूलर) के नाम — काकोदुम्बरिका, फल्गु, मलयू, जघनेफला।
अमरकोश २.४.६२ — वनौषधिवर्गः
अरिष्टः सर्वतोभद्रहिङ्गुनिर्यासमालकाः ।पिचुमन्दश्च निम्बेऽथ पिच्छिलागुरुशिंशपा ॥
नीम के नाम — अरिष्ट, सर्वतोभद्र, हिंगुनिर्यास, मालक, पिचुमन्द, निम्ब। शीशम के नाम — पिच्छिला, अगुरु, शिंशपा —
अमरकोश २.४.६९ — वनौषधिवर्गः
वेणी खरा गरी देवताडो जीमूत इत्यपि ।श्रीहस्तिनी तु भूरुण्डी तृणशून्यं तु मल्लिका ॥
देवताड़ के नाम — वेणी, खरा, गरी, देवताड, जीमूत। हाथीसुण्डी — श्रीहस्तिनी, भूरुण्डी। मोतिया/बेला के नाम — तृणशून्य, मल्लिका।
अमरकोश २.४.११८ — वनौषधिवर्गः
ज्योत्स्नी पटोलिका जाली नादेयी भूमिजम्बुका ।स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा काकाङ्गी काकनासिका ॥
परवल की बेल — ज्योत्स्नी, पटोलिका, जाली; भू-जामुन — नादेयी, भूमिजम्बुका; कलिहारी — लांगलिकी, अग्निशिखा; काकजंघा — काकांगी, काकनासिका।
अमरकोश २.४.१२० — वनौषधिवर्गः
ताम्बूलवल्ली तम्बूली नागवल्ल्यप्यथ द्विजा ।हरेणू रेणुका कौन्ती कपिला भस्मगन्धिनी ॥
पान की बेल — ताम्बूलवल्ली, ताम्बूली, नागवल्ली। रेणुका (सम्भालू-बीज) के नाम — द्विजा, हरेणु, रेणुका, कौन्ती, कपिला, भस्मगन्धिनी।
अमरकोश २.४.१२२ — वनौषधिवर्गः
बालं ह्रीबेरबर्हिष्ठोदीच्यं केशाम्बुनाम च ।कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु ॥
नेत्रबाला (ह्रीबेर) के नाम — बाल, ह्रीबेर, बर्हिष्ठ, उदीच्य, केश और जल के नामों वाले। शिलापुष्प/छरीला के नाम — कालानुसार्य, वृद्ध, अश्मपुष्प, शीतशिव —
अमरकोश २.४.१२७ — वनौषधिवर्गः
झटामलाज्झटा ताली शिवा तामलकीति च ।प्रपौण्डरीकं पौण्डर्यमथ तुन्नः कुबेरकः ॥
भुईं-आँवला के और नाम — झटा, अमला, अज्झटा, ताली, शिवा, तामलकी। पुण्डरिया — प्रपौण्डरीक, पौण्डर्य। तुन (नन्दीवृक्ष) के नाम — तुन्न, कुबेरक —
अमरकोश २.४.१५५ — वनौषधिवर्गः
सुषवी चाथ कुलकं पतोलस्तिक्तकः पटुः ।कूष्माण्डकस्तु कर्कारुरुर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ ॥
करेले का और नाम — सुषवी। परवल के नाम — कुलक, पटोल, तिक्तक, पटु। कुम्हड़ा/पेठा — कूष्माण्डक, कर्कारु। ककड़ी — उर्वारु, कर्कटी (स्त्री॰)।
अमरकोश २.४.१५६ — वनौषधिवर्गः
इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्यात्तुम्ब्यलाबूरुभे समे ।चित्रा गवाक्षी गोडुम्बा विशाला त्विन्द्रवारुणी ॥
कड़वी तुम्बी — इक्ष्वाकु, कटुतुम्बी; लौकी — तुम्बी, अलाबू (समानार्थक); जंगली ककड़ी — चित्रा, गवाक्षी, गोडुम्बा; इन्द्रायण — विशाला, इन्द्रवारुणी।
अमरकोश २.५.२ — सिंहादिवर्गः
पुण्डरीकः पञ्चनखचित्रकायमृगद्विषः ।शार्दूलद्वीपिनौ व्याघ्रे तरक्षुस्तु मृगादनः ॥
पुण्डरीक, पंचनख, चित्रकाय, मृगद्विष् (बाघ-जाति के पशु)। बाघ के नाम — व्याघ्र, शार्दूल, द्वीपी। लकड़बग्घा — तरक्षु, मृगादन।
अमरकोश २.६.९ — मनुष्यवर्गः
समाः स्नुषाजनीवध्वश्चिरिण्टी तु सुवासिनी ।इच्छावती कामुका स्याद्वृषस्यन्ती तु कामुकी ॥
बहू (पुत्र की पत्नी) — स्नुषा, जनी, वधू। पिता के घर रहने वाली युवती — चिरिण्टी, सुवासिनी। (धन आदि की) इच्छा वाली — इच्छावती, कामुका; कामातुर स्त्री — वृषस्यन्ती, कामुकी।
अमरकोश २.६.३७ — मनुष्यवर्गः
मातापितरौ पितरौ मातरपितरौ प्रसूजनयितारौ ।श्वश्रूश्वशुरौ श्वशुरौ पुत्रौ पुत्रश्च दुहिता च ॥
माता-पिता — मातापितरौ, पितरौ, मातरपितरौ, प्रसूजनयितारौ। सास-ससुर — श्वश्रूश्वशुरौ, श्वशुरौ। पुत्र और पुत्री — पुत्रौ।
अमरकोश २.६.४३ — मनुष्यवर्गः
वर्षीयान्दशमी ज्यायान्पूर्वजस्त्वग्रियोऽग्रजः ।जघन्यजे स्युः कनिष्ठयवीयोऽवरजानुजाः ॥
अत्यन्त वृद्ध — वर्षीयान्, दशमी (नब्बे वर्ष पार), ज्यायान्। बड़ा भाई — पूर्वज, अग्रिय, अग्रज। छोटा भाई — जघन्यज, कनिष्ठ, यवीयान्, अवरज, अनुज।
अमरकोश २.६.५४ — मनुष्यवर्गः
व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः क्लीबे नाडीव्रणः पुमान् ।कोठो मण्डलकं कुष्ठश्वित्रे दुर्नामकार्शसी ॥
घाव — व्रण (पुं॰/नपुं॰), ईर्म, अरुस् (नपुं॰); नासूर — नाडीव्रण (पुं॰)। गोल चकत्तों वाला चर्मरोग — कोठ, मण्डलक। कोढ़ — कुष्ठ, श्वित्र। बवासीर — दुर्नामक, अर्शस्।
अमरकोश २.६.७४ — मनुष्यवर्गः
सक्थि क्लीबे पुमानूरुस्तत्सन्धिः पुंसि वङ्क्षणः ।गुदं त्वपानं पायुर्ना वस्तिर्नाभेरधो द्वयोः ॥
जाँघ — सक्थि (नपुं॰), ऊरु (पुं॰); जाँघ का जोड़ (कमर से) — वंक्षण (पुं॰)। गुदा — गुद, अपान, पायु (पुं॰)। नाभि के नीचे का भाग — वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.७५ — मनुष्यवर्गः
कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती ।पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः ॥
कूल्हे की हड्डी — कट (पुं॰), श्रोणिफलक। कमर — कटि, श्रोणि, ककुद्मती। स्त्री की कमर का पिछला भाग — नितम्ब; अगला भाग — जघन (नपुं॰)।
अमरकोश २.६.९० — मनुष्यवर्गः
वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् ।क्लीबे घ्राणं गन्धवहा घोणा नासा च नासिका ॥
मुख — वक्त्र, आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन, मुख। नाक — घ्राण (नपुं॰), गन्धवहा, घोणा, नासा, नासिका।
अमरकोश २.६.११० — मनुष्यवर्गः
क्लीबे सारसनं चाथ पुंस्कट्यां शृङ्खलं त्रिषु ।पादाङ्गदं तुलाकोटिर्मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियाम् ॥
करधनी का और नाम — सारसन (नपुं॰)। पुरुष की कमर की ज़ंजीर — शृंखल (तीनों लिङ्ग)। पायल — पादांगद, तुलाकोटि, मंजीर, नूपुर (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.१२३ — मनुष्यवर्गः
स्नानं चर्चा तु चार्चिक्यं स्थासकोऽथ प्रबोधनम् ।अनुबोधः पत्रलेखा पत्राङ्गुलिरिमे समे ॥
स्नान। चन्दन आदि का लेप — चर्चा, चार्चिक्य, स्थासक। (मन्द पड़ी) सुगन्ध को फिर जगाना — प्रबोधन, अनुबोध। गालों पर कस्तूरी आदि से बनी पत्र-रचना — पत्रलेखा, पत्रांगुलि।
अमरकोश २.६.१२६ — मनुष्यवर्गः
लाक्षा राक्षा जतु क्लीबे यावोऽलक्तो द्रुमामयः ।लवङ्गं देवकुसुमं श्रीसंज्ञमथ जायकम् ॥
लाख — लाक्षा, राक्षा, जतु (नपुं॰), याव, अलक्त, द्रुमामय। लौंग — लवंग, देवकुसुम, श्रीसंज्ञ। एक सुगन्धित लकड़ी — जायक —
अमरकोश २.८.३५ — क्षत्रियवर्गः
इभः स्तम्बेरमः पद्मी यूथनाथस्तु यूथपः ।मदोत्कटो मदकलः कलभः करिशावकः ॥
हाथी के और नाम — इभ, स्तम्बेरम, पद्मी। झुण्ड का नायक हाथी — यूथनाथ, यूथप। मद से मस्त हाथी — मदोत्कट, मदकल। हाथी का बच्चा — कलभ, करिशावक।
अमरकोश २.८.४९ — क्षत्रियवर्गः
गतयोऽमूः पञ्च धारा घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम् ।कविका तु खलीनोऽस्त्री शफं क्लीबे खुरः पुमान् ॥
ये पाँच चालें 'धारा' कहलाती हैं। घोड़े की नाक/थूथन — घोणा, प्रोथ (पुं॰/नपुं॰)। लगाम (मुँह की लोहे की छड़) — कविका, खलीन (पुं॰/नपुं॰)। खुर — शफ (नपुं॰), खुर (पुं॰)।
अमरकोश २.८.५२ — क्षत्रियवर्गः
कर्णीरथः प्रवहणं डयनं च समं त्रयम् ।क्लीबेऽनः शकटोऽस्त्री स्याद्गन्त्री कम्बलिवाह्यकम् ॥
कन्धों पर उठाया जाने वाला (डोली जैसा) वाहन — कर्णीरथ, प्रवहण, डयन। बैलगाड़ी — अनस् (नपुं॰), शकट (पुं॰/नपुं॰)। छोटी गाड़ी (बैलों से खिंचने वाली) — गन्त्री, कम्बलिवाह्यक।
अमरकोश २.८.५५ — क्षत्रियवर्गः
त्रिषु द्वैपादयो रथ्या रथकट्या रथव्रजे ।धूः स्त्री क्लीबे यानमुखं स्याद्रथाङ्गमपस्करः ॥
(द्वैप आदि तीनों लिङ्गों में।) रथों का समूह — रथ्या, रथकट्या, रथव्रज। रथ का धुरा/जुआ — धुर् (स्त्री॰), यानमुख (नपुं॰)। रथ का कोई भी अंग — रथांग, अपस्कर।
अमरकोश २.८.९२ — क्षत्रियवर्गः
द्वयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वधः ।स्याच्छस्त्री चासिपुत्री च छुरिका चासिधेनुका ॥
कुल्हाड़ी/फरसा — कुठार, स्वधिति, परशु (पुं॰/स्त्री॰), परश्वध। छुरी — शस्त्री, असिपुत्री, छुरिका, असिधेनुका।
अमरकोश २.९.२३ — वैश्यवर्गः
कडङ्गरो बुसं क्लीबे धान्यत्वचि तुषः पुमान् ।शूकोऽस्त्री श्लक्ष्णतीक्ष्णाग्रे शमी शिम्बा त्रिषूत्तरे ॥
भूसा — कडंगर, बुस (नपुं॰)। अनाज का छिलका — तुष (पुं॰)। बारीक नुकीला सींकुर — शूक (पुं॰/नपुं॰)। फली — शमी, शिम्बा। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।)
अमरकोश २.९.३१ — वैश्यवर्गः
क्लीबेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना कन्दुर्वा स्वेदनी स्त्रियाम् ।अलिञ्जरः स्यान्मणिकः कर्कर्यालुर्गलन्तिका ॥
भूनने का पात्र (भाड़) — अम्बरीष (नपुं॰), भ्राष्ट्र (पुं॰)। भाप देने का पात्र — कन्दु (पुं॰/स्त्री॰), स्वेदनी (स्त्री॰)। बड़ा घड़ा (माट) — अलिंजर, मणिक। झारी/करवा — कर्करी, आलु, गलन्तिका।
अमरकोश २.९.३८ — वैश्यवर्गः
आर्द्रकं शृङ्गबेरं स्यादथच्छत्रा वितुन्नकम् ।कुस्तुम्बुरु च धान्याकमथ शुण्ठी महौषधम् ॥
अदरक — आर्द्रक, शृंगबेर। धनिया — छत्रा, वितुन्नक, कुस्तुम्बुरु, धान्याक। सोंठ — शुण्ठी, महौषध —
अमरकोश २.९.५४ — वैश्यवर्गः
दण्डाहतं कालशेयमरिष्टमपि गोरसः ।तक्रं ह्युदश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बु निर्जलम् ॥
मथानी से मथा दही — दण्डाहत, कालशेय, अरिष्ट, गोरस। चौथाई पानी मिला मट्ठा — तक्र (छाछ); आधा पानी मिला — उदश्वित्; बिना पानी का मथा दही — मथित।
अमरकोश २.९.७६ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रे क्रमेलकमयमहाङ्गाः करभः शिशुः ।करभाः स्युः शृङ्खलका दारवैः पादबन्धनैः ॥
ऊँट — उष्ट्र, क्रमेलक, मय, महांग। ऊँट का बच्चा — करभ। लकड़ी की बेड़ियों से बँधे ऊँट-बच्चे — शृंखलक।
अमरकोश २.९.८० — वैश्यवर्गः
विक्रेता स्याद्विक्रयिकः क्रायकक्रयिकौ समौ ।वाणिज्यं तु वणिज्या स्यान्मूल्यं वस्नोऽप्यवक्रयः ॥
बेचने वाला — विक्रेता, विक्रयिक। ख़रीदने वाला — क्रायक, क्रयिक। व्यापार — वाणिज्य, वणिज्या। दाम — मूल्य, वस्न, अवक्रय।
अमरकोश २.९.८३ — वैश्यवर्गः
विक्रेयं पणितव्यं च पण्यं क्रय्यादयस्त्रिषु ।क्लीबे सत्यापनं सत्यङ्कारः सत्याकृतिः स्त्रियाम् ॥
बेचने योग्य वस्तु — विक्रेय, पणितव्य, पण्य (क्रय्य आदि तीनों लिङ्गों में)। बयाना (सौदा पक्का करने की अग्रिम राशि) — सत्यापन (नपुं॰), सत्यंकार, सत्याकृति (स्त्री॰)।
अमरकोश २.९.८८ — वैश्यवर्गः
कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः ।अस्त्रियामाढकद्रोणौ खारी वाहो निकुञ्चकः ॥
(एक कर्ष चाँदी का) सिक्का — कार्षापण, कार्षिक। एक कर्ष ताँबे का सिक्का — पण। (आयतन के माप) — आढक, द्रोण (पुं॰/नपुं॰), खारी, वाह, निकुंचक —
अमरकोश २.९.९७ — वैश्यवर्गः
रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम् ।शुल्बं म्लेच्छमुखं द्व्यष्टवरिष्टोदुम्बराणि च ॥
पीतल — रीति (स्त्री॰), आरकूट (पुं॰/नपुं॰)। ताँबा — ताम्रक, शुल्ब, म्लेच्छमुख, द्व्यष्ट, वरिष्ठ, उदुम्बर।
अमरकोश २.१०.८ — शूद्रवर्गः
नाडिन्धमः स्वर्णकारः कलादो रुक्मकारकः ।स्याच्छाङ्खिकः काम्बविकः शौल्बिकस्ताम्रकुट्टकः ॥
सुनार — नाडिन्धम (फुँकनी से फूँकने वाला), स्वर्णकार, कलाद, रुक्मकारक। शंख का काम करने वाला — शांखिक, काम्बविक। ठठेरा (ताँबे का काम करने वाला) — शौल्बिक, ताम्रकुट्टक।
अमरकोश २.१०.१० — शूद्रवर्गः
क्षुरी मुण्डी दिवाकीर्तिनापितान्तावसायिनः ।निर्णेजकः स्याद्रजकः शौण्डिको मण्डहारकः ॥
नाई — क्षुरी, मुण्डी, दिवाकीर्ति, नापित, अन्तावसायी। धोबी — निर्णेजक, रजक। कलवार (मद्य बेचने वाला) — शौण्डिक, मण्डहारक।
अमरकोश २.१०.१४ — शूद्रवर्गः
जीवान्तकः शाकुनिको द्वौ वागुरिकजालिकौ ।वैतंसिकः कौटिकश्च मांसिकश्च समं त्रयम् ॥
पक्षियों का शिकारी (बहेलिया) — जीवान्तक, शाकुनिक। जाल से (पशु) पकड़ने वाला — वागुरिक, जालिक। मांस बेचने वाला — वैतंसिक, कौटिक, मांसिक।
अमरकोश २.१०.२० — शूद्रवर्गः
निषादश्वपचावन्तेवासिचाण्डालपुक्कसाः ।भेदाः किरातशबरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः ॥
चाण्डाल के और नाम — निषाद, श्वपच, अन्तेवासी, चाण्डाल, पुक्कस। किरात, शबर, पुलिन्द — ये वनवासी (म्लेच्छ) जातियों के भेद हैं।
अमरकोश ३.१.५७ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
क्लीबे प्रधानं प्रमुखप्रवेकानुत्तमोत्तमाः ।मुख्यवर्यवरेण्याश्च प्रवर्होऽनवरार्ध्यवत् ॥
श्रेष्ठ/मुख्य — प्रधान (नपुं॰), प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम, मुख्य, वर्य, वरेण्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य —
अमरकोश ३.१.८२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
उच्चावचं नैकभेदमुच्चण्डमविलम्बितम् ।अरुन्तुदस्तु मर्मस्पृगबाधं तु निरर्गलम् ॥
अनेक प्रकार का (ऊँचा-नीचा) — उच्चावच, नैकभेद। शीघ्र — उच्चण्ड, अविलम्बित। मर्म को चोट पहुँचाने वाला — अरुन्तुद, मर्मस्पृक्। बिना रुकावट — अबाध, निरर्गल।
अमरकोश ३.२.१४ — सङ्कीर्णवर्गः
मुष्टिबन्धस्तु संग्राहो डिम्बे डमरविप्लवौ ।बन्धनं प्रसितिश्चारः स्पर्शः स्प्रष्टोपतप्तरि ॥
मुट्ठी बाँधना — मुष्टिबन्ध, संग्राह। (डाका/लूटपाट का) उपद्रव — डिम्ब, डमर, विप्लव। बन्धन — बन्धन, प्रसिति, चार। (रोग से) पीड़ा देने वाला — स्पर्श, स्प्रष्टा, उपतप्ता।
अमरकोश ३.३.८ — नानार्थवर्गः
स्याद्भूतिकं तु भूनिम्बे कत्तृणे भूस्तृणेऽपि च ।ज्योत्स्निकायां च घोषे च कोशातक्यथ कट्फले ॥
भूतिक — चिरायता, कत्तृण (एक घास), भूस्तृण। कोशातकी — तोरई (ज्योत्स्निका), घोषा (एक बेल)। और कायफल के अर्थ में —
अमरकोश ३.३.२४ — नानार्थवर्गः
शङ्खो निधौ ललाटास्थ्नि कम्बौ न स्त्रीन्द्रियेऽपि खम् ।घृणिज्वाले अपि शिखे शैलवृक्षौ नगावगौ ॥
शंख (पुं॰/नपुं॰) — (कुबेर की) एक निधि, माथे की हड्डी (कनपटी), शंख। ख — इन्द्रिय भी (आकाश भी)। शिखा — किरण, ज्वाला भी (चोटी भी)। नग, अग — पर्वत, वृक्ष।
अमरकोश ३.३.५३ — नानार्थवर्गः
पणो द्यूतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धनेऽपि च ।मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशौर्यसन्ध्यादिके गुणः ॥
पण — जुए आदि का दाँव, मज़दूरी, मूल्य, धन। गुण — धनुष की डोरी, द्रव्य में रहने वाला धर्म (रूप-रस आदि), सत्त्व आदि तीन गुण, शौर्य आदि, सन्धि आदि (छह राजगुण)।
अमरकोश ३.३.६० — नानार्थवर्गः
विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीबे खरे त्रिषु ।प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु ॥
तीक्ष्ण (नपुं॰) — विष, युद्ध/हत्या, लोहा; तेज़/तीखा (तीनों लिङ्ग)। प्रमाण — कारण, मर्यादा, शास्त्र, परिमाण (माप), प्रमाता (सत्यवादी व्यक्ति)।
अमरकोश ३.३.८९ — नानार्थवर्गः
ख्याते हृष्टे प्रतीतोऽभिजातस्तु कुलजे बुधे ।विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूढसोच्छ्रयौ ॥
प्रतीत — प्रसिद्ध, प्रसन्न। अभिजात — कुलीन, विद्वान्। विविक्त — पवित्र, एकान्त। मूर्च्छित — मूढ़ (बेहोश), बढ़ा हुआ।
अमरकोश ३.३.९४ — नानार्थवर्गः
समर्थस्त्रिषु शक्तिस्थे सम्बद्धार्थे हितेऽपि च ।दशमीस्थौ क्षीणरागवृद्धौ वीथी पदव्यपि ॥
समर्थ — शक्तिशाली, सम्बद्ध अर्थ वाला (शब्द), हितकारी (तीनों लिङ्ग)। दशमीस्थ — आसक्ति-रहित, अति वृद्ध (नब्बे पार)। वीथी — मार्ग भी (पंक्ति, एक प्रकार का रूपक भी)।
अमरकोश ३.३.१३८ — नानार्थवर्गः
बाष्पमूष्माश्रु कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम् ।तल्पं शय्याट्टदारेषु स्तम्बेऽपि विटपोऽस्त्रियाम् ॥
बाष्प — भाप (गर्मी), आँसू। कशिपु — अन्न, वस्त्र (बिछौना)। तल्प — शय्या, अटारी, पत्नी। विटप (पुं॰/नपुं॰) — झाड़ी/गुच्छा भी (शाखा/वृक्ष भी)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें