🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:31 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "भा" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.२ — स्वर्गवर्गः
समाहृत्यान्यतन्त्राणि संक्षिप्तैः प्रतिसंस्कृतैः ।सम्पूर्णमुच्यते वर्गैर्नामलिङ्गानुशासनम् ॥
अन्य (पूर्ववर्ती) कोश-ग्रन्थों का संग्रह करके, संक्षिप्त और परिष्कृत वर्गों में विभाजित यह सम्पूर्ण 'नामलिङ्गानुशासन' कहा जा रहा है।
अमरकोश १.१.३ — स्वर्गवर्गः
प्रायशो रूपभेदेन साहचर्याच्च कुत्रचित् ।स्त्रीपुंनपुंसकं ज्ञेयं तद्विशेषविधेः क्वचित् ॥
शब्दों का स्त्रीलिङ्ग, पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग प्रायः रूप के भेद से, कहीं साथ आये शब्दों (साहचर्य) से, और कहीं विशेष विधान (स्पष्ट निर्देश) से जानना चाहिये।
अमरकोश १.१.५ — स्वर्गवर्गः
त्रिलिङ्ग्यां त्रिष्विति पदं मिथुने तु द्वयोरिति ।निषिद्धलिङ्गं शेषार्थं त्वन्ताथादि न पूर्वभाक् ॥
जो शब्द तीनों लिङ्गों में हो, उसके लिये 'त्रिषु' पद, और जो दो लिङ्गों में हो उसके लिये 'द्वयोः' पद प्रयुक्त है; जिस लिङ्ग का निषेध किया गया, वहाँ शेष लिङ्ग समझना; 'तु', 'अथ' आदि शब्द पहले वाले शब्दों से नहीं जुड़ते (नया…
अमरकोश १.१.९ — स्वर्गवर्गः
बर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः ।वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥
देवताओं के और नाम — बर्हिर्मुख, क्रतुभुज्, गीर्वाण, दानवारि, वृन्दारक (पुंलिङ्ग); 'दैवत' नपुंसक या विकल्प से पुंलिङ्ग; 'देवता' स्त्रीलिङ्ग।
अमरकोश १.१.१० — स्वर्गवर्गः
आदित्यविश्ववसवस्तुषिताभास्वरानिलाः ।महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य और रुद्र — ये गणदेवता (समूह में रहने वाले देवता) कहलाते हैं।
अमरकोश १.१.१२ — स्वर्गवर्गः
असुरा दैत्यदैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः ।शुक्रशिष्या दितिसुताः पूर्वदेवाः सुरद्विषः ॥
असुरों के नाम — असुर, दैत्य, दैतेय, दनुज, इन्द्रारि, दानव, शुक्रशिष्य, दितिसुत, पूर्वदेव, सुरद्विष् (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.१७ — स्वर्गवर्गः
धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः ।स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः ॥
ब्रह्मा के और नाम — धाता, अब्जयोनि, द्रुहिण, विरिञ्चि, कमलासन, स्रष्टा, प्रजापति, वेधा, विधाता, विश्वसृज्, विधि (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.२१ — स्वर्गवर्गः
उपेन्द्र इन्द्रावरजश्चक्रपाणिश्चतुर्भुजः ।पद्मनाभो मधुरिपुर्वासुदेवस्त्रिविक्रमः ॥
विष्णु के और नाम — उपेन्द्र, इन्द्रावरज, चक्रपाणि, चतुर्भुज, पद्मनाभ, मधुरिपु, वासुदेव, त्रिविक्रम।
अमरकोश १.१.२५ — स्वर्गवर्गः
बलभद्रः प्रलम्बघ्नो बलदेवोऽच्युताग्रजः ।रेवतीरमणो रामः कामपालो हलायुधः ॥
बलराम के नाम — बलभद्र, प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण, राम, कामपाल, हलायुध।
अमरकोश १.१.२९ — स्वर्गवर्गः
अरविन्दमशोकं च चूतं च नवमल्लिका ।नीलोत्पलं च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ॥
अरविन्द (कमल), अशोक, चूत (आम्र-मंजरी), नवमल्लिका (चमेली) और नीलकमल — ये पाँच कामदेव (पञ्चबाण) के बाण हैं।
अमरकोश १.१.३० — स्वर्गवर्गः
उन्मादनस्तापनश्च शोषणः स्तम्भनस्तथा ।संमोहनश्च कामस्य पञ्च बाणाः प्रकीर्तिताः ॥
उन्मादन, तापन, शोषण, स्तम्भन और सम्मोहन — ये कामदेव के पाँच बाण (उनके प्रभाव के अनुसार) कहे गये हैं।
अमरकोश १.१.३२ — स्वर्गवर्गः
इन्दिरा लोकमाता मा क्षीरोदतनया रमा ।भार्गवी लोकजननी क्षीरसागरकन्यका ॥
लक्ष्मी के और नाम — इन्दिरा, लोकमाता, मा, क्षीरोदतनया, रमा, भार्गवी, लोकजननी, क्षीरसागरकन्यका।
अमरकोश १.१.३४ — स्वर्गवर्गः
चापः शार्ङ्गंमुरारेस्तु श्रीवत्सो लाञ्छनं स्मृतम् ।अश्वाश्च शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥
मुरारि (विष्णु) का धनुष शार्ङ्ग, चिह्न श्रीवत्स है; और उनके (रथ के) घोड़े शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प और बलाहक हैं।
अमरकोश १.१.३५ — स्वर्गवर्गः
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ।गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥
(श्रीकृष्ण के) सारथी दारुक, मन्त्री उद्धव और छोटे भाई गद हैं। गरुड के नाम — गरुत्मान्, गरुड, तार्क्ष्य, वैनतेय, खगेश्वर।
अमरकोश १.१.३९ — स्वर्गवर्गः
वामदेवो महादेवो विरूपाक्षस्त्रिलोचनः ।कृशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिर्नीललोहितः ॥
शिव के और नाम — वामदेव, महादेव, विरूपाक्ष, त्रिलोचन, कृशानुरेता, सर्वज्ञ, धूर्जटि, नीललोहित।
अमरकोश १.१.४४ — स्वर्गवर्गः
विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा ।अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा ॥
विभूति, भूति और ऐश्वर्य — ये अणिमा आदि आठ प्रकार की (सिद्धियों) के नाम हैं; (वे हैं) अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा —
अमरकोश १.१.५० — स्वर्गवर्गः
षाण्मातुरः शक्तिधरः कुमारः क्रौञ्चदारणः ।शृङ्गी भृङ्गी रिटिस्तुण्डी नन्दिको नन्दिकेश्वरः ॥
कार्तिकेय के और नाम — षाण्मातुर, शक्तिधर, कुमार, क्रौञ्चदारण। शिव के गणों के नाम — शृंगी, भृंगी, रिटि, तुण्डी, नन्दिक, नन्दिकेश्वर।
अमरकोश १.१.५७ — स्वर्गवर्गः
ऐरावतोऽभ्रमातङ्गैरावणाभ्रमुवल्लभाः ।ह्रादिनी वज्रमस्त्री स्यात्कुलिशं भिदुरं पविः ॥
इन्द्र के हाथी के नाम — ऐरावत, अभ्रमातंग, ऐरावण, अभ्रमुवल्लभ। वज्र के नाम — ह्रादिनी (स्त्री॰), वज्र (पुं॰/नपुं॰), कुलिश, भिदुर, पवि।
अमरकोश १.१.५९ — स्वर्गवर्गः
स्यात्सुधर्मा देवसभा पीयूषममृतं सुधा ।मन्दाकिनी वियद्गङ्गा स्वर्णदी सुरदीर्घिका ॥
देवताओं की सभा 'सुधर्मा' कहलाती है। अमृत के नाम — पीयूष, अमृत, सुधा। आकाश-गंगा के नाम — मन्दाकिनी, वियद्गंगा, स्वर्णदी, सुरदीर्घिका।
अमरकोश १.१.६३ — स्वर्गवर्गः
घृताची मेनका रम्भा उर्वशी च तिलोत्तमा ।सुकेशीमञ्जुघोषाद्याः कथ्यम्तेऽप्सरसो बुधैः ॥
घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी, तिलोत्तमा, सुकेशी, मंजुघोषा आदि — विद्वानों द्वारा अप्सराएँ कही जाती हैं।
अमरकोश १.१.६६ — स्वर्गवर्गः
आश्रयाशो बृहद्भानुः कृशानुः पावकोऽनलः ।रोहिताश्वो वायुसखः शिखावानाशुशुक्षणिः ॥
अग्नि के और नाम — आश्रयाश, बृहद्भानु, कृशानु, पावक, अनल, रोहिताश्व, वायुसख, शिखावान्, आशुशुक्षणि।
अमरकोश १.१.६७ — स्वर्गवर्गः
हिरण्यरेता हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः ।सप्तार्चिर्दमुनाः शुक्रश्चित्रभानुर्विभावसुः ॥
अग्नि के और नाम — हिरण्यरेता, हुतभुज्, दहन, हव्यवाहन, सप्तार्चि, दमुना, शुक्र, चित्रभानु, विभावसु।
अमरकोश १.१.७१ — स्वर्गवर्गः
कृतान्तो यमुनाभ्राता शमनो यमराड्यमः ।कालो दण्डधरः श्राद्धदेवो वैवस्वतोऽन्तकः ॥
यम के और नाम — कृतान्त, यमुनाभ्राता, शमन, यमराज, यम, काल, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत, अन्तक।
अमरकोश १.१.७८ — स्वर्गवर्गः
अन्नप्रवेशनं मूत्राद्युत्सर्गोऽन्नविपाचनम् ।भाषणादि निमेषादि तद्व्यापाराः क्रमादमी ॥
भोजन को भीतर ले जाना, मल-मूत्र आदि का त्याग, अन्न का पाचन, बोलना आदि, और पलक झपकाना आदि — ये क्रमशः (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान के) कार्य हैं।
अमरकोश १.१.८४ — स्वर्गवर्गः
किन्नरेशो वैश्रवणः पौलस्त्यो नरवाहनः ।यक्षैकपिङ्गैलविलश्रीदपुण्यजनेश्वराः ॥
कुबेर के और नाम — किन्नरेश, वैश्रवण, पौलस्त्य, नरवाहन, यक्ष, एकपिंग, ऐलविल, श्रीद, पुण्यजनेश्वर।
अमरकोश १.३.४ — दिग्वर्गः
कुबेरः ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ।रविः शुक्रो महीसूनुः स्वर्भानुर्भानुजो विधुः ॥
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) — ये क्रमशः पूर्व आदि (आठ) दिशाओं के स्वामी हैं। सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र —
अमरकोश १.३.९ — दिग्वर्गः
धाराधरो जलधरस्तडित्वान्वारिदोऽम्बुभृत् ।घनजीमूतमुदिरजलमुग्धूमयोनयः ॥
बादल के और नाम — धाराधर, जलधर, तडित्वान्, वारिद, अम्बुभृत्, घन, जीमूत, मुदिर, जलमुच्, धूमयोनि।
अमरकोश १.३.११ — दिग्वर्गः
शम्पाशतह्रदाह्रादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभा ।तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि ॥
बिजली के नाम — शम्पा, शतह्रदा, ह्रादिनी, ऐरावती, क्षणप्रभा, तडित्, सौदामिनी, विद्युत्, चंचला, चपला।
अमरकोश १.३.१३ — दिग्वर्गः
वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ।धारासम्पात आसारः शीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः ॥
वर्षा — वृष्टि, वर्ष; वर्षा का रुक जाना (सूखा) — अवग्राह, अवग्रह; मूसलाधार वर्षा — धारासम्पात, आसार; हवा से उड़ी फुहार — शीकर; पानी की बूँदें — अम्बुकण।
अमरकोश १.३.१७ — दिग्वर्गः
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः ।कला तु षोडशो भागो बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ॥
चन्द्रमा के और नाम — द्विजराज, शशधर, नक्षत्रेश, क्षपाकर। (चन्द्रमा का) सोलहवाँ भाग 'कला' कहलाता है। (सूर्य-चन्द्र का) गोला — बिम्ब (पुं॰/नपुं॰), मण्डल (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.३.१८ — दिग्वर्गः
भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके ।चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना प्रसादस्तु प्रसन्नता ॥
टुकड़े के नाम — भित्त, शकल, खण्ड, अर्ध (पुं॰)। ठीक आधे भाग को 'अर्धम्' (नपुं॰) कहते हैं। चाँदनी — चन्द्रिका, कौमुदी, ज्योत्स्ना। निर्मलता — प्रसाद, प्रसन्नता।
अमरकोश १.३.१९ — दिग्वर्गः
कलङ्काङ्कौ लाञ्छनं च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम् ।सुषमा परमा शोभा शोभा कान्तिर्द्युतिश्छविः ॥
चिह्न के नाम — कलंक, अंक, लांछन, चिह्न, लक्ष्म, लक्षण। परम शोभा 'सुषमा' कहलाती है। शोभा के नाम — शोभा, कान्ति, द्युति, छवि।
अमरकोश १.३.२४ — दिग्वर्गः
राधा विशाखा पुष्ये तु सिध्यतिष्यौ श्रविष्ठया ।समा धनिष्ठाः स्युः प्रोष्ठपदा भाद्रपदा स्त्रियः ॥
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं; पुष्य को सिध्य और तिष्य; श्रविष्ठा और धनिष्ठा समान हैं; प्रोष्ठपदा और भाद्रपदा (स्त्री॰ बहुवचन) एक ही हैं।
अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश १.३.२७ — दिग्वर्गः
शुक्रो दैत्यगुरुः काव्य उशना भार्गवः कविः ।अङ्गारकः कुजो भौमो लोहिताङ्गो महीसुतः ॥
शुक्र के नाम — शुक्र, दैत्यगुरु, काव्य, उशना, भार्गव, कवि। मंगल के नाम — अंगारक, कुज, भौम, लोहितांग, महीसुत।
अमरकोश १.३.२८ — दिग्वर्गः
रौहिणेयो बुधः सौम्यः समौ सौरिशनैश्चरौ ।तमस्तु राहुः स्वर्भानुः सैंहिकेयो विधुन्तुदः ॥
बुध के नाम — रौहिणेय, बुध, सौम्य। शनि के — सौरि, शनैश्चर (समानार्थक)। राहु के — तम, राहु, स्वर्भानु, सैंहिकेय, विधुन्तुद।
अमरकोश १.३.३० — दिग्वर्गः
सूरसूर्यार्यमादित्यद्वादशात्मदिवाकराः ।भास्कराहस्करब्रध्नः प्रभाकरविभाकराः ॥
सूर्य के नाम — सूर, सूर्य, अर्यमा, आदित्य, द्वादशात्मा, दिवाकर, भास्कर, अहस्कर, ब्रध्न, प्रभाकर, विभाकर।
अमरकोश १.३.३१ — दिग्वर्गः
भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः ।विकर्तनार्कमार्तण्डमिहिरारुणपूषणः ॥
सूर्य के और नाम — भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, विकर्तन, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, अरुण, पूषा।
अमरकोश १.३.३२ — दिग्वर्गः
द्युमणिस्तरणिर्मित्रश्चित्रभानुर्विरोचनः ।विभावसुर्ग्रहपतिस्त्विषांपतिरहर्पतिः ॥
सूर्य के और नाम — द्युमणि, तरणि, मित्र, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति।
अमरकोश १.३.३३ — दिग्वर्गः
भानुर्हंसः सहस्रांशुस्तपनः सविता रविः ।पद्माक्षस्तेजसांराशिश्छायानाथस्तमिस्रहा ॥
सूर्य के और नाम — भानु, हंस, सहस्रांशु, तपन, सविता, रवि, पद्माक्ष, तेजसांराशि, छायानाथ, तमिस्रहा।
अमरकोश १.३.३६ — दिग्वर्गः
सूरसूतो अरुणोऽनूरुः काश्यपिर्गरुडाग्रजः ।परिवेषस्तु परिधिरुपसूर्यकमण्डले ॥
सूर्य के सारथी के नाम — सूरसूत, अरुण, अनूरु, काश्यपि, गरुडाग्रज। (सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा — परिवेष, परिधि, उपसूर्यक, मण्डल।
अमरकोश १.३.३७ — दिग्वर्गः
किरणोऽस्रमयूखांशुगभस्तिघृणिरश्मयः ।भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोर्दीधितिः स्त्रियाम् ॥
किरण के नाम — किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु, कर, मरीचि (स्त्री॰/पुं॰), दीधिति (स्त्री॰)।
अमरकोश १.३.३८ — दिग्वर्गः
स्युः प्रभारुग्रुचिस्त्विड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः ।रोचिः शोचिरुभे क्लीबे प्रकाशो द्योत आतपः ॥
प्रभा (चमक) के नाम — प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भा, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति (स्त्री॰); रोचिस्, शोचिस् (दोनों नपुं॰)। धूप/प्रकाश के नाम — प्रकाश, द्योत, आतप।
अमरकोश १.४.३ — कालवर्गः
व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते ।प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः ॥
प्रातःकाल के और नाम — व्युष्ट, विभात (नपुं॰), गोसर्ग (पुं॰), प्रभात। दिन के अन्त को 'सायम्' कहते हैं; संध्या के नाम — संध्या, पितृप्रसू।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.५ — कालवर्गः
विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ।तमिस्रा तामसी रात्रिर्ज्यौत्स्नी चन्द्रिकयान्विता ॥
रात्रि के और नाम — विभावरी, तमस्विनी, रजनी, यामिनी, तमी। अन्धेरी रात 'तमिस्रा'; चाँदनी वाली रात 'ज्यौत्स्नी' कहलाती है।
अमरकोश १.४.७ — कालवर्गः
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥
आधी रात के नाम — अर्धरात्र, निशीथ। पहर के नाम — याम, प्रहर (समानार्थक)। प्रतिपदा और पूर्णिमा/अमावस्या के बीच का सन्धि-काल 'पर्वसन्धि' कहलाता है।
अमरकोश १.४.१२ — कालवर्गः
तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्तो द्वादशास्त्रियाम् ।ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दशपञ्च च ॥
तीस कला का एक 'क्षण'; बारह क्षण का एक 'मुहूर्त'; तीस मुहूर्त का एक 'अहोरात्र' (दिन-रात); और पन्द्रह अहोरात्र का एक 'पक्ष' होता है।
अमरकोश १.४.१५ — कालवर्गः
पुष्पयुक्ता पौर्णमासी पौषी मासे तु यत्र सा ।नाम्ना स पौषो माघाद्याश्चैवमेकादशापरे ॥
पुष्य नक्षत्र से युक्त पूर्णिमा 'पौषी' कहलाती है; जिस मास में वह हो, वह 'पौष' मास है। इसी प्रकार माघ आदि शेष ग्यारह मासों के नाम (पूर्णिमा के नक्षत्र से) हैं।
अमरकोश १.४.१८ — कालवर्गः
आषाढे श्रावणे तु स्यान्नभाः श्रावणिकश्च सः ।स्युर्नभस्यप्रौष्ठपदभाद्रभाद्रपदाः समाः ॥
आषाढ़ का नाम 'शुचि'; श्रावण के — नभस्, श्रावणिक; भाद्रपद के — नभस्य, प्रौष्ठपद, भाद्र, भाद्रपद (समानार्थक)।
अमरकोश १.४.२६ — कालवर्गः
मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्षः प्रमोदामोदसम्मदाः ।स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मशातसुखानि च ॥
आनन्द के नाम — मुद्, प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द, शर्म, शात, सुख।
अमरकोश १.४.२७ — कालवर्गः
श्वःश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम् ।भावुकं भविकं भव्यं कुशलं क्षेममस्त्रियाम् ॥
शुभ/कल्याण के नाम — श्वःश्रेयस, शिव, भद्र, कल्याण, मंगल, शुभ, भावुक, भविक, भव्य, कुशल, क्षेम (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश १.४.२९ — कालवर्गः
प्रशस्तवाचकान्यमून्ययः शुभावहो विधिः ।दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ॥
ये (मतल्लिका आदि) श्रेष्ठता के वाचक हैं। शुभ फल देने वाला विधान 'अय' कहलाता है। भाग्य के नाम — दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति (स्त्री॰), विधि।
अमरकोश १.५.३ — धीवर्गः
चित्ताभोगा मनस्कारश्चर्चा संख्या विचारणा ।विमर्शो भावना चैव वासना च निगद्यते ॥
मन का किसी विषय में तत्पर होना — चित्ताभोग, मनस्कार; विचार करना — चर्चा, संख्या, विचारणा; संस्कार/भावना — विमर्श, भावना, वासना कहलाते हैं।
अमरकोश १.५.४ — धीवर्गः
अध्याहारस्तर्क ऊहो विचिकित्सा तु संशयः ।सन्देहद्वापरौ चाथ समौ निर्णयनिश्चयौ ॥
तर्क के नाम — अध्याहार, तर्क, ऊह। संशय के नाम — विचिकित्सा, संशय, सन्देह, द्वापर। निश्चय के — निर्णय, निश्चय (समानार्थक)।
अमरकोश १.५.५ — धीवर्गः
मिथ्यादृष्टिर्नास्तिकता व्यापादो द्रोहचिन्तनम् ।समौ सिद्धान्तराद्धान्तौ भ्रान्तिर्मिथ्यामतिर्भ्रमः ॥
परलोक आदि न मानने का भाव — मिथ्यादृष्टि, नास्तिकता; दूसरे का अहित सोचना — व्यापाद, द्रोहचिन्तन; निश्चित मत — सिद्धान्त, राद्धान्त; गलत ज्ञान — भ्रान्ति, मिथ्यामति, भ्रम।
अमरकोश १.५.१५ — धीवर्गः
कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकः ।पीतो गौरो हरिद्राभः पलाशो हरितो हरित् ॥
काले रंग के नाम — कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल, श्यामल, मेचक। पीले के — पीत, गौर, हरिद्राभ। हरे के — पालाश, हरित, हरित्।
अमरकोश १.६.१ — शब्दादिवर्गः
ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती ।व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः ॥
वाणी के नाम — ब्राह्मी, भारती, भाषा, गिर्, वाच्, वाणी, सरस्वती। कथन/वचन के नाम — व्याहार, उक्ति, लपित, भाषित, वचन, वचस्।
अमरकोश १.६.२ — शब्दादिवर्गः
अपभ्रंशोऽपशब्दः स्याच्छास्त्रे शब्दस्तु वाचकः ।तिङ्सुबन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता ॥
अशुद्ध शब्द — अपभ्रंश, अपशब्द। शास्त्र (व्याकरण) में अर्थ बताने वाला 'शब्द' कहलाता है। तिङन्त (क्रियापद) और सुबन्त (नामपद) का समूह, अथवा कारकों से युक्त क्रिया — 'वाक्य' कहलाता है।
अमरकोश १.६.३ — शब्दादिवर्गः
श्रुतिः स्त्री वेद आम्नायस्त्रयी धर्मस्तु तद्विधिः ।स्त्रियामृक्सामयजुषी इति वेदास्त्रयस्त्रयी ॥
वेद के नाम — श्रुति (स्त्री॰), वेद, आम्नाय, त्रयी। वेद में विहित कर्म 'धर्म' कहलाता है। ऋक् (स्त्री॰), साम और यजुस् — ये तीन वेद 'त्रयी' कहलाते हैं।
अमरकोश १.६.७ — शब्दादिवर्गः
समस्या तु समासार्था किंवदन्ती जनश्रुतिः ।वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यादथाह्वयः ॥
पूर्ति के लिये दिया गया संक्षिप्त पद 'समस्या' कहलाता है। लोक में फैली बात — किंवदन्ती, जनश्रुति। समाचार — वार्ता, प्रवृत्ति, वृत्तान्त, उदन्त। नाम के नाम — आह्वय —
अमरकोश १.६.१३ — शब्दादिवर्गः
अवर्णाक्षेपनिर्वादपरीवादापवादवत् ।उपक्रोशो जुगुप्सा च कुत्सा निन्दा च गर्हणे ॥
निन्दा के नाम — अवर्ण, आक्षेप, निर्वाद, परीवाद, अपवाद, उपक्रोश, जुगुप्सा, कुत्सा, निन्दा, गर्हण।
अमरकोश १.६.१४ — शब्दादिवर्गः
पारुष्यमतिवादः स्याद्भर्त्सनं त्वपकारगीः ।यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परिभाषणम् ॥
कठोर वचन — पारुष्य, अतिवाद; डाँट-फटकार — भर्त्सन, अपकारगिर्; निन्दा सहित उलाहना 'परिभाषण' कहलाता है।
अमरकोश १.६.१५ — शब्दादिवर्गः
तत्र त्वाक्षारणा यः स्यादाक्रोशो मैथुनं प्रति ।स्यादाभाषणमालापः प्रलापोऽनर्थकं वचः ॥
व्यभिचार का आरोप लगाकर डाँटना 'आक्षारणा' कहलाता है; बातचीत — आभाषण, आलाप; निरर्थक बकवास 'प्रलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.६.१६ — शब्दादिवर्गः
अनुलापो मुहुर्भाषा विलापः परिदेवनम् ।विप्रलापो विरोधोक्तिः संलापो भाषणं मिथः ॥
बार-बार कहना 'अनुलाप'; शोक में रोना 'विलाप', 'परिदेवन'; परस्पर विरोधी बातें 'विप्रलाप'; आपस में बातचीत 'संलाप' कहलाती है।
अमरकोश १.६.१९ — शब्दादिवर्गः
रुशती वागकल्याणी स्यात्कल्या तु शुभात्मिका ।अत्यर्थमधुरं सान्त्वं सङ्गतं हृदयङ्गमम् ॥
अशुभ वाणी 'रुशती'; शुभ वाणी 'कल्या'; अत्यन्त मधुर वचन 'सान्त्व'; युक्तियुक्त, हृदय को छूने वाला वचन 'संगत', 'हृदयंगम' कहलाता है।
अमरकोश १.६.२० — शब्दादिवर्गः
निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥
कठोर वचन — निष्ठुर, परुष; असभ्य वचन — ग्राम्य, अश्लील; प्रिय और सत्य वचन — सूनृत; उलझा हुआ, परस्पर-विरोधी वचन — संकुल, क्लिष्ट, परस्परपराहत।
अमरकोश १.७.१ — नाट्यवर्गः
निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः ।पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ॥
निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम — ये सात स्वर हैं, जो वीणा के तारों और कण्ठ से उत्पन्न होते हैं।
अमरकोश १.७.४ — नाट्यवर्गः
समन्वितलयस्त्वेकतालो वीणा तु वल्लकी ।विपञ्ची सा तु तन्त्रीभिः सप्तभिः परिवादिनी ॥
गीत, वाद्य और लय का एक-साथ मेल 'एकताल' कहलाता है। वीणा के नाम — वीणा, वल्लकी, विपंची; सात तारों वाली वीणा 'परिवादिनी' कहलाती है।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.८ — नाट्यवर्गः
वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः ।कोलम्बकस्तु कायोऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥
वीणा का डण्डा 'प्रवाल'; उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक'; वीणा का शरीर 'कोलम्बक'; और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है।
अमरकोश १.७.११ — नाट्यवर्गः
ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तने ।तौर्यत्रिकं नृत्यगीतवाद्यं नाट्यमिदं त्रयम् ॥
नृत्य के नाम — ताण्डव, नटन, नाट्य, लास्य, नृत्य, नर्तन। नृत्य, गीत और वाद्य — इन तीनों का मेल 'तौर्यत्रिक' या 'नाट्य' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१२ — नाट्यवर्गः
भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः ।स्त्रीवेषधारी पुरुषो नाट्योक्तौ गणिकाज्जुका ॥
स्त्री का वेश धारण करने वाला पुरुष नर्तक — भ्रकुंस, भ्रुकुंस, भ्रूकुंस कहलाता है। नाटक की भाषा में गणिका को 'अज्जुका' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१३ — नाट्यवर्गः
भगिनीपतिरावुत्तो भावो विद्वानथावुकः ।जनको युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः ॥
नाटक में — बहनोई को 'आवुत्त', विद्वान् को 'भाव', पिता को 'आवुक' और युवराज को 'कुमार' या 'भर्तृदारक' कहते हैं।
अमरकोश १.७.१७ — नाट्यवर्गः
अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपो व्यञ्जकाभिनयौ समौ ।निर्वृत्ते त्वङ्गसत्त्वाभ्यां द्वे त्रिष्वाङ्गिकसात्त्विके ॥
नृत्य की अंग-गति — अंगहार, अंगविक्षेप; भाव प्रकट करना — व्यंजक, अभिनय (समानार्थक)। शरीर के अंगों से किया गया अभिनय 'आंगिक' और मन (सत्त्व) से उत्पन्न 'सात्त्विक' कहलाता है (दोनों तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.७.१९ — नाट्यवर्गः
उत्साहवर्धनो वीरः कारुण्यं करुणा घृणा ।कृपा दयानुकम्पा स्यादनुक्रोशोऽप्यथो हसः ॥
वीर रस — उत्साहवर्धन, वीर। करुण रस/दया के नाम — कारुण्य, करुणा, घृणा, कृपा, दया, अनुकम्पा, अनुक्रोश। हास्य — हस —
अमरकोश १.७.२१ — नाट्यवर्गः
दारुणं भीषणं भीष्मं घोरं भीमं भयानकम् ।भयङ्करं प्रतिभयं रौद्रं तूग्रममी त्रिषु ॥
भयानक के और नाम — दारुण, भीषण, भीष्म, घोर, भीम, भयानक, भयंकर, प्रतिभय। रौद्र के — रौद्र, उग्र। ये सब तीनों लिङ्गों में हैं।
अमरकोश १.७.२२ — नाट्यवर्गः
चतुर्दश दरस्त्रासो भीतिर्भीः साध्वसं भयम् ।विकारो मानसो भावोऽनुभावो भावबोधकः ॥
भय के नाम — दर, त्रास, भीति, भी, साध्वस, भय। मन का विकार 'भाव' कहलाता है; और भाव को प्रकट करने वाला (कटाक्ष आदि) 'अनुभाव'।
अमरकोश १.७.२४ — नाट्यवर्गः
अनादरः परिभवः परीभावस्तिरस्क्रिया ।रीढावमाननावज्ञावहेलनमसूर्क्षणम् ॥
अपमान के नाम — अनादर, परिभव, परीभाव, तिरस्क्रिया, रीढा, अवमानना, अवज्ञा, अवहेलन, असूर्क्षण।
अमरकोश १.७.२५ — नाट्यवर्गः
मन्दाक्षं ह्रीस्त्रपा व्रीडा लज्जा सापत्रपान्यतः ।क्षान्तिस्तितिक्षाभिध्या तु परस्य विषये स्पृहा ॥
लज्जा के नाम — मन्दाक्ष, ह्री, त्रपा, व्रीडा, लज्जा; दूसरों (बड़ों) के कारण आई लज्जा 'अपत्रपा'। क्षमा — क्षान्ति, तितिक्षा। दूसरे के धन की इच्छा 'अभिध्या' कहलाती है।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें