🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:31:23 PM · CDSHARMA.IN

📜 अमरकोश

मूल श्लोक, अन्वय, सरल हिन्दी अनुवाद एवं भावार्थ सहित

← सूची · "भात" के १२ परिणाम

अमरकोश १.३.११ — दिग्वर्गः
शम्पाशतह्रदाह्रादिन्यैरावत्यः क्षणप्रभा ।तडित्सौदामिनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि ॥
बिजली के नाम — शम्पा, शतह्रदा, ह्रादिनी, ऐरावती, क्षणप्रभा, तडित्, सौदामिनी, विद्युत्, चंचला, चपला।
अमरकोश १.४.३ — कालवर्गः
व्युष्टं विभातं द्वे क्लीबे पुंसि गोसर्ग इष्यते ।प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः ॥
प्रातःकाल के और नाम — व्युष्ट, विभात (नपुं॰), गोसर्ग (पुं॰), प्रभात। दिन के अन्त को 'सायम्' कहते हैं; संध्या के नाम — संध्या, पितृप्रसू।
अमरकोश १.६.१९ — शब्दादिवर्गः
रुशती वागकल्याणी स्यात्कल्या तु शुभात्मिका ।अत्यर्थमधुरं सान्त्वं सङ्गतं हृदयङ्गमम् ॥
अशुभ वाणी 'रुशती'; शुभ वाणी 'कल्या'; अत्यन्त मधुर वचन 'सान्त्व'; युक्तियुक्त, हृदय को छूने वाला वचन 'संगत', 'हृदयंगम' कहलाता है।
अमरकोश १.७.१२ — नाट्यवर्गः
भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः ।स्त्रीवेषधारी पुरुषो नाट्योक्तौ गणिकाज्जुका ॥
स्त्री का वेश धारण करने वाला पुरुष नर्तक — भ्रकुंस, भ्रुकुंस, भ्रूकुंस कहलाता है। नाटक की भाषा में गणिका को 'अज्जुका' कहते हैं।
अमरकोश २.७.५७ — ब्रह्मवर्गः
संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायोऽथ वीरहा ।नष्टाग्निः कुहना लोभान्मिथ्येर्यापथकल्पना ॥
संन्यास-भाव से (मृत्यु-पर्यन्त) अनशन — प्राय (प्रायोपवेश)। (उपासना की) अग्नि नष्ट कर देने वाला — वीरहा, नष्टाग्नि। लोभवश झूठा तपस्वी-वेश बनाना — कुहना।
अमरकोश २.८.९७ — क्षत्रियवर्गः
वैतालिका बोधकराश्चाक्रिका घाण्टिकार्थकाः ।स्युर्मागधास्तु मगधा बन्दिनः स्तुतिपाठकाः ॥
(राजा को प्रातः गीतों से) जगाने वाले — वैतालिक, बोधकर। घण्टा बजाने वाले — चाक्रिक, घाण्टिक। वंश-कीर्ति गाने वाले — मागध, मगध। स्तुति गाने वाले — बन्दी, स्तुतिपाठक।
अमरकोश २.९.४९ — वैश्यवर्गः
भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री सदीदिविः ।भिस्सटा दग्धिका सर्वरसाग्रे मण्डमस्त्रियाम् ॥
भात (पका चावल) — भिस्सा (स्त्री॰), भक्त, अन्धस्, अन्न, ओदन (पुं॰/नपुं॰), दीदिवि। जला भात (खुरचन) — भिस्सटा, दग्धिका। सब रसों का सार (ऊपरी भाग) — मण्ड (पुं॰/नपुं॰)।
अमरकोश २.९.५० — वैश्यवर्गः
मासराचामनिस्रावा मण्डे भक्तसमुद्भवे ।यवागूरुष्णिका श्राणा विलेपी तरला च सा ॥
भात का माँड — मासर, आचाम, निस्राव। (पतली) लपसी/दलिया — यवागू, उष्णिका, श्राणा, विलेपी, तरला।
अमरकोश ३.३.५ — नानार्थवर्गः
मारुते वेधसि ब्रघ्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः ।स्यात्पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके ॥
'क' — (पुं॰ में) वायु, ब्रह्मा, सूर्य; 'कम्' (नपुं॰) — सिर, जल। पुलाक — थोथा अनाज, संक्षेप, भात का दाना।
अमरकोश ३.३.१५९ — नानार्थवर्गः
युद्धायत्योः संपरायः पूज्यस्तु श्वशुरेऽपि च ।पश्चादवस्थायि बलं समवायश्च सन्नयौ ॥
सम्पराय — विपत्ति, युद्ध, भविष्य (परलोक)। पूज्य — ससुर भी (पूजनीय भी)। सन्नय — सेना का पिछला भाग, समूह।
अमरकोश ३.३.१६८ — नानार्थवर्गः
गृह्याधीनौ च वक्तव्यौ कल्यौ सज्जनिरामयौ ।आत्मवाननपेतोऽर्थादर्थ्यौ पुण्यं तु चार्वपि ॥
वक्तव्य — निन्दनीय, अधीन (और कहने योग्य)। कल्य — तैयार, नीरोग (और प्रभात)। अर्थ्य — बुद्धिमान्, अर्थ (प्रयोजन) से युक्त। पुण्य — सुन्दर भी (पवित्र भी)।
अमरकोश ३.४.१९ — अव्ययवर्गः
पुनरर्थेऽङ्ग निन्दायां दुष्ठु सुष्ठु प्रशंसने ।सायं साये प्रगे प्रातः प्रभाते निकषान्तिके ॥
फिर (पुनः) — अंग। निन्दा (बुरा) — दुष्ठु। प्रशंसा (अच्छा) — सुष्ठु। सन्ध्या — सायम्। सवेरा — प्रगे, प्रातः। निकट — निकषा।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें