🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:13 AM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "भाग" के ८०+ परिणाम

अमरकोश १.१.९ — स्वर्गवर्गः
बर्हिर्मुखाः क्रतुभुजो गीर्वाणा दानवारयः ।वृन्दारका दैवतानि पुंसि वा देवताः स्त्रियाम् ॥
देवताओं के और नाम — बर्हिर्मुख, क्रतुभुज्, गीर्वाण, दानवारि, वृन्दारक (पुंलिङ्ग); 'दैवत' नपुंसक या विकल्प से पुंलिङ्ग; 'देवता' स्त्रीलिङ्ग।
अमरकोश १.१.१७ — स्वर्गवर्गः
धाताब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः ।स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः ॥
ब्रह्मा के और नाम — धाता, अब्जयोनि, द्रुहिण, विरिञ्चि, कमलासन, स्रष्टा, प्रजापति, वेधा, विधाता, विश्वसृज्, विधि (पुंलिङ्ग)।
अमरकोश १.१.३५ — स्वर्गवर्गः
सारथिर्दारुको मन्त्री ह्युद्धवश्चानुजो गदः ।गरुत्मान्गरुडस्तार्क्ष्यो वैनतेयः खगेश्वरः ॥
(श्रीकृष्ण के) सारथी दारुक, मन्त्री उद्धव और छोटे भाई गद हैं। गरुड के नाम — गरुत्मान्, गरुड, तार्क्ष्य, वैनतेय, खगेश्वर।
अमरकोश १.३.१७ — दिग्वर्गः
द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः ।कला तु षोडशो भागो बिम्बोऽस्त्री मण्डलं त्रिषु ॥
चन्द्रमा के और नाम — द्विजराज, शशधर, नक्षत्रेश, क्षपाकर। (चन्द्रमा का) सोलहवाँ भाग 'कला' कहलाता है। (सूर्य-चन्द्र का) गोला — बिम्ब (पुं॰/नपुं॰), मण्डल (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश १.३.१८ — दिग्वर्गः
भित्तं शकलखण्डे वा पुंस्यर्धोऽर्धं समेंऽशके ।चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना प्रसादस्तु प्रसन्नता ॥
टुकड़े के नाम — भित्त, शकल, खण्ड, अर्ध (पुं॰)। ठीक आधे भाग को 'अर्धम्' (नपुं॰) कहते हैं। चाँदनी — चन्द्रिका, कौमुदी, ज्योत्स्ना। निर्मलता — प्रसाद, प्रसन्नता।
अमरकोश १.३.२५ — दिग्वर्गः
मृगशीर्षं मृगशिरस्तस्मिन्नेवाग्रहायणी ।इल्वलास्तच्छिरोदेशे तारका निवसन्ति याः ॥
मृगशीर्ष, मृगशिरा और आग्रहायणी — एक ही नक्षत्र के नाम हैं। उसके सिर वाले भाग में जो (पाँच छोटे) तारे हैं, वे 'इल्वला' कहलाते हैं।
अमरकोश १.४.४ — कालवर्गः
प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी ।निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा ॥
दिन के भाग — प्राह्ण (पूर्वाह्न), अपराह्ण, मध्याह्न; ये तीनों मिलकर 'त्रिसन्ध्य' कहलाते हैं। रात्रि के नाम — शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा।
अमरकोश १.४.७ — कालवर्गः
अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ द्वौ यामप्रहरौ समौ ।स पर्वसन्धिः प्रतिपत्पञ्चदश्योर्यदन्तरम् ॥
आधी रात के नाम — अर्धरात्र, निशीथ। पहर के नाम — याम, प्रहर (समानार्थक)। प्रतिपदा और पूर्णिमा/अमावस्या के बीच का सन्धि-काल 'पर्वसन्धि' कहलाता है।
अमरकोश १.४.१२ — कालवर्गः
तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्तो द्वादशास्त्रियाम् ।ते तु त्रिंशदहोरात्रः पक्षस्ते दशपञ्च च ॥
तीस कला का एक 'क्षण'; बारह क्षण का एक 'मुहूर्त'; तीस मुहूर्त का एक 'अहोरात्र' (दिन-रात); और पन्द्रह अहोरात्र का एक 'पक्ष' होता है।
अमरकोश १.४.२९ — कालवर्गः
प्रशस्तवाचकान्यमून्ययः शुभावहो विधिः ।दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः ॥
ये (मतल्लिका आदि) श्रेष्ठता के वाचक हैं। शुभ फल देने वाला विधान 'अय' कहलाता है। भाग्य के नाम — दैव, दिष्ट, भागधेय, भाग्य, नियति (स्त्री॰), विधि।
अमरकोश १.७.५ — नाट्यवर्गः
ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धं मुरजादिकम् ।वंशादिकं तु सुषिरं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वीणा आदि (तार वाले) वाद्य 'तत'; मृदंग आदि (चमड़े से मढ़े) 'आनद्ध'; बाँसुरी आदि (फूँक वाले) 'सुषिर'; और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं।
अमरकोश १.७.८ — नाट्यवर्गः
वीणादण्डः प्रवालः स्यात्ककुभस्तु प्रसेवकः ।कोलम्बकस्तु कायोऽस्या उपनाहो निबन्धनम् ॥
वीणा का डण्डा 'प्रवाल'; उसके नीचे का गूँजने वाला भाग 'ककुभ', 'प्रसेवक'; वीणा का शरीर 'कोलम्बक'; और तार बाँधने का स्थान 'उपनाह' कहलाता है।
अमरकोश १.८.९ — पातालभोगिवर्गः
लेलिहानो द्विरसनो गोकर्णः कञ्चुकी तथा ।कुम्भीनसः फणधरो हरिर्भोगधरस्तथा ॥
साँप के और नाम — लेलिहान, द्विरसन, गोकर्ण, कंचुकी, कुम्भीनस, फणधर, हरि, भोगधर।
अमरकोश १.१०.८ — वारिवर्गः
पारावारे परार्वाची तीरे पात्रं तदन्तरम् ।द्वीपोऽस्त्रियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम् ॥
उस पार का किनारा 'पार' और इस पार का 'अवार' है; दोनों किनारों के बीच का भाग 'पात्र'। जल के बीच का स्थल-भाग — द्वीप (पुं॰/नपुं॰), अन्तरीप।
अमरकोश १.१०.३२ — वारिवर्गः
भागीरथी त्रिपथगा त्रिस्रोता भीष्मसूरपि ।कालिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वसा ॥
गंगा के और नाम — भागीरथी, त्रिपथगा, त्रिस्रोता, भीष्मसू। यमुना के नाम — कालिन्दी, सूर्यतनया, यमुना, शमनस्वसा।
अमरकोश १.१०.३५ — वारिवर्गः
शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ।कावेरी सरितोऽन्याश्च सम्भेदः सिन्धुसङ्गमः ॥
शरावती, वेत्रवती (बेतवा), चन्द्रभागा (चिनाब), सरस्वती, कावेरी तथा अन्य नदियाँ हैं। नदियों का संगम — सम्भेद, सिन्धुसंगम।
अमरकोश २.१.६ — भूमिवर्गः
ऊषवानूषरो द्वावप्यन्यलिङ्गौ स्थलं स्थली ।समानौ मरुधन्वानौ द्वे खिलाप्रहते समे ॥
खारी भूमि वाला — ऊषवान्, ऊषर (विशेषण); प्राकृतिक भू-भाग — स्थल, स्थली; मरुस्थल — मरु, धन्वन्; बिना जोती भूमि — खिल, अप्रहत (तीनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.१.८ — भूमिवर्गः
देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यः पश्चिमोत्तरः ।प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशः स्यान्मध्यद्देशस्तु मध्यमः ॥
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' कहलाता है; सीमान्त प्रदेश 'प्रत्यन्त' या 'म्लेच्छदेश'; और बीच का देश 'मध्यदेश' या 'मध्यम'।
अमरकोश २.१.९ — भूमिवर्गः
आर्यावर्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमालयोः ।नीवृज्जनपदो देशविषयौ तूपवर्तनम् ॥
विन्ध्य और हिमालय के बीच का भाग 'आर्यावर्त' या 'पुण्यभूमि' कहलाता है। जनपद — नीवृत्, जनपद; प्रदेश — देश, विषय, उपवर्तन।
अमरकोश २.२.८ — पुरवर्गः
मठश्छात्रादिनिलयो गञ्जा तु मदिरागृहम् ।गर्भागारं वासगृहमरिष्टं सूतिकागृहम् ॥
विद्यार्थियों आदि का निवास — मठ; मदिरालय — गंजा, मदिरागृह; घर का भीतरी भाग (शयनकक्ष) — गर्भागार, वासगृह; प्रसूति-गृह — अरिष्ट, सूतिकागृह।
अमरकोश २.२.१२ — पुरवर्गः
स्त्र्यगारं भूभुजामन्तःपुरं स्यादवरोधनम् ।शुद्धान्तश्चावरोधश्च स्यादट्टः क्षौममस्त्रियाम् ॥
राजाओं का रनिवास — स्त्र्यगार, अन्तःपुर, अवरोधन, शुद्धान्त, अवरोध; महल के ऊपर का कक्ष (अटारी) — अट्ट, क्षौम (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.२.१४ — पुरवर्गः
अधस्ताद्दारुणिशिला नासा दारूपरि स्थितम् ।प्रच्छन्नमन्तर्द्वारं स्यात्पक्षद्वारं तु पक्षकम् ॥
द्वार के नीचे की लकड़ी — शिला; ऊपर की लकड़ी — नासा; गुप्त द्वार — प्रच्छन्न, अन्तर्द्वार; बगल का द्वार — पक्षद्वार, पक्षक।
अमरकोश २.२.१५ — पुरवर्गः
वलीकनीध्रे पटलप्रान्तेऽथ पटलं छदिः ।गोपानसी तु वलभी छादने वक्रदारुणि ॥
छप्पर का किनारा (ओलती) — वलीक, नीध्र; छत/छप्पर — पटल, छदिस्; छप्पर की टेढ़ी लकड़ी — गोपानसी, वलभी।
अमरकोश २.२.२० — पुरवर्गः
समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ।ग्रामान्तमुपशल्यं स्यात्सीमसीमे स्त्रियामुभे ॥
गाँव — संवसथ, ग्राम (समानार्थक); घर बनाने की भूमि — वेश्मभू, वास्तु (पुं॰/नपुं॰); गाँव की सीमा के पास का भाग — ग्रामान्त, उपशल्य; सीमा — सीमा, सीमन् (दोनों स्त्री॰)।
अमरकोश २.३.५ — शैलवर्गः
कटकोऽस्त्री नितम्बोऽद्रेः स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम् ।उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहो निर्झरो झरः ॥
पर्वत का मध्य भाग (ढलान) — कटक (पुं॰/नपुं॰), नितम्ब; पर्वत का समतल भाग (पठार) — स्नु, प्रस्थ, सानु; जल का स्रोत — उत्स, प्रस्रवण; झरना — वारिप्रवाह, निर्झर, झर।
अमरकोश २.४.१० — वनौषधिवर्गः
नगाद्यारोह उच्छ्राय उत्सेधश्चोच्छ्रयश्च सः ।अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरोः ॥
पर्वत/वृक्ष आदि की ऊँचाई — उच्छ्राय, उत्सेध, उच्छ्रय; वृक्ष की जड़ से शाखाओं तक का भाग (तना) — प्रकाण्ड (पुं॰/नपुं॰), स्कन्ध।
अमरकोश २.४.६२ — वनौषधिवर्गः
अरिष्टः सर्वतोभद्रहिङ्गुनिर्यासमालकाः ।पिचुमन्दश्च निम्बेऽथ पिच्छिलागुरुशिंशपा ॥
नीम के नाम — अरिष्ट, सर्वतोभद्र, हिंगुनिर्यास, मालक, पिचुमन्द, निम्ब। शीशम के नाम — पिच्छिला, अगुरु, शिंशपा —
अमरकोश २.५.८ — सिंहादिवर्गः
श्वावित्तु शल्यस्तल्लोम्नि शलली शललं शलम् ।वातप्रमीर्वातमृगः कोकस्त्वीहामृगो वृकः ॥
साही — श्वाविध्, शल्य; उसके काँटे — शलली, शलल, शल; वात-मृग (तेज़ भागने वाला हिरण) — वातप्रमी, वातमृग; भेड़िया — कोक, ईहामृग, वृक।
अमरकोश २.६.१२ — मनुष्यवर्गः
आलिः सखी वयस्याथ पतिवत्नी सभर्तृका ।वृद्धा पलिक्नी प्राज्ञी तु प्रज्ञा प्राज्ञा तु धीमती ॥
सहेली — आलि, सखी, वयस्या। सौभाग्यवती (पति वाली) — पतिवत्नी, सभर्तृका। बूढ़ी स्त्री — वृद्धा, पलिक्नी (पके बालों वाली)। ज्ञानवती — प्राज्ञी, प्रज्ञा; बुद्धिमती — प्राज्ञा, धीमती।
अमरकोश २.६.२४ — मनुष्यवर्गः
कानीनः कन्यकाजातः सुतोऽथ सुभगासुतः ।सौभागिनेयः स्यात्पारस्त्रैणेयस्तु परस्त्रियाः ॥
अविवाहित कन्या से उत्पन्न पुत्र — कानीन, कन्यकाजात। सौभाग्यवती (प्रिय पत्नी) का पुत्र — सुभगासुत, सौभागिनेय। पराई स्त्री का पुत्र — पारस्त्रैणेय।
अमरकोश २.६.३२ — मनुष्यवर्गः
श्यालाः स्युर्भ्रातरः पत्न्याः स्वामिनो देवृदेवरौ ।स्वस्रीयो भागिनेयः स्याज्जामाता दुहितुः पतिः ॥
पत्नी के भाई — श्याल (साला); पति के (छोटे) भाई — देवृ, देवर; बहन का पुत्र — स्वस्रीय, भागिनेय (भानजा); पुत्री का पति — जामाता (दामाद)।
अमरकोश २.६.७२ — मनुष्यवर्गः
कायो देहः क्लीबपुंसोः स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूः ।पादाग्रं प्रपदं पादः पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम् ॥
शरीर के और नाम — काय, देह (पुं॰/नपुं॰), मूर्ति, तनु, तनू (स्त्री॰)। पंजा (पैर का अगला भाग) — पादाग्र, प्रपद। पैर — पाद, पद्, अंघ्रि, चरण (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.६.७४ — मनुष्यवर्गः
सक्थि क्लीबे पुमानूरुस्तत्सन्धिः पुंसि वङ्क्षणः ।गुदं त्वपानं पायुर्ना वस्तिर्नाभेरधो द्वयोः ॥
जाँघ — सक्थि (नपुं॰), ऊरु (पुं॰); जाँघ का जोड़ (कमर से) — वंक्षण (पुं॰)। गुदा — गुद, अपान, पायु (पुं॰)। नाभि के नीचे का भाग — वस्ति (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.६.७५ — मनुष्यवर्गः
कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती ।पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः ॥
कूल्हे की हड्डी — कट (पुं॰), श्रोणिफलक। कमर — कटि, श्रोणि, ककुद्मती। स्त्री की कमर का पिछला भाग — नितम्ब; अगला भाग — जघन (नपुं॰)।
अमरकोश २.६.७७ — मनुष्यवर्गः
भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी ।मुष्कोऽण्डकोशो वृषणः पृष्ठवंशाधरे त्रिकम् ॥
स्त्री-जननांग — भग, योनि (पुं॰/स्त्री॰)। पुरुष-जननांग — शिश्न, मेढ्र, मेहन, शेफस्। अण्डकोश — मुष्क, अण्डकोश, वृषण। रीढ़ के नीचे का भाग — त्रिक।
अमरकोश २.६.७९ — मनुष्यवर्गः
उरो वत्सं च वक्षश्च पृष्ठं तु चरमं तनोः ।स्कन्धो भुजशिरोंऽसोऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी ॥
छाती — उरस्, वत्स, वक्षस्। शरीर का पिछला भाग — पृष्ठ (पीठ)। कन्धा — स्कन्ध, भुजशिरस्, अंस (पुं॰/नपुं॰)। उसके (कन्धे-छाती के) जोड़ — जत्रु (हँसली)।
अमरकोश २.६.८० — मनुष्यवर्गः
बाहुमूले उभे कक्षौ पार्श्वमस्त्री तयोरधः ।मध्यमं चावलग्नं च मध्योऽस्त्री द्वौ परौ द्वयोः ॥
काँख (बाँह की जड़) — बाहुमूल, कक्ष। उसके नीचे बगल — पार्श्व (पुं॰/नपुं॰)। कमर का मध्य भाग — मध्यम, अवलग्न, मध्य (पुं॰/नपुं॰; अन्तिम दो दोनों लिङ्गों में)।
अमरकोश २.६.८१ — मनुष्यवर्गः
भुजबाहू प्रवेष्टो दोः स्यात्कफोणिस्तु कूर्परः ।अस्योपरि प्रगण्डः स्यात्प्रकोष्ठस्तस्य चाप्यधः ॥
बाँह — भुज, बाहु, प्रवेष्ट, दोस्। कोहनी — कफोणि, कूर्पर। कोहनी के ऊपर का भाग — प्रगण्ड; नीचे (कलाई तक) का भाग — प्रकोष्ठ।
अमरकोश २.६.८२ — मनुष्यवर्गः
मणीबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः ।पञ्चशाखः शयः पाणिस्तर्जनी स्यात्प्रदेशिनी ॥
कलाई से छोटी उँगली तक हाथ का बाहरी भाग — करभ। हाथ — पंचशाख, शय, पाणि। तर्जनी उँगली — तर्जनी, प्रदेशिनी।
अमरकोश २.६.८९ — मनुष्यवर्गः
कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि ।कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका ॥
गला — कण्ठ, गल। गर्दन — ग्रीवा, शिरोधि, कन्धरा। तीन रेखाओं वाली (सुन्दर) गर्दन — कम्बुग्रीवा। गर्दन का पिछला उभरा भाग — अवटु, घाटा, कृकाटिका।
अमरकोश २.६.९२ — मनुष्यवर्गः
रदना दशना दन्ता रदास्तालु तु काकुदम् ।रसज्ञा रसना जिह्वा प्रान्तावोष्ठस्य सृक्किणी ॥
दाँत — रदन, दशन, दन्त, रद। तालु — तालु, काकुद। जीभ — रसज्ञा, रसना, जिह्वा। होंठ के दोनों कोने — सृक्किणी।
अमरकोश २.६.९३ — मनुष्यवर्गः
ललाटमलिकं गोधिरूर्ध्वे दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियौ ।कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्यं तारकाक्ष्णः कनीनिका ॥
माथा — ललाट, अलिक, गोधि। आँखों के ऊपर भौंहें — भ्रू (स्त्री॰)। भौंहों के बीच का भाग — कूर्च (पुं॰/नपुं॰)। आँख की पुतली — तारका, कनीनिका।
अमरकोश २.६.१०० — मनुष्यवर्गः
तनूरुहं रोम लोम तद्वृद्धौ श्मश्रु पुम्मुखे ।आकल्पवेषौ नेपथ्यं प्रतिकर्म प्रसाधनम् ॥
शरीर के रोएँ — तनूरुह, रोम, लोम। पुरुष के मुख पर बढ़े बाल — श्मश्रु (दाढ़ी-मूँछ)। शृंगार/वेशभूषा — आकल्प, वेष, नेपथ्य, प्रतिकर्म, प्रसाधन।
अमरकोश २.६.१२० — मनुष्यवर्गः
अर्धोरुकं वरस्त्रीणां स्याच्चण्डातकमस्त्रियाम् ।स्यात्त्रिष्वाप्रपदीनं तत्प्राप्नोत्याप्रपदं हि यत् ॥
स्त्रियों का घुटनों तक का वस्त्र (लहँगा) — अर्धोरुक, चण्डातक (पुं॰/नपुं॰)। पैरों के पंजों तक पहुँचने वाला (लम्बा) वस्त्र — आप्रपदीन (तीनों लिङ्ग)।
अमरकोश २.७.१ — ब्रह्मवर्गः
सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजनान्वयौ ।वंशोऽन्ववायः सन्तानो वर्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः ॥
वंश के नाम — सन्तति, गोत्र, जनन, कुल, अभिजन, अन्वय, वंश, अन्ववाय, सन्तान। ब्राह्मण आदि 'वर्ण' कहलाते हैं।
अमरकोश २.७.२१ — ब्रह्मवर्गः
यूपाग्रं तर्म निर्मन्थ्यदारुणि त्वरणिर्द्वयोः ।दक्षिणाग्निर्गार्हपत्याहवनीयौ त्रयोऽग्नयः ॥
यूप का अग्रभाग — तर्म। (मथकर) आग निकालने की लकड़ी — अरणि (पुं॰/स्त्री॰)। दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य और आहवनीय — ये तीन (यज्ञ की) अग्नियाँ हैं।
अमरकोश २.७.३३ — ब्रह्मवर्गः
पितृदानं निवापः स्याच्छ्राद्धं तत्कर्म शास्त्रतः ।अन्वाहार्यं मासिकेंऽशोऽष्टमोऽह्नः कुतपोऽस्त्रियाम् ॥
पितरों को दिया दान — पितृदान, निवाप। शास्त्र-विधि से किया वह कर्म — श्राद्ध। मासिक (अमावस्या) श्राद्ध — अन्वाहार्य। दिन का आठवाँ भाग (दोपहर) — कुतप (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.७.५५ — ब्रह्मवर्गः
अङ्गुल्यग्रे तीर्थं दैवं स्वल्पाङ्गुल्योर्मूले कायम् ।मध्येऽङ्गुष्ठाङ्गुल्योः पित्र्यं मूले त्वङ्गुष्ठस्य ब्राह्मम् ॥
उँगलियों के अग्रभाग — देवतीर्थ; छोटी उँगली की जड़ — कायतीर्थ (प्राजापत्य); अँगूठे और तर्जनी के बीच — पितृतीर्थ; अँगूठे की जड़ — ब्राह्मतीर्थ।
अमरकोश २.७.५७ — ब्रह्मवर्गः
संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायोऽथ वीरहा ।नष्टाग्निः कुहना लोभान्मिथ्येर्यापथकल्पना ॥
संन्यास-भाव से (मृत्यु-पर्यन्त) अनशन — प्राय (प्रायोपवेश)। (उपासना की) अग्नि नष्ट कर देने वाला — वीरहा, नष्टाग्नि। लोभवश झूठा तपस्वी-वेश बनाना — कुहना।
अमरकोश २.८.२७ — क्षत्रियवर्गः
द्विपाद्यो द्विगुणो दण्डो भागधेयः करो बलिः ।घट्टादिदेयं शुल्कोऽस्त्री प्राभृतं तु प्रदेशनम् ॥
दुगुना दण्ड (जुर्माना) — द्विपाद्य। कर — भागधेय, कर, बलि। घाट आदि पर दिया जाने वाला कर (चुंगी) — शुल्क (पुं॰/नपुं॰)। भेंट — प्राभृत, प्रदेशन।
अमरकोश २.८.३४ — क्षत्रियवर्गः
दन्ती दन्तावलो हस्ती द्विरदोऽनेकपो द्विपः ।मतङ्गजो गजो नागः कुञ्जरो वारणः करी ॥
हाथी के नाम — दन्ती, दन्तावल, हस्ती, द्विरद, अनेकप, द्विप, मतंगज, गज, नाग, कुंजर, वारण, करी।
अमरकोश २.८.३७ — क्षत्रियवर्गः
गण्डः कटो मदो दानं वमथुः करशीकरः ।कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्तयोर्मध्ये विदुः पुमान् ॥
हाथी की कनपटी — गण्ड, कट। मदजल — मद, दान। सूँड से फेंका पानी — वमथु, करशीकर। सिर के दो उभरे भाग — कुम्भ; उनके बीच का भाग — विदु (पुं॰)।
अमरकोश २.८.३८ — क्षत्रियवर्गः
अवग्रहो ललाटं स्यादीषिका त्वक्षिकूटकम् ।अपाङ्गदेशो निर्याणं कर्णमूलं तु चूलिका ॥
हाथी का माथा — अवग्रह। आँख का गोलक — ईषिका। आँख के कोने का भाग — निर्याण। कान की जड़ — चूलिका।
अमरकोश २.८.३९ — क्षत्रियवर्गः
अधः कुम्भस्य वाहित्थं प्रतिमानमधोऽस्य यत् ।आसनं स्कन्धदेशः स्यात्पद्मकं बिन्दुजालकम् ॥
कुम्भ के नीचे का भाग — वाहित्थ; उसके नीचे (दाँतों के बीच) — प्रतिमान। कन्धे का भाग (जहाँ महावत बैठता है) — आसन। (मुख पर) बिन्दुओं का समूह — पद्मक।
अमरकोश २.८.४० — क्षत्रियवर्गः
पार्श्वभागः पक्षभागो दन्तभागस्तु योऽग्रतः ।द्वौ पूर्वपश्चाज्जङ्घादिदेशौ गात्रावरे क्रमात् ॥
बगल का भाग — पक्षभाग। आगे का भाग — दन्तभाग। जाँघ आदि के आगे और पीछे के भाग — क्रमशः गात्र और अवर।
अमरकोश २.८.४७ — क्षत्रियवर्गः
त्रिष्वाश्वीनं यदश्वेन दिनेनैकेन गम्यते ।कश्यं तु मध्यमश्वानां हेषा ह्रेषा च निस्वनः ॥
घोड़े से एक दिन में तय की जाने वाली दूरी — आश्वीन (तीनों लिङ्ग)। घोड़े का मध्य भाग — कश्य। घोड़े की हिनहिनाहट — हेषा, ह्रेषा।
अमरकोश २.८.४८ — क्षत्रियवर्गः
निगालस्तु गलोद्देशो वृन्दे त्वश्वीयमश्ववत् ।आस्कन्दितं धौरितकं रेचितं वल्गितं प्लुतम् ॥
घोड़े के गले का भाग — निगाल। घोड़ों का झुण्ड — अश्वीय, आश्व। आस्कन्दित, धौरितक, रेचित, वल्गित, प्लुत —
अमरकोश २.८.५६ — क्षत्रियवर्गः
चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पुमान् ।पिण्डिका नाभिरक्षाग्रकीलके तु द्वयोरणिः ॥
पहिया — चक्र, रथांग। उसका बाहरी घेरा — नेमि (स्त्री॰), प्रधि (पुं॰)। बीच का गोल भाग — पिण्डिका, नाभि। धुरे के सिरे की कील — अणि (पुं॰/स्त्री॰)।
अमरकोश २.८.५७ — क्षत्रियवर्गः
रथगुप्तिर्वरूथो ना कूबरस्तु युगन्धरः ।अनुकर्षो दार्वधःस्थं प्रासङ्गो ना युगाद्युगः ॥
रथ का (लोहे आदि का) रक्षा-कवच — रथगुप्ति, वरूथ (पुं॰)। जुआ बाँधने का स्थान — कूबर, युगन्धर। रथ के नीचे की लकड़ी — अनुकर्ष। (बछड़ों को सिखाने हेतु) जुए से जुड़ा दूसरा जुआ — प्रासंग (पुं॰)।
अमरकोश २.८.७९ — क्षत्रियवर्गः
व्यूहस्तु बलविन्यासो भेदादण्डादयो युधि ।प्रत्यासारो व्यूहपार्ष्णिः सैन्यपृष्ठे प्रतिग्रहः ॥
सेना की रचना — व्यूह, बलविन्यास; युद्ध में दण्ड-व्यूह आदि इसके भेद हैं। व्यूह का पिछला भाग — प्रत्यासार, व्यूहपार्ष्णि। सेना के पीछे की रक्षक टुकड़ी — प्रतिग्रह।
अमरकोश २.८.९० — क्षत्रियवर्गः
त्सरुः खड्गादिमुष्टौ स्यान्मेखला तन्निबन्धनम् ।फलकोऽस्त्री फलं चर्म संग्राहो मुष्टिरस्य यः ॥
तलवार आदि की मूठ — त्सरु। उसका बन्धन — मेखला। ढाल — फलक (पुं॰/नपुं॰), फल, चर्म। ढाल की मूठ — संग्राह।
अमरकोश २.८.१११ — क्षत्रियवर्गः
प्रद्रावोद्द्रावसंद्रावसंदावा विद्रवो द्रवः ।अपक्रमोऽपयानं च रणे भङ्गः पराजयः ॥
भागना — प्रद्राव, उद्द्राव, सन्द्राव, सन्दाव, विद्रव, द्रव, अपक्रम, अपयान। युद्ध में हार — भंग, पराजय।
अमरकोश २.८.११२ — क्षत्रियवर्गः
पराजितपराभूतौ त्रिषु नष्टतिरोहितौ ।प्रमापणं निबर्हणं निकारणं विशारणम् ॥
हारा हुआ — पराजित, पराभूत; छिपा/भागा हुआ — नष्ट, तिरोहित (तीनों लिङ्ग)। मारना (वध) — प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण —
अमरकोश २.८.११६ — क्षत्रियवर्गः
स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयोऽत्ययः ।अन्तो नाशो द्वयोर्मृत्युर्मरणं निधनोऽस्त्रियाम् ॥
मृत्यु के नाम — पंचता, कालधर्म, दिष्टान्त, प्रलय, अत्यय, अन्त, नाश, मृत्यु (पुं॰/स्त्री॰), मरण, निधन (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.४९ — वैश्यवर्गः
भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री सदीदिविः ।भिस्सटा दग्धिका सर्वरसाग्रे मण्डमस्त्रियाम् ॥
भात (पका चावल) — भिस्सा (स्त्री॰), भक्त, अन्धस्, अन्न, ओदन (पुं॰/नपुं॰), दीदिवि। जला भात (खुरचन) — भिस्सटा, दग्धिका। सब रसों का सार (ऊपरी भाग) — मण्ड (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.७६ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रे क्रमेलकमयमहाङ्गाः करभः शिशुः ।करभाः स्युः शृङ्खलका दारवैः पादबन्धनैः ॥
ऊँट — उष्ट्र, क्रमेलक, मय, महांग। ऊँट का बच्चा — करभ। लकड़ी की बेड़ियों से बँधे ऊँट-बच्चे — शृंखलक।
अमरकोश २.९.७८ — वैश्यवर्गः
उष्ट्रोरभ्राजवृन्दे स्यादौष्ट्रकौरभ्रकाजकम् ।चक्रीवन्तस्तु वालेया रासभा गर्दभाः खराः ॥
ऊँटों का झुण्ड — औष्ट्रक; भेड़ों का — औरभ्रक; बकरियों का — आजक। गधा — चक्रीवान्, वालेय, रासभ, गर्दभ, खर।
अमरकोश २.९.८९ — वैश्यवर्गः
कुडवः प्रस्थ इत्याद्याः परिमाणार्थकाः पृथक् ।पादस्तुरीयो भागः स्यादंशभागौ तु वण्टके ॥
कुडव, प्रस्थ आदि — अलग-अलग आयतन के माप हैं। चौथाई भाग — पाद। हिस्सा — अंश, भाग, वण्टक।
अमरकोश २.९.१०५ — वैश्यवर्गः
डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः सिन्दूरं नागसंभवम् ।नागसीसकयोगेष्टवप्राणि त्रपु पिञ्चटम् ॥
समुद्र-फेन — डिण्डीर, अब्धिकफ, फेन। सिन्दूर — सिन्दूर, नागसम्भव (सीसे से बना)। सीसा — नाग, सीसक, योगेष्ट, वप्र। राँगा (टिन) — त्रपु, पिच्चट —
अमरकोश २.१०.४३ — शूद्रवर्गः
कारोत्तरः सुरामण्ड आपानं पानगोष्ठिका ।चषकोऽस्त्री पानपात्रं सरकोऽप्यनुतर्षणम् ॥
मदिरा का ऊपरी भाग — कारोत्तर, सुरामण्ड। मद्यपान की गोष्ठी — आपान, पानगोष्ठिका। प्याला — चषक (पुं॰/नपुं॰), पानपात्र। (बार-बार) पीना — सरक, अनुतर्षण।
अमरकोश ३.१.३ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
सुकृती पुण्यवान्धन्यो महेच्छस्तु महाशयः ।हृदयालुः सुहृदयो महोत्साहो महोद्यमः ॥
पुण्यात्मा/भाग्यशाली — सुकृती, पुण्यवान्, धन्य। उदार/ऊँचे विचार वाला — महेच्छ, महाशय। सहृदय — हृदयालु, सुहृदय। बड़े उत्साह वाला — महोत्साह, महोद्यम।
अमरकोश ३.१.३८ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
रवणः शब्दनो नान्दीवादी नान्दीकरः समौ ।जडोऽज्ञ एडमूकस्तु वक्तुं श्रोतुमशिक्षिते ॥
शब्द करने वाला — रवण, शब्दन। नाटक के आरम्भ में मंगल-स्तुति (नान्दी) पढ़ने वाला — नान्दीवादी, नान्दीकर। जड़ — जड, अज्ञ। बोलने-सुनने में असमर्थ (गूँगा-बहरा) — एडमूक।
अमरकोश ३.१.४२ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
अधिक्षिप्तः प्रतिक्षिप्तो बद्धे कीलितसंयतौ ।आपन्न आपत्प्राप्तः स्यात्कान्दिशीको भयद्रुतः ॥
निन्दित — अधिक्षिप्त, प्रतिक्षिप्त। बँधा हुआ — बद्ध, कीलित, संयत। विपत्ति में पड़ा — आपन्न, आपत्प्राप्त। डरकर भागा — कान्दिशीक, भयद्रुत।
अमरकोश ३.१.४६ — विशेष्यनिघ्नवर्गः
शिश्विदानोऽकृष्णकर्मा चपलश्चिकुरः समौ ।दोषैकदृक्पुरोभागी निकृतस्त्वनृजुः शठः ॥
पुण्यकर्मा (निर्दोष कर्म वाला) — शिश्विदान, अकृष्णकर्मा। चंचल (बिना सोचे करने वाला) — चपल, चिकुर। केवल दोष देखने वाला — दोषैकदृक्, पुरोभागी। कुटिल — निकृत, अनृजु, शठ।
अमरकोश ३.३.४ — नानार्थवर्गः
उत्सङ्गचिह्नयोरङ्कः कलङ्कोऽङ्कापवादयोः ।तक्षको नागवर्द्धक्योरर्कः स्फटिकसूर्ययोः ॥
अंक — गोद, चिह्न। कलंक — धब्बा, निन्दा। तक्षक — एक नाग, बढ़ई। अर्क — स्फटिक, सूर्य।
अमरकोश ३.३.६ — नानार्थवर्गः
उलूके करिणः पुच्छमूलोपान्ते च पेचकः ।कमण्डलौ च करकः सुगते च विनायकः ॥
पेचक — उल्लू, हाथी की पूँछ की जड़ का भाग। करक — कमण्डल (और ओला)। विनायक — बुद्ध (सुगत) भी (गणेश और गरुड़ भी)।
अमरकोश ३.३.७ — नानार्थवर्गः
किष्कुर्हस्ते वितस्तौ च शूककीटे च वृश्चिकः ।प्रतिकूले प्रतीकस्त्रिष्वेकदेशे तु पुंस्ययम् ॥
किष्कु — हाथ (माप), बित्ता। वृश्चिक — बिच्छू, रोयेंदार कीड़ा (और वृश्चिक राशि)। प्रतीक — विपरीत (तीनों लिङ्ग); अंग/भाग (पुं॰)।
अमरकोश ३.३.१६ — नानार्थवर्गः
करिहस्तेऽङ्गुलौ पद्मबीजकोश्यां त्रिषूत्तरे ।वृन्दारकौ रूपिमुख्यावेके मुख्यान्यकेवलाः ॥
(कर्णिका —) हाथी की सूँड का सिरा, उँगली, कमल का बीजकोश भी। (आगे के शब्द तीनों लिङ्गों में।) वृन्दारक — सुन्दर, मुख्य (और देवता)। एक — मुख्य, अन्य, केवल (अकेला)।
अमरकोश ३.३.१८ — नानार्थवर्गः
भूभृन्नितम्बवलयचक्रेषु कटकोऽस्त्रियाम् ।सूच्यग्रे क्षुद्रशत्रौ च रोमहर्षे च कण्टकः ॥
कटक — पर्वत का मध्य भाग, कंगन, सेना (चक्र)। कण्टक — काँटा (सुई की नोक), छोटा शत्रु, रोमांच।
अमरकोश ३.३.३९ — नानार्थवर्गः
अब्जौ शङ्खशशाङ्कौ च स्वके नित्ये निजं त्रिषु ।पुंस्यात्मनि प्रवीणे च क्षेत्रज्ञो वाच्यलिङ्गकः ॥
अब्ज — शंख, चन्द्रमा (जल में उत्पन्न; कमल भी)। निज — अपना, नित्य (तीनों लिङ्ग)। क्षेत्रज्ञ — आत्मा (पुं॰); कुशल (तीनों लिङ्ग)।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें